BET-SEAN, BET-SAN

Idi damo daytoy ket maysa a kangrunaan a nasarikedkedan a siudad dagiti Canaanita, masarakan iti estratehiko a disso a mangkonkontrol iti pagserkan ti Ginget ti Jezrael manipud Ginget Jordan. Dayta a nagan ket nagtalinaed iti nagan ti Beisan (Bet Sheʼan), idinto ta ti kadaanan a disso masarakan iti kabangibang a disso, idiay Tell el-Husn (Tel Bet Sheʼan). Ti daga nga ayan ti Bet-sean ket agarup 120 m (390 pie) iti baba ti patar ti baybay, ket bigla a bumaba iti daya iti disso nga agarup 275 m (900 pie) iti baba ti patar ti baybay iti igid ti Karayan Jordan, agarup 5 km (3 mi) ti kaadayona. Yantangay naibangon ti Bet-sean iti nalawa a munturod iti iking daytoy agsalog a lugar, nakasaysayaat ti nagsaadanna no mainaig iti militaria. Ti lantag a ginget a tanap (a pagayusan ti karayan Jalud [Nahal Harod]) nga adda iti laud ti Bet-sean ket naruay ti danumna ken nadam-eg, kasta met nga agtultuloy nga agpangato agingga a makadanon iti Jezrael nga agarup 17 km (11 mi) iti laud nga amianan-a-laud.

Ti Bet-sean ket maysa met nga ili iti nagsangaan ti nalatak a ruta manipud Igid ti Baybay ti Mediteraneo a lumasat iti Ginget Jordan ken agturong idiay Damasco ken Arabia.

Kadagiti arkeolohikal a panagkabakab idiay Bet-sean, natakuatan ti adu a palunapin wenno tukad dagiti rebba idi nagkauna a tiempo, a ti kasapaan nabatad nga addan sakbay ti tiempo ni Abraham. (DIAGRAMA, Tomo 1, p. 959) Idi ngalay ti maikadua a milenio K.K.P., agparang a naipasidong ti Bet-sean iti panangituray ti Egipto kas resulta ti panagballigi ni Thutmose III idiay Megiddo. Ipasimudaag ti arkeolohikal nga ebidensia a maysa dayta a kampo dagiti Egipcio bayat ti panagturay ti nadumaduma a Faraon.

Idi tiempo ti panangsakup dagiti Israelita iti Canaan (1473-a. 1467 K.K.P.), adda ti Bet-sean iti las-ud ti teritoria a nailatang iti Isacar ngem naituding a sanikua ti tribu ni Manases. (Jos 17:11; 1Cr 7:29) Napaay ti lallaki ti Manases a mangpapanaw kadagiti Canaanita idiay Bet-sean ken iti dadduma pay nga ili ti ginget, nga inrasonda ti namilitariaan a bentaha dagiti Canaanita babaen iti karkaruaheda a pakigubat a nakaptan iti panabas a landok, nupay dayta a rason saanna a napennek ti komandanteda a ni Josue. Nupay saanda a napagtalaw dagiti Canaanita, naparukmada dagitoy idi agangay ket nagserbida iti pinuersa a panagtrabaho.​—Jos 17:12, 13, 16-18; Uk 1:27, 28.

Ik-ikutan dagiti Filisteo ti Bet-sean idi agturturay ni Ari Saul, ket kalpasan ti pannakaabak ni Saul iti kabangibang a Bantay Gilboa, dagiti nagballigi a Filisteo inkabilda ti kabal ni Saul iti “balay dagiti ladawan ni Astoret” ket ti ulona iti balay ni Dagon, ket imbitinda dagiti bangkay ni Saul ken ti annakna iti pader ti Bet-san (Bet-sean), nabatad nga iti makin-uneg a sikigan ti pader a sisasango iti publiko a plasa ti siudad. Dagiti natured ken maingel nga Israelita ti Jabes-galaad, nga agarup 20 km (12 mi) ti kaadayona iti ballasiw ti Jordan, binawida dagiti bangkay, a nalabit sinerrekda ti siudad iti rabii tapno maaramidda dayta.​—1Sm 31:8-13; 2Sm 21:12; 1Cr 10:8-12.

Maitunos iti salaysay iti ngato, adda naduktalan a rebrebba ti dua a templo bayat dagiti panagkabakab idiay Tell el-Husn. Ti maysa kadagita ket maibilbilang a templo ni Astoret, idinto ta ti sabali, a naab-abagatan pay, ket kunaen ti dadduma kas templo ni Dagon. Napattapatta a nagtultuloy a naaramat ti templo ni Astoret agingga idi agarup maikasangapulo a siglo K.K.P. Ti ebidensia ipasimudaagna ti nasapsapa a panagdaydayaw iti maysa a Baal a dios a natukoy iti maysa a batonlagip kas “Mekal nga apo [Baal] ti Bet-san.”

Idi agangay, pinarmek dagiti Israelita daytoy a siudad, awan duadua a bayat ti tiempo ti panagturay ni David; ket bayat ti panagturay ni Solomon, nairaman ti Bet-sean iti maysa kadagiti 12 a distrito a mangipapaay iti abasto ti ari. (1Ar 4:12) Kalpasan ti pannakabingay ti pagarian, ni Faraon Sisac (Sheshonk sigun kadagiti Egipcio) sinerrekna ti Palestina bayat ti maikalima a tawen ni Ari Rehoboam (993 K.K.P.). (1Ar 14:25) Iti maysa a timmambukor a kitikit iti pader ti Karnak idiay Egipto, nailadawan ti naballigi a kampania militar ken panangparmek ni Sisac iti adu nga il-ili, karaman ti Bet-sean.

Idi tiempo dagiti Macabeo, ti nagan ti Bet-sean nasukatan iti Scythopolis, ket tinukoy dayta ti Judio a historiador a ni Josephus kas kadakkelan a siudad ti Decapolis. (The Jewish War, III, 446 [ix, 7].) Kadagitoy sangapulo a siudad, dayta ti kakaisuna nga adda iti laud ti Jordan.