Innem a Pamay-an Tapno Magun-od ti Personal a Balligi

TI PUDNO a balligi ket pananggun-od iti kasayaatan a wagas ti panagbiag, daydiay resulta ti panangyaplikar kadagiti pagalagadan ti Dios ken daydiay maitunos iti panggepna agpaay kadatayo. Sigun iti Biblia, daydiay mangsalimetmet iti kasta a wagas ti panagbiag ket “agbalinto a kas iti kayo a naimula iti igid dagiti pagayusan ti danum, a mangipaay iti bukodna a bunga iti panawenna ket dagiti bulongna saan a malaylay, ket ti isuamin nga aramidenna agballiginto.”​—Salmo 1:3.

Wen, uray imperpekto ken agkamalitayo, mabalintayo latta a gun-oden ti balligi! Makaay-ayo kadi kadakayo dayta nga ideya? No wen, matulongannakayo dagiti sumaganad nga innem a prinsipio ti Biblia tapno maragpatyo dayta a kalat, a mangpaneknek a talaga a naggapu iti Dios dagiti pannursuro a linaon ti Biblia.​—Santiago 3:17.

1. Taginayonen ti Natimbeng a Panangmatmat iti Kuarta

“Ti ayat iti kuarta isu ti ramut dagiti amin a kita ti makadangran a bambanag, ket babaen ti panangragpat iti daytoy nga ayat . . . ti sumagmamano . . . sinalputda ti intero a bagbagida iti adu nga ut-ot.” (1 Timoteo 6:10) Imutektekanyo ta saan a ti mismo a kuarta ti dakes​—yantangay kasapulantayo amin dayta tapno masuportarantayo ti bagitayo ken ti pamiliatayo—​no di ket ti ayat iti kuarta. Kinapudnona, dayta nga ayat ti mamagbalin iti kuarta a kas apo wenno didiosen ti maysa.

Kas nakitatayon iti umuna nga artikulo iti daytoy a serye, dagiti tattao a sipipinget a mangkamkamat iti kuarta gapu ta ibilangda dayta kas tulbek ti balligida ket arigna nga agkamkamatda iti maysa nga ilusion. Saan laeng a dayta. Irubruboda pay ti bagida iti pannakapaay ken adu nga ut-ot. Kas pagarigan, gapu iti naregget a pananggun-odda iti kinabaknang, masansan a maisakripisioda ti pamilia ken gagayyemda. Agkurang iti turog ti dadduma​—nalabit gapu iti trabaho, panagdanag, wenno panagpampanunot. “Mabalin nga adda wenno saan nga umanay ti taraon ti trabahador, ngem naimas ti turogna iti agpatnag. Ngem saan a makaturog ti baknang gapu iti panangpampanunotna iti adu a sanikuana,” kuna ti Eclesiastes 5:12.​—Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia.

Ti kuarta ket saan laeng a naulpit nga apo no di ket manangallilaw pay. Ni Jesu-Kristo dinakamatna “ti makaallilaw a pannakabalin ti kinabaknang.” (Marcos 4:19) Iti sabali a pannao, ti kinabaknang ikarina ti kinaragsak, ngem talaga a saanna a maipaay dayta. Gargariennaka laeng nga agtarigagay iti ad-adu pay. “No naagumka iti kuarta, awanto ti pannakapnekmo,” kuna ti Eclesiastes 5:10.​—Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia.

No kasta, ti agayat iti kuarta dangdangranna laeng ti bagina, nga agturong iti pannakaupay, pannakapaay, wenno panagaramid pay ketdi iti krimen. (Proverbio 28:20) Ti kinaragsak ken balligi ket resulta ti panagbalin a naparabur, manangpakawan, nadalus a moral, ayat, ken nasayaat a relasion iti Dios.

2. Agbalin a Naparabur

“Ad-adu ti kinaragsak iti panangted ngem iti panangawat.” (Aramid 20:35) Ti sagpaminsan a panangted mangyeg kadagiti naragsak a kanito, ngem ti panagbalin a naparabur mangyeg iti manayon a kinaragsak. Maipakitatayo ti kinaparabur iti adu a pamay-an. Ti maysa kadagiti kasayaatan ken masansan a maapresiar unay a pamay-an isu ti panangipaay iti mismo a pigsa ken panawentayo.

Kalpasan ti panangrepasona kadagiti sumagmamano a panagadal mainaig iti kinaragsak, salun-at, ken di panagimbubukodan, kinuna ti managsirarak a ni Stephen G. Post a ti di panagimbubukodan ken panangtulong kadagiti sabsabali ket mangyeg iti napapaut ken naragragsak a biag, nasalsalun-at a bagi ken isip, ken maksayan ti depresion.

Maysa pay, dagidiay sipaparabur a mangted sigun iti kabaelanda dida agkurang kadagiti kasapulanda. Kuna ngamin ti Proverbio 11:25: “Ti naparabur a kararua mapalukmegto a mismo, ket daydiay sibubulos a mangsibug iti sabsabali isu sibubulos a masibuganto met.” (Proverbio 11:25) Maitunos kadagita a sasao, dagiti pudno a naparabur​—a di mangnamnama iti subad—​ket apresiaren ken ipateg a nangnangruna ti Dios.​—Hebreo 13:16.

3. Sibubulos a Mamakawan

‘Itultuloyyo a sibubulos a pakawanen ti maysa ken maysa no ti asinoman adda pakaigapuan ti reklamona maibusor iti sabali. Kas iti sibubulos a panangpakawan kadakayo ni Jehova, kasta met ti aramidenyo.’ (Colosas 3:13) Iti kaaldawantayo, kaaduanna a marigatan a mamakawan dagiti tattao. Kaykayatda ti agibales ngem tay mangngaasi. Ti resultana? Insultuenda daydiay manginsulto kadakuada ken ranggasanda daydiay mangranggas kadakuada.

Saan laeng a dayta ti pagdaksanna. “Sigun iti maysa a panagadal kadagiti nasurok nga 4,600 a tattao nga agtawen iti 18 agingga iti 30,” kuna ti The Gazette idiay Montreal, Canada, “natakuatan [dagiti managsirarak] a no ad-adda a nauyong, naladingit, ken nagubsang” ti maysa, nakapkapuy ti barána. Kinapudnona, dadduma kadagiti makadangran nga epektona ket nakarkaro ngem iti daydiay agsigsigarilio! Wen, no manangpakawantayo, saan laeng a sumayaat ti relasiontayo kadagiti sabsabali no di ket sumayaat pay ti salun-attayo!

Ania ti aramidenyo tapno nalaklakakayo a mangpakawan? Umuna, sukimatenyo a naimbag ti bagiyo. Saan kadi a no dadduma, adda met dagiti masairyo? Ken saan kadi nga agyamankayo ta pinakawandakayo? Isu nga apay a diyo met pakawanen dagiti sabsabali? (Mateo 18:21-35) Mainaig iti dayta, napateg a parayrayenyo ti panagteppel. “Agbilangka iti sangapulo,” kayatna a sawen, ikkanyo ta bagiyo iti gundaway nga agkalma. Maysa pay, matmatanyo a kinabileg ti abilidad nga agteppel. “Daydiay nabannayat nga agunget nasaysayaat ngem iti nabileg a lalaki,” kuna ti Proverbio 16:32. “Nasaysayaat ngem iti nabileg a lalaki”​—saan kadi a maysa dayta a panagballigi?

4. Annuroten Dagiti Pagalagadan ti Dios

“Ti bilin ni Jehova nadalus, mamagsilnag iti matmata.” (Salmo 19:8) Iti ababa a pannao, pagimbagantayo dagiti pagalagadan ti Dios​—iti pisikal, mental, ken emosional a pamay-an. Tulongannatayo a mangliklik kadagiti makadangran nga aramid a kas iti panagdroga, panagbartek, seksual nga imoralidad, ken panagbuya iti pornograpia. (2 Corinto 7:1; Colosas 3:5) Dagiti pagdaksan nga iyeg dagitoy nga aramid ramanenna ti krimen, kinapanglaw, di panagtalek, pannakadadael ti pamilia, mental ken emosional a parikut, sakit, ken uray ti nasapa nga ipapatay.

Dagidiay mangan-annurot kadagiti pagalagadan ti Dios makaipasdekda kadagiti makagunggona ken natalged a relasion, ken maaddaanda iti talna ti panunot ken panagraem iti bagida. Iti Isaias 48:17, 18, kuna ti Dios nga isu “Daydiay mangisursuro kenka tapno magunggonaam ti bagim, Daydiay mangpappapagna kenka iti dalan a rebbeng a pagnaam.” Innayonna pay: “O no koma laeng pudno nga ipangagmo dagiti bilinko! Iti kasta ti talnam agbalin a kas iti maysa a karayan, ket ti kinalintegmo kas kadagiti dalluyon ti baybay.” Wen, ti Namarsua kayatna ti kasayaatan para kadatayo. Kayatna a ‘magnatayo iti dalan’ nga agturong iti pudno a balligi.

5. Ipakita ti Di Agimbubukodan nga Ayat

“Ti ayat mangpabileg.” (1 Corinto 8:1) Mailadawanyo kadi ti biag nga awanan iti ayat? Anian a kawaw ken naladingit a panagbiag dayta! “No . . . awan ayatko [kadagiti sabsabali], awan kaes-eskak. . . . Saanak a pulos magunggonaan,” insurat ti Kristiano a ni apostol Pablo babaen ti paltiing ti Dios.​—1 Corinto 13:2, 3.

Ti ayat a natukoy ditoy ket saan a seksual nga ayat, nupay adda met aplikasionna iti dayta. Imbes ketdi, tuktukoyenna ti napapaut ken nalawlawa ti saklawenna nga ayat a naibatay kadagiti nadiosan a prinsipio.a (Mateo 22:37-39) Maysa pay, daytoy nga ayat ket nabuyogan iti panagtignay. Imbaga met ni Pablo a naanus ken naasi daytoy a kita ti ayat. Saan a naimon, napalangguad, wenno natangsit. Un-unaenna ti pagimbagan dagiti sabsabali, ken saan nga agim-impen iti sakit ti nakem no di ket manangpakawan. Makapabileg daytoy nga ayat. Ken tulongannatayo a maaddaan iti naballigi a relasion kadagiti sabsabali, nangnangruna kadagiti kameng ti pamiliatayo.​—1 Corinto 13:4-8.

Iti biang dagiti nagannak, ti ayat kaipapananna ti nadungngo a panangipateg kadagiti annakda ken panangipasdek kadagiti nalawag, naibatay-Biblia a prinsipio, ken dadduma pay a pagalagadan nga ipaannurotda kadakuada. Dagiti annak a napadakkel iti kasta a disiplina mariknada a natalged, maay-ayat, ken maipatpategda. Mariknada pay a nalagda ti singgalut ti pamiliada.​—Efeso 5:33–6:4; Colosas 3:20.

Ni Jack, maysa nga agtutubo a taga-Estados Unidos, ket napadakkel iti pamilia a mangyap-aplikar kadagiti prinsipio ti Biblia. Idi simminan kadagiti nagannakna, insurat ni Jack kadagiti dadakkelna: “Kanayon nga ikagkagumaak nga annuroten ti bilin [ti Biblia]: ‘Dayawem ni amam ken ni inam . . . tapno . . . naimbag ti lak-ammo.’ (Deuteronomio 5:16) Nasayaat ti kasasaadko ita. Ket ad-adda a nabigbigko a resulta daytoy ti napinget ken naayat a panangisuroyo. Pagyamanan kadagiti amin a sakripisio ken suportayo bayat ti panangpadakkelyo kaniak.” No maysakayo a nagannak, ania ti mariknayo no nakaawatkayo iti kasta a surat? Saankay kadi a maragsakan iti kasta unay?

Ti ayat a naibatay iti prinsipio ket “makipagrag-o [met] iti kinapudno”​—ti naespirituan a kinapudno a masarakan iti Biblia. (1 Corinto 13:6; Juan 17:17) Kas panangyilustrar: Maysa a pagassawaan nga adda parikut ti relasionda ti nangikeddeng a basaenda a dua ti sasao ni Jesus a masarakan iti Marcos 10:9: “Ti pinagsinnangol ti Dios [babaen ti panagassawa] saan koma a pagsinaen ti tao.” Ita, masapul a sukimatenda ti pusoda. Talaga kadi a ‘makipagrag-oda iti kinapudno’ ti Biblia? Matmatan ken tratuenda kadi a sagrado ti panagasawada, kas iti panangmatmat ti Dios? Sidadaanda kadi a mangaramid iti amin a kabaelanda tapno marisut ti parikutda buyogen ti ayat? Iti kasta, agballigi ti panagasawada ken mangyeg kadakuada kadagiti naragsak a resulta.

6. Sipapanunotkayo Koma iti Naespirituan a Kasapulanyo

“Naragsak dagidiay sipapanunot iti naespirituan a kasapulanda.” (Mateo 5:3) Saan a kas kadagiti animal, kabaelan dagiti tattao nga apresiaren dagiti naespirituan a bambanag. Dayta ti makagapu a mayimtuodtayo dagiti saludsod a kas iti, Ania ti panggep ti biag? Adda kadi Namarsua? Ania ti mapasamak kadatayo no mataytayo? Ania ti agur-uray iti masanguanan?

Iti sangalubongan, nabigbig ti minilion a napasnek a tattao a sungbatan ti Biblia dagiti kasta a saludsod. Kas pagarigan, ti maudi a saludsod ket mainaig iti panggep ti Dios agpaay iti sangatauan. Ania a panggep? Nga agbalin ti daga a paraiso a pagnaedan iti agnanayon dagiti tattao nga agayat iti Dios ken kadagiti pagalagadanna. Kuna ti Salmo 37:29: “Dagiti nalinteg tagikuaendanto ti daga, ket agtaengdanto nga agnanayon iti dayta.”

Nalawag, saan a kayat ti Namarsua nga agpaut laeng iti 70 wenno 80 a tawen ti balligitayo. Imbes ketdi, kayatna nga agnanayon dayta! Gapuna, itan ti panawen tapno adalentayo ti maipapan iti Namarsua kadatayo. Kinuna ni Jesus: “Daytoy kaipapananna ti agnanayon a biag, ti pananggun-odda iti pannakaammo maipapan kenka, ti maymaysa a pudno a Dios, ken iti daydiay imbaonmo, ni Jesu-Kristo.” (Juan 17:3) Bayat a gunggun-odenyo dayta a pannakaammo ken iyaplikaryo iti biagyo, mapaneknekanyo a mismo a “ti bendision ni Jehova . . . ti mangpabaknang, ket awan rigat nga inayonna iti dayta.”​—Proverbio 10:22.

[Footnote]

[Kahon iti panid 7]

KANAYONAN A PRINSIPIO A MANGYEG ITI BALLIGI

◼ Patanoren ti umiso a panagbuteng iti Dios. “Ti panagbuteng ken Jehova isu ti rugi ti sirib.”​—Proverbio 9:10.

◼ Pilien a naimbag dagiti pakigayyeman. “Daydiay makipagna kadagiti masirib a tattao agbalinto a masirib, ngem daydiay addaan kadagiti pannakilangen kadagidiay maag nakadakdakesto ti pagtungpalanna.”​—Proverbio 13:20.

◼ Liklikan ti panaglablabes. “Ti managbarbartek ken buklis kumurapaydanto.”​—Proverbio 23:21.

◼ Liklikan ti agibales. “Dikay subadan ti dakes iti dakes iti asinoman.”​—Roma 12:17.

◼ Igaed ti agtrabaho. “No ti asinoman saanna a kayat ti agtrabaho, saan met koma a mangan.”​—2 Tesalonica 3:10.

◼ Iyaplikar ti Nabalitokan a Bilin. “Amin a bambanag . . . a kayatyo nga aramiden kadakayo dagiti tattao, masapul a kasta met ti aramidenyo kadakuada.”​—Mateo 7:12.

◼ Medmedan ti dila. “Ti agtarigagay nga agayat iti biag ken makakita iti naimbag nga al-aldaw, medmedanna koma ti dilana iti dakes.”​—1 Pedro 3:10.

[Kahon/​Ladawan iti panid 8]

TI AYAT KET NASAMAY NGA AGAS

Insurat ti doktor ken autor a ni Dean Ornish: “Ti ayat ken kinalailo ket mabalin a mamagsakit wenno mangpaimbag kadatayo, mamagladingit wenno mangparagsak kadatayo, mamagsagaba wenno mangpabang-ar kadatayo. No adda baro nga agas a kasta ti kasamayna, dandani amin a doktor iti pagilian ti mangireseta iti dayta kadagiti pasienteda. Obligasion dagiti doktor nga irekomenda dayta.”

[Kahon/​Dagiti Ladawan iti panid 9]

PANNAKAPAAY A NAGTURONG ITI BALLIGI

Idi bimtak ti gubat iti pagilianda, nagsoldado ni Milanko, nga agnanaed idiay Balkan. Gapu kadagiti maingel a gapuananna, isu ket nabirngasan iti Rambo, ti nagan ti bannuar iti maysa a naranggas a pelikula. Idi agangay, nadismaya ni Milanko iti militaria gapu iti kinalulok ken panaginsisingpet a nakitana. Insuratna: “Dayta ti nangituggod kaniak kadagiti adu a bisio​—arak, sigarilio, droga, sugal, ken seksual a kinalulok. Naisagmak ti biagko ket diak ammo no kasano a makalung-awak.”

Iti dayta a narikut a paset ti biag ni Milanko, rinugianna a basaen ti Biblia. Kalpasanna, bayat ti panagbisitana iti maysa a kabagianna, nakitana ti maysa a kopia ti magasin a Pagwanawanan nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova. Nagustuanna ti nabasana ket di nagbayag, rinugianna ti nakipagadal iti Biblia kadagiti Saksi. Gapu iti kinapudno ti Biblia, nasarakanna ti kinaragsak ken pudno a balligi. “Naaddaanak manen iti kired,” kinunana. “Insardengko ti amin a bisiok, nagbalbaliwak, ken nagpabautisarak kas maysa a Saksi ni Jehova. Saanen a Rambo ti awag dagiti makaam-ammo kaniak no di ket Bunny​—ti birngasko idi ubingak—​gapu ta nasingpetak itan.”