Saan Laeng a Basta Ay-ayam

DAPLAT a kayo ti inusar dagiti Egipcio idi inaramidda dagita, nakulpikulpi a papel ti inusar dagiti Hapones, porselana met ti inusar dagiti Aleman, idinto ta lalat ti poka ti inusar dagiti Eskimo. Dagiti nataengan ket agur-urnongda kadagita idinto ta dagiti ubbing ket pagaayatda dagita. Ania ti tuktukoyentayo? Dagiti munieka.

Kuna ti The World Book Encyclopedia: “Idi un-unana, kaaduan kadagiti kasla munieka a banag ket maus-usar iti mahika ken relihion, saan a kas ay-ayam.” Dagiti nagkauna nga Egipcio pinintaanda dagiti babassit a sukog gaud a kayo iti bado nga addaan disenio sada inarkosan dagita kadagiti naubon nga abalorio a naaramid iti sekka a kas pannakabuok dagita. Inkabilda dagita a “sukog gaud a munieka” iti panteon dagiti minatayda. Ngamin, patienda a dagita a munieka ket agserbinto kas adipen dagiti minatayda iti sumuno a biag. Dagiti managibales a taga-West Indies nangitudokda kadagiti dagum kadagiti munieka a maus-usar iti voodoo gapu iti tarigagayda a madangran koma dagiti kabusorda.

Iti adu a kultura, dagiti munieka ket maus-usar kadagiti ritual a maipagarup a makatulong tapno adu ti maipasngay dagiti babbai. Kas pagarigan, di agbayag sakbay a makiasawa dagiti babbai iti nagkauna a Grecia, ibatida dagiti muniekada iti altar ni Artemis, ti diosa ti kinabunga. Ita, dagiti babbai iti tribu dagiti Ashanti idiay Ghana, Africa ket mangisalikadda iti munieka bareng no napipintas dagiti mayanakda. Dadduma a babbalasang idiay Siria ket mangibitin kadagiti munieka iti tawtawada tapno ipakaammoda a nadanondan ti edad a mabalindan ti makiasawa.

Tunggal Marso 3 idiay Japan, dagiti munieka ket maus-usar iti maysa a selebrasion a naawagan iti Hina Matsuri, wenno Piesta Dagiti Munieka. Daytat’ pagaammo met kas piesta para kadagiti babbai, a “nagtaud iti nadumaduma a kostumbre,” kuna ti Japan​—An Illustrated Encyclopedia. “Ti maysa ket ti panggugor a ritual dagiti Tsino a maangay iti igid ti karayan iti rugrugi ti maikatlo a lunar a bulan. Bayat ti panawen ti Heian (794-1185), dagiti agserserbi iti naarian a sangakabbalayan ayabanda dagiti mammuyon iti maikatlo nga aldaw ti maikatlo a bulan tapno maparuar dagiti pakatulawanda ken iyallatiwda dagita kadagiti ladawan a naaramid iti papel . . . , a maibelleng iti karayan wenno baybay.”

Dagiti Munieka kas Ay-ayam

Bayat ti panawen ti Edo idiay Japan (1603-1867), dagiti munieka a naaramid a nangnangruna agpaay kadagiti ubbing ket kalanglanga dagiti agpaypayso a tattao ken nagduduma ti estilo dagiti kawesda. Nadisenio ti dadduma pay a kita ti munieka tapno aggaraw babaen ti panangusar kadagiti kable, spring, kararet, ken aparato a naaramid iti kayo. Adda pay ketdi maysa kadagita a munieka a kabaelanna ti mangipan iti sangatasa a tsa iti sangaili santo agsubli nga awanen ti karga ti tasa!

Sigun iti maysa nga ensiklopedia, “ti panawen ti kinaubing a kas pagaammotayo ita ket makuna nga awan idi” kadagiti Makinlaud a pagilian sakbay ti maika-18 a siglo. “Dagiti ubbing ket naibilang kas babassit nga adulto ket nainanama nga agtignayda a kas kadagiti adulto.” Agpadpada a naaramid dagiti munieka agpaay kadagiti adulto ken ubbing. Ngem bayat ti maika-19 a siglo, bigbigenen ti kaaduan a nasken ti panagay-ayam dagiti ubbing tapno nasayaat ti panagdakkel ken itatanorda. Gapuna, pimmigsa ti negosio a panagaramid iti munieka idiay Europa.

Ti Austria ti kangrunaan nga agar-aramid iti munieka idi a tiempo. Idi rugrugi ti 1824, dagiti Aleman nga agar-aramid kadagiti munieka ket nakaimbento iti maysa nga alikamen a mamagsao kadagiti muniekada iti “mama” ken “papa.” Idi arinunos dayta a siglo, nakaaramiddan kadagiti magna a munieka. Ti Americano nga imbentor a ni Thomas Edison ket nakaaramid pay ketdi iti nagbassit a record player a mamagparang iti dadduma a munieka a kasla agsasao. Kabayatanna, dagiti Pranses ket nakaaramidda iti munieka a naawagan iti Bébé Gourmand, a kabaelanna ti mangan. Nagdinamagda pay gapu kadagiti posturiosa a munieka nga inlakoda a naaruatan kadagiti nangangayed a kawes. Dagiti addaan kadagiti kasta a munieka ket makagatang met kadagiti aksesoria a kas kadagiti sagaysay, burboran nga aruaten, paypay, ken ay-ayam a muebles para kadagita.

Napasamak idi maika-20 a siglo ti awan pay kaaspingna nga iyaadu dagiti maar-aramid a munieka. Gapu iti pannakaimbento ti plastik idi dekada 1940, napataud dagiti nalaka ngem nagarbo a munieka. Ti plastik a munieka a Barbie ti nagbalin a kalatakan iti industria ti munieka sipud iti damo a pannakailakona idi 1959. Nasurok a maysa a bilion kadagita ti nailakon ket idi laengen 1997, nakaganansia iti $1.8 a bilion (Estados Unidos) ti kompania a mangar-aramid kadagita.

Dagiti Munieka kas Mannursuro

Dagiti Pueblo Indian iti abagatan a laud ti Estados Unidos ket nagusar kadagiti munieka a kachina, a nakitikit manipud iti ramramut ti kaktus wenno saleng tapno maisuroda kadagiti annakda ti maipapan iti didiosen ti tribuda. Bayat ti espesial a seremonia, adda katribuanda nga agkawes ken agakto kas maysa kadagiti didiosen. Kalpasanna, dagiti nagannak ket ikkanda dagiti annakda iti munieka a kalanglanga dayta a didiosen tapno bayat nga ay-ayamenda dayta, agbalinda a pamiliar iti dayta a didiosenda.

Kuna ti The World Book Encyclopedia a dagiti munieka ket “agserbi kas pangyebkasan ti ubing iti sakit ti nakemna, pungtot, ken dadduma pay a riknana. Ti pannakiay-ayam kadagiti munieka ket makatulong tapno maensayo dagiti ubbing ti kayatda a pagbalinan inton dadakkeldan.” Iti tunggal Mayo idiay Japan, bayat ti Aldaw ti Piesta Dagiti Ubbing, adda maipabuya a munieka a kalanglanga ti maysa nga agtutubo a lalaki a kompleto iti kabal ti nagkauna a mannakigubat. Mausar dayta kas modelo para kadagiti ubbing a lallaki tapno maparegtada nga agbalinto a nabileg ken mararaem a kameng ti kagimongan, a maitunos iti lokal a kulturada.

Gapu iti nasinged a rikna dagiti ubbing kadagiti muniekada, di tagtagilag-anen dagiti masirib a nagannak ti mabalin nga impluensia dagita iti panagdakkel ti anakda. Kas pagarigan, adda dagiti agkuna a ti pisikal a langa ken ti nagadu a kawes ti dadduma a munieka ket nalabit adda makadangran nga epektona kadagiti ubbing a babbai. Kinuna ti maysa a kritiko a dagita a munieka ket mabalin nga adda dakes nga epektoda “kadagiti ubbing a babbai gapu ta ipaspasimudaagda a ti panaglanglanga ken panagkawkawes ket napatpateg ngem iti panangpasayaat iti kababalin.”

Adda maamiris ti asinoman a makakita kadagiti ubbing a mangay-ay-ayam iti munieka a naaramid man iti lupot, papel, kayo, plastik, wenno dadduma pay a material. Maamirisna a saan laeng a basta ay-ayam dayta no di ket maysa met a gayyem, kaay-ayam, ken pangipeksaan pay ketdi dagiti ubbing iti riknada.

[Kahon iti panid 27]

Umad-adu Manen Dagiti Interesado Kadagiti Daan a Munieka

Ti panagkolekta kadagiti munieka ket nagbalin a nakalatlatak a pagesman. Idi dekada 1970, ad-adda a limmatak dayta isu a nagbalin a maysa nga internasional a negosio. Ti sapsapulen dagiti agkolkolekta ket dagiti nalaka a plastik a munieka nga aggatad iti sumagmamano la a doliar wenno piso wenno dagiti manmano a munieka a kas iti produkto ti Kämmer and Reinhardt idiay Germany idi rugrugi ti dekada 1900. Bayat iti subasta, maysa kadagita a munieka ti nailako iti $277,500 (agarup ₱11,377,500)! Ti maysa kadagiti kaaduan a koleksion a naipabuya idiay Strong National Museum of Play iti siudad ti Rochester, New York, E.U.A. ket addaan iti agarup 12,000 a munieka.

[Kahon/​Ladawan iti panid 28]

Dagiti Munieka​—Rumbeng a Pakaseknan Dagiti Nagannak

Kasano a dagiti nagannak masalaknibanda dagiti annakda manipud kadagiti posible a makadangran nga impluensia ti dadduma a munieka? Inreklamo ti The Washington Post: “Kas iti masansan nga ar-aramiden idi ti industria ti tabako, kaaduan kadagiti industria ti paglinglingayan ken abalbalay ti mangilibak nga adda aniaman a sungsungbatanda ken kasla dida kayat ti mangaramid kadagiti panagbalbaliw.” Nalawag a dagiti nagannak ti nasken a mangipamuspusan.

Ibilbilin ti Biblia kadagiti nagannak nga inaldaw nga ipaayanda dagiti annakda iti makagunggona a pannursuro. (Deuteronomio 6:6-9; Proverbio 22:6) Kasano a maipaayda dayta iti wagas a masalaknibanda dagiti annakda manipud iti posible a makadangran nga impluensia ti dadduma a munieka? Kinuna ti maysa nga ina nga ibasaanna ti anakna maipapan iti naemma a panagkawkawes kas nailawlawag iti 1 Timoteo 2:9, ken tulonganna ti anakna nga agpanunot maipapan iti dayta a banag. Ti panagpatangda ket umasping iti daytoy:

Ina: Asino ti kaing-ingas dagitoy a munieka, ubing wenno balasang?

Anak: Balasang.

Ina: Apay a nakunam ti kasta?

Anak: Ngamin, ti bagida ket kas kadagiti babbalasang, ken ti bado ken sapatosda ket umasping iti us-usaren dagiti babbalasang.

Ina: Husto ta kunam. Ket kalpasan a nabasata ti kinuna ti Biblia, panagkunam rumbeng kadi a tuladen dagiti Kristiano ti panagkawkawes dagitoy a munieka?

Anak: Saan.

Ina: Apay?

Anak: Ngamin, nakiting unay ti paldada, . . . pagatbarukong dagiti blusada, . . . ken nakipet dagita.

Sabagay, kasapulanyo ti panagregget a mangisuro kadagiti annakyo maipapan kadagiti nadiosan a prinsipio tapno mapanunotda dagiti kasta a konklusion. Ngem makagunggona dayta! Adu a nagannak ti nagunggonaanen iti tulong nga impaay ti libro nga Agsursuroka iti Naindaklan a Mannursuro, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova. Makatulong dayta kadagiti nagannak a mangyukuok kadagiti nadiosan a prinsipio kadagiti annakda.

Paregtaendaka nga agkiddaw iti daytoy 256 ti panidna ken addaan ladladawan a libro babaen ti panagsuratmo iti Watch Tower, P.O. Box 2044, 1060 Manila. Dakamatem a kayatmo ti maaddaan iti kopia ti Agsursuroka iti Naindaklan a Mannursuro.

[Ladawan iti panid 26]

Munieka idiay Japan a kabaelanna ti mangted iti tsa

[Ladawan iti panid 26]

Munieka a Bru dagiti Pranses

[Picture Credit Lines iti panid 26]

Ngato: © SHOBEI Tamaya IX; tengnga: Impaay ti Strong National Museum of Play, Rochester, New York; baba: © Christie’s Images Ltd