Agimtuod Dagiti Agtutubo . . .

Kasano a Mailiwliwagko ti Ipapatay ni Tatang?

“Natay ni tatang idiay sopa. Nasarakak isuna sadiay. Naatake iti puso. Talaga a nakalkaldaang daydi gapu ta napasigak kenkuana. . . . Rinabii pay laeng nga agsangit ni inangko. Saanen a kas iti sigud dagiti bambanag manipud idi awanen ni tatangko.”​—Emily.

“TI IPAPATAY ti maysa a naganak wenno nadekket a miembro ti pamilia ket maysa a nakaro a pakasairan ti maysa nga agtutubo,” kuna ti mannurat a ni Kathleen McCoy. “Mabalin a mariknana ti temporario a pananglapunos ni leddaang, pannakariknat’ basol, danag ken pungtot.” No napukawankayon iti maysa a naganak, ngarud ammoyo ti kinasaem dayta.

Ngem, normal laeng a di magebgeban ti emosion no pimmusay ti maysa nga ing-ingungoten. Kunaen ti Biblia nga idi naibaga ken patriarka a Jacob a pimmusay ni anakna a Jose, “rinay-abna dagiti pagan-anayna” gapu iti napalalo a ladingitna. Ket nupay “timmakder amin nga annakna a lallaki ken babbai a nangliwliwa kenkuana, . . . isu dina kayat ti nagliwliwa.” (Genesis 37:34, 35) Mabalin a mariknayo met a nakaro unay ti kinasaemna a kaslattay diyon mailiwliwag dayta.

Ngem bayat ti panaglabas ti panawen, mabalinanyonto. Ngem ti solusion isut’ panangawat, imbes nga ikagumaan a laksiden ti saem a napagteng kadakayo. Kas pagarigan, ni agtutubo a John ket di nangipakita iti aniaman a pagilasinan a pagladingitanna ti ipupusay ti maysa a kameng ti pamiliana. Ngem, rinugianna ti nakilaban idiay eskuelaan. Inlawlawag ni John: “Magmagnaak a buyogen ti nasaem a rikna. Inkagumaak nga iwaksi dayta babaen ti pannakilabanko ngem di nagkurri dayta.”

Ikagumaan ti dadduma nga agtutubo a medmedan ti nasaem a rikriknada babaen ti pannakaigamer iti adu a pakakumikoman. No komustaen ti dadduma ti kasasaadda, daddumat’ mangliklik kadagita a panagdamag babaen ti panagpammarang a naragsakda. Ti panangaramid iti dayta ti mabalin a mangiliwag iti saem iti apagapaman ngem saan a manayon. Kuna ti Proverbio 14:13: “Uray iti panagkatawa ti puso agladingit.”

Makapainteres a kunaen ti maysa nga artikulo ti magasin a naisangrat agpaay kadagiti agtutubo: “Iti maysa a panagadal, dagiti agtutubo a nangmedmed iti natural a riknada nga agladingit, agpungtot wenno makariknadat’ basol kalpasan iti ipapatay ti maysa a kabagian . . . ti naammuan a masansan a makiramraman iti makadangran nga aramid, kas iti panangabuso iti droga ken arak, panangisarsarak [iti bagida] (kas iti napartak a panagmaneho) ken kinadelingkuente.” Naimbag ta adda nasaysayaat a pamay-an ti panangiliwliwag iti ladingit.

“Panawen ti Panagdung-aw”

Kuna ti Eclesiastes 7:2: “Naim-imbag ti mapan iti balay a pagdudung-awan ngem ti mapan iti balay a pagdadayáan, ta dayta isu ti tungpal ti amin a sangatauan; ket dayta ti ipapusonto koma ti maysa a sibibiag.” Makapaalinggaget ni patay. Ket no matay ti maysa a gayyem wenno ing-ingungoten, mabalin nga ikagumaan ti dadduma a liklikan ti nasaem a kinapudno ni patay babaen iti ipapan “iti balay a pagdadayáan” ken agpapas iti panagragragsak. Iparegta ni Solomon, nupay kasta, ti panangawat iti ipapatay ken ti ipapan “iti balay a pagdudung-awan.” Kuna pay ni Solomon: “Ti ladingit nasaysayaat ngem katawa: ta gapu iti liday ti rupa mapasayaat ti puso.”​—Eclesiastes 7:3, King James Version.

Nupay daytoy a balakad ket nangnangruna a naiturong kadagiti gagayyem ken pamilia ti nagminatay, makagunggona met iti nagminatay nga awaten ti saem ti napagteng kenkuana. Adda “panawen ti panagdung-aw.” (Eclesiastes 3:4) Gapuna a pinalubosan dagiti managbuteng-Dios a lallaki ken babbai idi panawen ti Biblia a yebkasda, imbes a medmedanda, ti rikriknada nga agladingit.​—Idiligyo ti Genesis 23:2; 2 Samuel 1:11, 12.

Adu ti pagimbagan no palubosan ti bagi nga agladingit. Kuna ti libro a The Art of Condolence: “Masapul a palubosan dagiti nagminatay ti nasaem ken naliday a riknada imbes a medmedanda. Addanto rigrigat ti mangiliwliwag no kontraenda ti proseso.” Gapu ta patienda a di agsangit dagiti maingel a lallaki, nupay kasta, mabalin a marigatan ti dadduma a lallaki a mangyebkas iti panagladingitda. Ngem ti katan-okan pay laeng a tao a nagbiag ti sipapanayag a “nagsangit” idi pimmusay ni gayyemna a Lazaro. (Juan 11:35) Ket sigurado a maikanatad ti agsangit no mapukaw ti maysa ti naganakna. Isu a dikay agkitakit nga agdung-aw ken agsangit. (Idiligyo ti Santiago 4:9.) Kuna ti libro a Death and Grief in the Family: “Ti panagsangit ti maysa kadagiti kapatgan a wagas a panangiliwliwag iti panagladingit.”

Panangparukma iti Panagladingityo

Idi tiempo ti Biblia, inyebkas ni Ari David ti ladingitna agpaay iti kasingedan a gayyemna a ni Jonatan, saan laeng a babaen ti panagsangit no di ket babaen ti panagsurat. “Mapaladingitak a gapu kenka, kabsatko a Jonatan, makaay-ayoka unay idi kaniak,” insurat ni David iti nagpintas nga unnoy nga inawaganna “Ti Bai.”​—2 Samuel 1:18, 26.

Mabalin a matakuatanyonto met a makatulong ti panangisuratyo iti ladingityo. Kuna ti libro a Giving Sorrow Words: “Makatulong ti panangisuratyo iti rikriknayo a panangiruar kadagiti ing-ingpenyo. . . . No makapungtotkayo, no agladingitkayo, isuratyo dayta.” Kuna ti maysa a balasang nga agnagan Shannon: “Addaanak iti diary. Insuratko amin a rikriknak. Awan ti inlimedko. Naisurat amin a rikriknak ket nakatulong unay dayta . . . ti panangisurat iti amin.”

Ti sabali pay a makatulong isut’ panagehersisio. ‘Ta ti panagsanay iti bagi makagunggona,’ kuna ti Biblia. (1 Timoteo 4:8) Ket kuna ti maysa a libro maipapan iti panagleddaang: “Ti panagehersisio ket maysa a naimbag a wagas a pangiruaran iti enerhia.” Dakkel unay ti maitulong ti maysa a makapasaranta a panagtaray, napartak a pannagna, wenno makabang-ar a panagbisikleta a mangkissay iti danag a mabalin a kumaro no naladingit ken malmaldaangkayo.

Makisaritakayo

Ngem, annadanyo a dikay iputputong ti bagiyo manipud iti sabsabali. (Proverbio 18:1) Kuna ti Proverbio 12:25: “Ti bantot iti puso ti maysa a tao ti mamagdumogto kenkuana, ngem ti naimbag a sao ti mangparagsak iti dayta.” Kasano a mangngegan ti maysa nga agsensennaay dayta a “nagsayaat a sao” ti pammaregta? No laeng isaritana iti sabali ken yebkasna ti “pakadukdukotanna.” Apay a diyo aramiden a mismo dayta? Yebkasyo a siwayawaya ti bagiyo ken makisarita iti maysa a pagtalkanyo.

Kadawyanna, nasaysayaat no ti managbuteng-Dios a naganakyo ti asitganyo. Ngem kasano ngayen no isu a mismo ket linapunos ti bukodna a liday? Bueno, adda dagiti makatulong a nataengan a kameng ti kongregasion Kristiano. Kuna ti Proverbio 17:17: “Ti pudno a gayyem agayat iti amin a tiempo, ken maysa a kabsat a nayanak no adda riribuk.” Kalpasan ti ipapatay ni inangna, nagpaandingay unay ni agtutubo a Morfydd iti lokal a kongregasion dagiti Saksi ni Jehova. “Manangsaranay amin dagiti panglakayen,” malagipna, “ngem adda maysa a kanayon a sidaaan a dumngeg kaniak.”

Apay a dikay ikagumaan a gun-oden ti kasta a tulong ken panangandingay? Ipakaammoyo iti dayta a tao a kasapulan a makisaritakayo. Nalabit mariknayo a makaunget, maamak, wenno nakabasolkayo. Wenno nalabit basta naladingit ken mailiwkayo iti naganakyo. Talaga a makatulong ti panangyebkasyo iti rikriknayo iti maysa a mannakipagrikna a dumngeg.

Panangandingay iti Naganakyo

Nupay kasta, naynayonan ti dadduma nga agtutubo ti ladingitda babaen iti panangannongda iti dida pay met kabaelan nga ibaklay. Mabalin a nariribuk ken kusokuso ti kasasaad idiay pagtaenganyo. Mabalin a madandanagan, nasintir​—ken naladingit ti nabalo a naganakyo. Gapu ta makitayo ti sagsagabaenna, natural laeng a kayatyo ti tumulong. Kuna ti maysa a mangus-usig iti panagladingit a “mabalin a medmedan dagiti agtutubo . . . ti panagladingitda iti di umno a panangpadasda a tulongan dagiti nagannakda.” Mabalin “nga agtignayda a kaslattay ‘nataengandan,’ nalabit babaen iti panangibaklayda kadagiti kanayonan a responsabilidad.”

Siempre, awanen ti maaramidanyo no di ibaklay ti dadduma a kanayonan a responsabilidad gapu iti ipapatay ti naganakyo. Ngem di kaipapanan daytoy a dakayon ti ulo iti pagtaengan. Kaskasdi a ti nabalo pay laeng a naganakyo ti makin-annong, ket nasaysayaat nga andingayenyo, saan a babaen ti panangannong iti akemna, no di ket babaen iti pannakitunos ken panagtulnog. (Efeso 6:1) Laglagipenyo a “kadagiti napakumbaba adda ni sirib.” (Proverbio 11:2) Ti kinapakumbaba iramanna ti panangammo kadagiti limitasionyo.

Nangnangruna a masapul a laglagipenyo daytoy no ti nabalo a naganakyo ket agpannurayen kadakayo agpaay iti pammalakad wenno mangrugin a mangipabaklay kadakayo kadagiti pakaseknan ti maysa nga adulto. Kayatyo ti agbalin a naasi ken manangandingay, ngem ti kinapakumbaba ti makatulongto kadakayo a mangbigbig a medio limitado pay laeng ti kapadasanyo iti biag. (Idiligyo ti Hebreo 5:14.) Isu a no mariknayon a medio malapunoskayo, ilawlawagyo dagiti kasasaad iti naganakyo iti prangka ngem nadayaw a pamay-an. (Proverbio 15:22) Nalabit maisingasingyo a kiddawenna iti dadduma a tulong kadagiti nataengan iti kongregasion.

Talaga nga adda rigrigatna ti panangparukma iti ipapatay ti maysa a naganak. Ngem, namnamaenyo nga inton agangay, dinakayton lapunosen ti naliday a rikrikna. (Idiligyo ti Genesis 24:67.) Pasaray sumkento pay laeng iti panunotyo dagiti naliday a pakalaglagipan ti pimmusay a naganakyo. Kaskasdi nga aduankayon kadagiti naruay ken makaliwliwa a pakalaglagipan a pagpampanunotan. Dikay liplipatan a maseknan ni Jehova kadakayo ken maawatanna ti kinalidayyo. No mariknayo a kaslattay agmaymaysa ken nabaybay-ankayo, panunotenyo dagiti sasao ti salmista: “No da ama ken ina baybay-andak, ni ngad Jehova pidutennakto.”​—Salmo 27:10.

Laglagipenyo met ti naibasar-Biblia a namnama ti panagungar ken ti gundaway a makitayonto manen ti naganakyo​—iti maysa a paraiso a daga. (Lucas 23:43; Aramid 24:15) Kuna ni agtutubo a Kim a nakapukaw ken tatangna ken patay: “Inaldaw a pampanunotek ni tatangko. Ngem ammok a dina kayat nga agsardengkami wenno ipalubos ti aniaman a mangpasardeng iti panagserbimi ken Jehova. Kayatko nga addaakto sadiay a mangkablaaw kenkuana no agsubli inton panagungar.”​—Juan 5:28, 29.

[Ladawan iti panid 23]

Makatulong iti panangiliwliwagyo ti panangipalubosyo iti bagiyo nga agsangit