SODOMA
Maysa a siudad nga adda iti makin-abagatan a daya a beddeng ti Canaan. (Ge 10:19; 13:12) Ti Sodoma ket masansan a madakamat a kadua ti Gomorra. Agparang a ti Sodoma ti kalatakan kadagiti lima a siudad a nalawag a masarakan iti Nababa a Tanap ti Siddim. (Ge 14:2, 3) Iti agdama, patien ti adu nga eskolar a dagiti orihinal a disso ti Sodoma ken ti dadduma pay a “siudad ti Distrito” ket adda iti tukok ti dandanum ti Asin a Baybay. Ngem iti kallabes a tawtawen, adda dagiti agkuna a ti rebrebba dagitoy siudad ket mabalin nga isu dagiti disso iti igid dagiti wadi iti daya ken iti abagatan a daya ti Natay a Baybay.—Ge 13:12; kitaenyo ti ASIN A BAYBAY.
Idi inkeddeng da Abraham ken Lot nga aginnaddayoda tapno maliklikan ti panagsusupiat dagiti agipaspastor kadagiti arbanda, nagpadaya ni Lot iti nasayaat-pannakapadanumna a Distrito ti Jordan sana imbangon ti toldana iti asideg ti Sodoma. Sadiay a nariribukan unay ni Lot gapu ta natakuatanna a “dagiti lallaki ti Sodoma dakesda ken nakaroda a managbasol maikaniwas ken Jehova.” (Ge 13:5-13; 2Pe 2:7, 8) Idi agangay, nagrebelde dagiti agnanaed iti Sodoma ken ti uppat a sabsabali pay a siudad kalpasan ti 12 a tawen a panagpasakupda ken Kedorlaomer nga ari ti Elam. Iti simmaganad a tawen, ni Kedorlaomer ken dagiti kaaliansana pinarmekda ni Bera nga ari ti Sodoma ken dagiti kakapponna. Kalpasan ti panangalada kadagiti sanikua ken taraon dagitoy, kinautiboda met ni Lot ken ti dadduma pay.—Ge 14:1-12.
Idi a dagiti puersa ni Abraham inabakda ni Kedorlaomer ken dagiti kaaliansana, nabawida dagiti nakautibo ken bambanag a nasamsam, a pakairamanan ni Lot ken ti sangakabbalayanna. Impilit ti ari ti Sodoma nga alaen ni Abraham dagiti nabawi a material a sanikua, ngem nagkedked ni Abraham ta amangan no kunaen ni Bera, “Siak ti nangpabaknang ken Abram.”—Ge 14:13-24.
Agnanayon a Pannakadadael. Nupay kasta, nagtultuloy ti kinadakes ti Sodoma maibusor ken Jehova. Pagaammo unay ti Sodoma gapu iti imoral nga ar-aramid a kas ti homoseksualidad. Kinuna ni Jehova: “Ti ikkis ti panagreklamo maipapan iti Sodoma ken Gomorra, wen, natbag dayta, ket ti basolda, wen, nadagsen unay.” Gapuna, imbaon ti Dios dagiti anghelna tapno dadaelenda ti Sodoma. Ngem impasiguradona ken Abraham a no adda masarakan a sangapulo a nalinteg a tattao iti dayta a lugar, saannanto a dadaelen ti intero a siudad.—Ge 18:16, 20-33.
Impakita ti siudad a maikari a madadael, agsipud ta ti maysa a nakadakdakes a bunggoy nga agnanaed iti Sodoma, a pakairamanan ti ubbing a lallaki ken lallakay, linikmutda ti balay ni Lot ket ginandatda a ramesen dagiti sangailina nga anghel. Kabigatanna, idi a nakapanawen ni Lot iti siudad, agraman ti asawana ken ti dua nga annakna a babbai, nadadael ti Sodoma ken Gomorra babaen ti asupre ken apuy. (Ge 19:1-29; Lu 17:28, 29) Idi agangay, nagbalin ti Sodoma ken Gomorra kas pagaammo unay a ladawan ti naan-anay a panangdadael ti Dios a Mannakabalin-amin (De 29:23; Isa 1:9; 13:19; Jer 49:18; 50:40; Un 4:6; Am 4:11; Sof 2:9; Ro 9:29) ken ti nakaro a kinadakes.—De 32:32; Isa 1:10; 3:9; Jer 23:14; Eze 16:46-56; kitaenyo ti GOMORRA.
Maipapan iti maysa a siudad dagiti Judio a manglaksid iti naimbag a damag, kinuna ni Jesus: “Nalaklakanto a maibturan ti daga ti Sodoma ken Gomorra ti Aldaw a Panangukom ngem dayta a siudad.” (Mt 10:15; 11:23, 24) Kunaen ti Judas 7 a “naikabil [ti Sodoma ken Gomorra] iti sanguanantayo kas mamakdaar a pagarigan babaen ti panagpasar iti pannakaukom a dusa ti agnanayon nga apuy.” Gapuna, nabatad a nangusar laeng ni Jesus iti piguratibo a sasao wenno hyperbole tapno maipaganetget nga imposible nga agbabawi dagiti umili ti umuna-siglo a siudad dagiti Judio uray inton Aldaw a Panangukom.
“Iti Naespirituan a Kaipapanan.” Kunaen ti Apocalipsis 11:3, 8 a dagiti bangkay ti “dua a saksi” ti Dios ket naidasay iti akaba a dalan ti dakkel a siudad nga “iti naespirituan a kaipapanan naawagan iti Sodoma ken Egipto.” Iti padto ni Isaias (Isa 1:8-10), inyaspingna ti Sion wenno Jerusalem iti Sodoma ket dagiti agtuturayna kas “dagiti diktador ti Sodoma.” Nupay kasta, idi agarup 96 K.P., idi naited ken Juan ti sirmata ti Apocalipsis maipapan iti paspasamak a mapagteng iti masanguanan, nabayagen a nadadael ti siudad ti Jerusalem ta narebbek dayta idi pay 70 K.P. Isu a ti tuktukoyen ti sirmata ket ti “dakkel a siudad” wenno organisasion, maysa nga antitipiko a Jerusalem, nga iladladawan ti di matalek a nagkauna a Jerusalem.