Agimtuod dagiti Agtutubo. . .

“Talaga Aya a Pudno ti Biblia?”

NI Michelle ti napadakkel a kas maysa a Kristiano babaen kadagiti nagannak nga addaan iti nabileg a panamati iti Biblia . Para ken ni Michelle, ti panangawat a ti Biblia ket pudno ket kasla panangawat a ti aldaw sarunuen ti rabii.

Maysa nga aldaw, nupay kasta, daytat’ nagbalin a nalawag kenkuana​—dina ammo no apay a patpatienna ti Biblia. “Pagarupek a patiek dayta nanipud idi agsipud ta patien dayta ni nanangko ken ni tatangko,” kinunana, “ngem mariknak saan laeng a dayta ti kasapulak tapno masiguradok a pudno ti Biblia. Pudno a diak pay napaneknekan a mismo a ti Biblia isu ti naipaltiing a Sao ti Dios.”

Ania ti Pakaidumaanna?

Mabalin a panunotenyo, nupay kasta, ‘Pudno aya a nakapatpateg ti panangsigurado a pudno ti Biblia?’ Pudno a napateg!

Maysa a makagapu ket, kunaen ti Biblia a dayta ti libro ti Dios. (1 Tesalonica 2:13) No pudno dayta, ti biagyo ti masapul nga agpannuray iti panangaramidyo iti ibagbaga dayta. “Dagiti sasaok . . . isuda ti biag kadagiti makasarak kadakuada,” kuna ti Sao ti Dios.​—Proverbio 4:20-22.

Ita no ti biagyo agpannuray iti kinalaing ti siruhano, dikay kadi kayat a siguraduen a dayta ket saan a quack? Kasta met kayatyo a siguraduen a ti Biblia ket pudno.

Ti Basta Panangikut iti Biblia Saan nga Umdas

Daytoy kaipapananna ti saan laeng a basta panangikut iti maysa a Biblia. Kadagiti apartments iti dadakkel a siudad, masansan a dagiti tattao nga agkakaarruba ti agtalinaed a saan nga agaammo nupay no ti laeng diding ti baetda. Gapuna, dida pulos nakaibangon iti panagtalek kadagiti kaarrubada. Ti panangaramid iti kasta, alaenna ti adu a tiempo tapno agaammoda iti maysa ken maysa. Kasta met, ti Biblia ti mabalin a nalakatay laeng a gaw-aten a ditay pulos ammo ti adda iti dayta. Tapno agtalekkayo iti Biblia, masapul a sukimatenyo dayta.

Binalakadan ni apostol Pablo dagiti Kristiano a “suutenyo amin a banag.” Wenno, kas ti panangiyulog ti The Living Bible iti dayta, “Suutenyo ti isuamin a banag a naibaga tapno masigurado dayta a pudno.” (1 Tesalonica 5:21) Daytoy nga ebkas kaipapananna ti panangsukimat ken panangusig ti maysa a banag tapno kitaen no dayta ket pudno. Dayta ti naaramid idi ugma a mainaig iti napapateg a metal. No addaankayo iti gundaway a manggatang iti maysa a singsing wenno kuentas a balitok, saan kadi a siguraduenyo no dayta ket pudno a balitok?

Ni Pamela, kas pangarigan, ket maysa a basta nangawat iti Biblia nanipud pay idi agtawen iti sangapulo. Bayat ti panagmataenganna, nupay kasta, nakitana ti pannakasapul iti naun-uneg pay a panangadal iti dayta. “Ti pannakaibaga kaniak a pudno ti Biblia ket saan nga umdas a maipaay kaniak,” kunana. “Kasapulak ti nainkalintegan a rason a mangkumbinsir kaniak.” (1 Peter 3:15) Ti kababalinna ngarud ket kas iti kababalin ti dadduma a tattao nga agnanaed iti siudad ti Beroea idi ugma.

Idi agarup 50 K.P., sinarungkaran ni apostol Pablo daytoy a Griego a siudad. Ti imbaga ni Pablo kadagiti taga Beroea ket napateg kadakuada. Ngem kayatda a siguraduen. (Proverbio 14:15) Ania ti inaramidda? Kalpasan ti iyiimdengda ken ni Pablo, ‘inaldaw a sinuksukimatda dagiti sursurat no pudno dagitoy a banag.’ (Aramid 17:11) Gapuna siaannadda a nangsukimat kadagiti sasao ni Pablo a maidilig iti masarakanda iti Kasuratan. Mabalinyo met nga aramiden ti kasta!

Kasano a Masukimatyo ti Biblia?

Kasano ti panangrugiyo? Maysa kadagiti kabibilgan a pammaneknek a ti Biblia ket naipaltiing isu ti di agbiddut a kabaelanna a mangipadto iti masanguanan. “Asino kadakuada [dagiti nasnasion] ti makabalin a mangipalgak itoy?” imtuodenna. Ti laeng mannakabalin-amin a Dios a ‘mangipalawag ti panungpalan manipud iti pangrugian.’ (Isaias 43:9; 46:10) Ket maulit-ulit nga aramidenna dayta idiay Biblia. “Kalpasan ti panangusigna iti dadduma kadagiti padpadtona,” ti 14-años a ni Janine kunana, “Basta nasdaawak a makakita no kasano a nabaelanna nga impadto amin dayta.”

Ti sabali pay a tay-ak iti panagadal mabalin nga isu ti kinaumiso ti historia ti Biblia. Kuna ni Pamela: “Pudno a dayta ti nangtulong kaniak a makakita no kasano a pudno unay ti historia ti Biblia. Nabigbigkon a dagitoy ket pudno a paspasamak ken pudno a tattao, saan laeng nga estoria.”

Dadduma pay a makagunggona a tay-ak iti panagadal ken panangusig isu ti panagtutunos a mismo ti Biblia, ti kinapudnona ken ti kinaprangkana, ken ti sientipiko a kinaumisona. Ti panid 18 ken 19 ti mangipaay iti pangarigan iti impormasion a mangpabileg iti panagtalektayo iti Biblia.

Ngem ti sabali pay a pamay-an ti panangusig iti Biblia ti intudo ti maysa nga agtutubo a lalaki a managan Philip. Kunaenna: “Ti panagtalekko iti Biblia napabileg idi nakitak ti epektona kadagiti panagbiag dagiti tattao. Nakitak a dagidiay nga agbibiag a maitunos iti Biblia saanda a marigatan no di ket, kinapudnona, magunggonaanda iti kasta unay.”

Dikay kadi inanamaen a ti maysa a libro a nagtaud iti Dios addaan kadagiti nasayaat nga epekto? Ket ipakita dagiti kinapudno a no suroten dagiti tattao ti panangiturongna, agbalinda a nasaysayaat a tattao. (Kitaenyo ti Efeso 4:20-32.) “Ti pannakakita no kasano a ti panangiyaplikar kadagiti prinsipio iti Biblia ti mamagbalin a naragsak kadagiti tattao,” kuna pay ti 13-años a ni Sarah, “ti pudno a mangpabileg iti panagtalekyo a ti Biblia ket pudno.” (Salmo 119:1, 2; idiligyo iti 1 Ar-ari 10:6-8.) Anian nga isut’ umiso!

“Ti Dua Naim-imbag Ngem ti Maysa”

Siempre, kasapulanyo ti tulong a mangsukimat iti Biblia. Ket ti Watch Tower Society nangpataud kadagiti publikasion a makatulong.a Mainayon pay, ipalagip ti Eclesiastes 4:9 kadatayo a “ti dua naim-imbag ngem iti maysa.” Apay a dikay mapan iti maysa a talkenyo, maysa a dina laeng palag-anen ti parikut, ken dumawat iti tulong?

Kas pangarigan, ti 15-años a ni Walter nasarakanna a mammano kadagiti kaeskuelaanna ken mamaestrana ti mamati iti Biblia. Daytoy ti nangriribuk kenkuana. Nupay kasta, inlawlawagna ti riknana iti amana. Binusbosda ti adu nga or-oras a nagkadua iti naannad a panangadal iti Biblia tapno pabilgenda ti panagtalekda iti kinapudnona. “Nakasarakak kadagiti nagsayatan a gapu iti panamati iti Biblia imbes a sibubulsek nga awaten dayta,” kunana.​—Roma 12:1, 2.

“Agbalinkayo a napudno kadagiti dadakkelyo no addaankayo iti aniaman a parikut iti daytoy,” insingasing ni Janel, maysa nga agtutubo a babai. “Agimtuodkayo kadagiti salsaludsod no adda narigatyo a maawatan.” (Proverbio 15:22) Ni Dennis naammuanna dayta iti narigat a pamay-an. Isut’ naglasat iti narigat a panawen iti kinamanagalsa sakbay ti panangpaneknekna a mismo a ti Biblia ket pudno. Ti kapadasanna ti nangisuro kenkuana iti pannakasapul iti nauneg a personal nga interes ken ti panangikagumaan a mangpabileg iti panagtalek iti Biblia. “Dayta ti mangiturong kadagiti pudno a parikut kamaudiananna,” kunana, “no basta awatenyo laeng ti ibaga dagiti dadakkelyo a dikay pampanunotenen dayta a mismo.”​—1 Timoteo 4:15.

Ti sabali pay a dakkel a tulong iti daytoy a banag isu ti pannakilangen kadagiti dadduma a nabileg ti pammatida iti Biblia. (Proverbio 27:17) “Imtuodenyo dagiti dadduma no ania ti nangkumbinsir kadakuada,” kuna ni Dennis. Ket no makitaripnongkayo kadagiti padayo a manamati, ugalienyo ti agbalin a naimbag a managdengngeg. (Hebreo 10:24, 25) “Basta agtugawak laeng sadiay ket bassit laeng ti magunggonak kadagiti gimong,” kuna ti 21-años a ni Kimberley. “Kalpasanna nabigbigko a tapno maaddaanak iti pudno a panamati iti Biblia, masapul nga ad-adu pay ti aramidek.” Sinurotna ti balakad iti Proverbio 1:5. Isut’ ‘nagimdeng a naimbag ket nagun-odanna ti ad-adu pay nga instruksion.’

Kamaudiananna, adda met ti pannakasapul iti umiso a kababalin. (Salmo 25:4, 5, 9) Tapno maaddaankayo iti panagtalek iti Biblia, “pudno a napateg iti panagkararag iti Dios a maipaay iti tulong,” impaganetget ni Sarah. Agsipud ta, dayta ti librona. Kasapulan ti panangsurottayo iti prinsipio nga imbaga ni Jesus: “Agdawatkayo, ket maikkankayto; agsapulkayo, ket makasarakkayto.” (Mateo 7:7) Iti kastoy a pamay-an makaibangonkayo iti panagtalek iti Biblia.

Kinuna ni apostol Pablo ken ni Timoteo: “Ngem, sika agtalinaedka kadagiti bambanag a sinursurom ken pinatalgedam,” wenno, kas panangipatarus ti The New Testament in Modern English, “dagidiay sinursurom nga ammom a pudno.” (2 Timoteo 3:14) Ni Timoteo pinatalgedanna dagiti bambanag a sinursurona agsipud ta naikkan iti umdas a pammaneknek. Kasta met ni Michelle, a nadakamat iti pangrugian daytoy nga artikulo. Sinukimatna dagiti pammaneknek a siaannad ket itan mabalinnan a kunaen, “Siguradoak a pudno ti Biblia.”

[Dagiti Footnote]

[Kahon/Ladawan iti panid 14, 15]

Padto ti Biblia ken Kaitungpalanna

Basaenyo dagiti padpadto a nailanad idiay Lucas 19:41-44; 21:20, 21. Di nagbayag kasakbayan ti ipapatayna idi 33 K.P., sinangitan ni Jesus ti Jerusalem gapu ta ammona ti mapasamakto iti dayta. Impadtona no kasano a dumteng dagiti Romano ket mangibangonda iti “sarikedked a natitirad a poste” iti aglikmut ti Jerusalem ken no kasano a dadaelenda ti siudad, a mamataud iti dakkel a rigat. Kalpasanna pinakdaaranna dagiti ad-adalanna nga ‘agkamangda kadagiti bambantay’ inton makitada dagiti Romano a bumusor iti siudad ket iti kasta isalakanda ti biagda.

No usigenyo ti historia, masarakanyonto a daytoy pimmayso amin. Idi 66 K.P., tallopulo ket tallo a tawen kalpasanna, dagiti buyot a Romano rinautda ti Jerusalem. Kalpasanna, sigun iti historiador a Judio a ni Josephus, ti kumander a Romano “kellaat a pinagsanudna dagiti tattaona, ket binaybay-anda ti namnama nupay saan a nagsagaba iti pannakaabak, ket dida dida inkankano dagiti paglintegan pinanawanda ti Siudad.” Daytoy ti nangipalubos kadagiti Kristiano a nakalagip iti padto ni Jesus nga aglisi. Idi 70 K.P. nagsubli dagiti Romano, nangibangonda iti manglikmut nga alad a 4.5 milias (7.2 km) ti kaatiddogna ket linapdanda ti tunggal maysa nga adda iti uneg ti siudad. “Ti Jerusalem a mismo ti sistematiko a nadadael ket ti Templo ti nabaybay-an a rebbek,” kuna ti The Bible and Archaeology.

Ti Kinamapagtalkan ti Historikal a Salaysay ti Biblia

Ti libro nga A Lawyer Examines the Bible ipaganetgetna ti historikal a kinamapagtalkan iti Biblia itoy a pamay-an: “Nupay dagiti salaysay ti ayat, leyenda ken dagiti ulbod a pammaneknek ti naannad a mangikabil iti lugar ti paspasamak a mainaig iti adayo a lugar ken iti di masinunuo a tiempo, isu a manglabsing iti umuna a paglintegan isu a dakami nga abogado nasursuromi tapno makaawis a naimbag, a ‘ti deklarasion ti masapul a mangipaay iti tiempo ken lugar,’ dagiti salaysay iti Biblia mangipaayda iti petsa ken lugar dagiti bambanag a naisalaysay iti kasta unay a kinaumiso.”

Ti The New Bible Dictionary nagkomento: “[Ti mannurat iti Aramid] ti nangisaad iti salaysayna iti sangal iti agdama a historia; dagiti pinanidna ti napnapno kadagiti reperensia iti mahistrado iti siudad, gobernador kadagiti probinsia, dagiti ar-ari, ken dagiti kaasping dagita, ket dagitoy a reperensia kadagiti napalabas a tiempo ti apag-isu iti lugar ken tiempo a maisalsalaysay.”

Ti Panagtutunos a Mismo ti Biblia ken ti Kinaprangkana

Panunotenyo laengen ti maysa a libro a nangrugi a naisurat bayat ti tiempo ti Imperio ti Roma, a nagtultuloy a naisurat agingga iti Edad Media, ken nakompleto iti daytoy maika-20 a siglo. Ania koma ti inanamaenyo no ti trabaho dagiti mannurat ket kas iti kinamanagduduma dagiti soldado, ar-ari, papadi, mangngalap, papastor, ken dodoktor? Inanamaenyo kadi dayta nga agtutunos? ‘Imposible!’ kunaenyo. Ti Biblia naisurat iti sidong dagitoy a kasasaad​—ngem interamente nga agtutunos! Ti Biblia ket nakaur-urnongan dagiti 66 a liblibro nga insurat dagiti 40 a nagduduma a mannurat iti uneg ti 1,600 a tawtawen.

Nupay no kaaduan kadagiti mannurat idi ugma ti nangipadamag laeng kadagiti balligida ken nasayaat a kababalinda, dagiti mannurat iti Biblia situtulok nga inaminda dagiti biddutda agraman dagiti pannakaabak dagiti ar-arida ken papanguloda. Basaenyo ti dadduma kadagiti pangarigan daytoy idiay Numeros 20:1-13 ken Deuteronomio 32:50-52 maipapan ken Moises, isu a nangisurat kadagitoy a liblibro; Jonas 1:1-3 ken Jonas 4:1 maipapan kadagiti biddut ni Jonas; Mateo 17:18-20, Mat 18:1-6, Mat 20:20-28, ken Mat 26:56 maipapan kadagiti saan a nasayaat a kababalin nga impakita dagiti ad-adalan ni Jesus. Ti kinapudno ken kinaprangka dagiti mannurat iti Biblia ti mangsuportar iti panagkunada a dayta ti impaltiing ti Dios.

[Ladawan iti panid 13]

Sakbay a gumatangka iti alahas a balitok, siguraduem a pudno a balitok dayta