1. Aniat ti impalgak ti maysa kadagiti pito nga anghel ken ni Juan?

MASAPUL a maibuyat a naan-anay ti nalinteg a pungtot ni Jehova, ti pito a malukong ti pungtotna! Idi impakbo ti maikanem nga anghel ti malukongna iti ayan ti nagkauna a Babilonia, dayta ti maikanatad unay a mangisimbolo iti pannakasaplit ti Babilonia a Dakkel bayat a dagiti pasamak sipapardas nga agturongda iti ultimo a gubat ti Armagedon. (Apocalipsis 16:1, 12, 16) Agparang a daytoy met la nga anghel ti mangipalgak ita no apay ken kasano nga iwayat ni Jehova dagiti nalinteg a panangukomna. Masdaaw unay ni Juan iti sumaruno a mangngeg ken makitana: “Ket maysa kadagiti pito nga anghel nga addaan pito a malukong immay ket nakisao kaniak, a kunkunana: ‘Umayka, ipakitakto kenka ti pannakaukom ti dakkel a balangkantis a situtugaw iti adu a danum, daydiay a nakiabigan ti ar-ari ti daga, idinto ta dagidiay agnanaed iti daga nabartekda iti arak ti pannakiabigna.’”​—Apocalipsis 17:1, 2.

2. Ania ti mangipakita a “ti dakkel a balangkantis” ket (a) saan nga isu ti nagkauna a Roma? (b) saan nga isu ti dakkel a negosio? (c) maysa a narelihiosuan nga organisasion?

² “Ti dakkel a balangkantis”! Apay a makaklaat dayta a nagan? Asino daytoy a babai? Kuna dagiti dadduma a ti nagkauna a Roma ti iladladawan daytoy simboliko a balangkantis. Ngem ti Roma ket maysa a napolitikaan a turay. Makikamkamalala daytoy a balangkantis kadagiti ari iti daga, ket nabatad a karaman ditoy dagiti ari ti Roma. Malaksid iti dayta, kalpasan ti pannakadadaelna, naikuna a sangitan “ti ar-ari ti daga” ti pannakadadaelna. Saan ngarud daytoy a maysa a napolitikaan a turay. (Apocalipsis 18:9, 10) Saan met a mabalin nga iladawanna ti dakkel a negosio yantangay uray dagiti komersiante ti lubong sangitanda ti pannakadadaelna. (Apocalipsis 18:15, 16) Nupay kasta, mabasatayo a ‘babaen iti espiritistiko nga aramidna nayaw-awan dagiti amin a nasion.’ (Apocalipsis 18:23) Daytoy ti mangibatad a ti dakkel a balangkantis ket sangalubongan a narelihiosuan nga organisasion.

3. (a) Apay a saan laeng a ti Iglesia Katolika Romana wenno uray ti intero a Kakristianuan ti isimsimbolo ti dakkel a balangkantis? (b) Aniada a Nababiloniaan a doktrina ti masarakan kadagiti kaaduan a relihion ti Oriente agraman kadagiti sekta ti Kakristianuan? (c) Ania ti inamin ti Romano Katoliko a kardinal a ni John Henry Newman no maipapan iti nagtaudan dagiti adu a doktrina, seremonia, ken kaugalian ti Kakristianuan? (Kitaem ti footnote.)

³ Ania a narelihiosuan nga organisasion? Isu kadi ti Iglesia Romana Katolika, kas ipagarup dagiti dadduma? Wenno isu kadi ti interamente a Kakristianuan? Saan, yantangay iyaw-awanna dagiti amin a nasion, isu ket dakdakkel pay ngem dagitoy. Kinapudnona, isu dayta ti intero a sangalubongan nga imperio ti palso a relihion. Nairamut dayta kadagiti misterio ti Babilonia kas paneknekan dagiti adu a Nababiloniaan a doktrina ken kaugalian a gagangay kadagiti relihion iti intero a daga. Kas pagarigan, masarakan kadagiti kaaduan a relihion ti Oriente agraman kadagiti sekta ti Kakristianuan ti pammati iti imortalidad ti kararua, iti impierno a pagtutuokan, ken iti trinidad a didiosen. Ti palso a relihion, a nayinaw iti nagkauna a siudad ti Babilonia nasurok nga 4,000 a tawenen ti napalabas, ket dimmakkel agingga a nagbalin a higante iti kaaldawantayo, isut’ gapuna a mayanatup la unay a maawagan iti Babilonia a Dakkel.a Ngem apay a napanaganan iti makasubkar a termino a “ti dakkel a balangkantis”?

4. (a) Kadagiti ania a pamay-an a nakikamalala ti nagkauna nga Israel? (b) Iti ania a nakadkadlaw a wagas a nakikamalala ti Babilonia a Dakkel?

⁴ Idi panawen ni Nabucodonosor, nadanon ti Babilonia (wenno Babel, kayatna a sawen, “Riribuk”) ti alimpatok ti kinatan-okna. Maysa idi a narelihiosuan ken napolitikaan nga estado nga addaan iti nasurok a sangaribu a templo ken kapilia. Naturay dagiti papadina. Nupay nabayag nga awanen ti Babilonia kas pannakabalin ti lubong, adda pay laeng ti narelihiosuan a Babilonia a Dakkel, ket kas iti nagkauna a Babilonia, ikagkagumaanna pay laeng nga impluensiaan ken iturong dagiti napolitikaan a gannuat. Ngem anamongan kadi ti Dios ti pannakinamin ti relihion iti politika? Iti Hebreo a Kasuratan, nakuna a ti Israel ket agbalbalangkantis no makinamin iti palso a panagdaydayaw ken no makialiansa kadagiti nasion imbes nga agtalek ken Jehova. (Jeremias 3:6, 8, 9; Ezequiel 16:28-30) Makikamkamalala met ti Babilonia a Dakkel. Nakadkadlaw ta inaramidna ti amin a pamuspusan tapno maimpluensiaan ken maiturayanna dagiti ari ditoy daga.​—1 Timoteo 4:1.

5. (a) Ania a pannakaitan-ok ti pagay-ayat dagiti relihioso a klero? (b) Apay a ti panagtarigagay iti nailubongan a kinatan-ok ket nabatad a maisupadi iti sasao ni Jesu-Kristo?

⁵ Iti kaaldawantayo, masansan nga agkampania dagiti narelihiosuan a lider para kadagiti nangato a saad iti gobierno, ket iti dadduma a pagilian, agsaadda pay iti gobierno, nga agakemda pay ketdi kas miembro ti gabinete. Idi 1988, dua a nalatak a klero a Protestante ti nagkandidato para iti saad a presidente ti Estados Unidos. Dagiti lider a kameng ti Babilonia a Dakkel pagay-ayatda ti maitan-ok; dagiti retratoda ket masansan nga agparang kadagiti periodiko bayat a makilanglangenda kadagiti mabigbigbig a politiko. Maisupadi iti dayta, liniklikan ni Jesus ti makinamin iti politika ket kinunana maipapan kadagiti adalanna: “Saanda a paset ti lubong, a kas kaniak saanak a paset ti lubong.”​—Juan 6:15; 17:16; Mateo 4:8-10; kitaem met ti Santiago 4:4.

‘Panagbalangkantis’ iti Moderno a Panawen

6, 7. (a) Kasano a nagun-odan ti Partido a Nazi ni Hitler ti turay idiay Alemania? (b) Kasano a nakatulong ti katulagan ti Vatican ken ti Nazi nga Alemania tapno magun-od ni Hitler ti tartarigagayanna a pannakabalin a mangituray iti lubong?

⁶ Gapu iti pannakibiangna iti politika, nakaro a panagsagaba ti impalak-am ti dakkel a balangkantis iti sangatauan. Panunotem, kas pagarigan, dagiti pasamak a nangiturong iti pannakagun-od ni Hitler iti pannakabalin kas agturay iti Alemania​—dagiti nakaap-aprang a pasamak nga uray la a tarigagayan dagiti dadduma a maikkat koma dagita kadagiti libro ti historia. Idi Mayo 1924, inokupar ti Partido a Nazi ti 32 a puesto iti Aleman a Reichstag. Idi Mayo 1928 nagbalin laengen daytoy a 12 a puesto. Nupay kasta, ti Great Depression linapunosna ti lubong idi 1930; kas pananggundaway iti daytoy, nakaskasdaaw ti iyuungar dagiti Nazi, ket naalada ti 230 kadagiti 608 a puesto iti eleksion ti Alemania idi Hulio 1932. Di nagbayag kalpasanna, timmulong kadagiti Nazi ti dati a chancellor a ni Franz von Papen, a Kabaliero ti Papa. Sigun kadagiti historiador, inar-arapaap ni von Papen ti pannakaipasdek ti baro a Nasantuan nga Imperio ti Roma. Saan a nagballigi ti ababa a panagtakemna kas chancellor, isu a babaen kadagiti Nazi ninamnamana a magun-odanna ti pannakabalin. Idi Enero 1933, nakagun-od iti suporta para ken ni Hitler manipud kadagiti nabileg a negosiante, ket babaen kadagiti nasikap a pamay-anna, siniguradona a ni Hitler ti agbalin a chancellor iti Alemania idi Enero 30, 1933. Isu a mismo ti nagbalin a vice-chancellor ket isu ti inusar ni Hitler a manggun-od iti suporta dagiti Katoliko idiay Alemania. Iti uneg ti dua a bulan a kaaddana iti poder, winaswas ni Hitler ti parliamento, impisokna dagiti rinibu a lider ti oposision kadagiti kampo konsentrasion, sa rinugianna ti napanayag a kampania a panangirurumen kadagiti Judio.

⁷ Idi Hulio 20, 1933, nakadkadlaw ti impakita ti Vatican nga interesna iti bumilbileg a puersa dagiti Nazi. Pinirmaan ni Cardinal Pacelli (a nagbalin a Papa Pio XII) ti maysa a katulagan idiay Roma iti nagbaetan ti Vatican ken ti Nazi nga Alemania. Kas pannakabagi ni Hitler, ni von Papen ti nangpirma iti dokumento ket sadiay nga impaay ni Pacelli ken von Papen ti kangatuan a dekorasion ti papa a Grand Cross of the Order of Pius.b Iti librona a Satan in Top Hat, kastoy ti insurat ni Tibor Koeves maipapan iti dayta: “Ti Katulagan ket dakkel a panagbiktoria para ken ni Hitler. Daytoy ti kaunaan a moral a suporta a naawatna manipud iti sabali a pagilian, ket naggapu pay daytoy iti katan-okan a gubuayan.” Sagudayen ti katulagan nga isanud ti Vatican ti suportana iti Catholic Center Party ti Alemania, ket iti kasta aprobaranna ti “nagkaykaysa nga estado” ti agsolsolo a partido ni Hitler.c Mainayon pay, sagudayen ti artikulo 14 dayta a katulagan: “Sa la maaprobaran ti pannakadutok dagiti arsobispo, obispo, ken dagiti kas kadagita no ti gobernador nga impatugaw ti Reich ket siguradonan a saan a mapagduaduaan ti napolitikaan a takderda.” Idi arinunos ti 1933 (nga improklamar ni Papa Pio XI kas “Nasantuan a Tawen”), nagdakkel ti naaramidan ti suporta ti Vatican tapno magun-od ni Hitler ti tartarigagayanna a pannakabalin a mangituray iti lubong.

8, 9. (a) Ania ti reaksion ti Vatican agraman ti Iglesia Katolika ken dagiti klerona iti kinadangkok dagiti Nazi? (b) Ania a surat ti inruar dagiti Aleman a Katoliko nga obispo idi rugrugi ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat? (c) Ania ti imbunga ti pannakibiang ti relihion iti politika?

⁸ Nupay nagprotesta idi ti sumagmamano a padi ken madre gapu iti kinadangkok ni Hitler​—ken nagsagabada gapu iti dayta​—ti Vatican agraman ti Iglesia Katolika ken ti buyot dagiti klerona sinuportaranda ti nadawel a turay dagiti Nazi iti aktibo man wenno nalimed a pamay-an, nga imbilangda dayta a sarikedked maibusor iti panagsaknap ti Komunismo iti intero a lubong. Bayat a sitatalged nga adda idiay Vatican, ni Papa Pio XII dina pulos binabalaw ti pannakaikisap dagiti Judio ken ti nadawel a pannakaidadanes dagiti Saksi ni Jehova ken dadduma pay. Maisupadi iti dayta ti inaramid ni Papa Juan Paulo II idi binisitana ti Alemania idi Mayo 1987 ta pinadayawanna ti takder ti maysa a napasnek a padi a nangkontra idi kadagiti Nazi. Ania ti ar-aramiden idi ti rinibu a dadduma pay a klero nga Aleman bayat ti narungsot a panagturay ni Hitler? Maammuantayo ti sungbat babaen ti maysa a surat kadagiti parokia a naggapu kadagiti Katoliko nga obispo ti Alemania idi Setiembre 1939, idi rugrugi ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Kastoy ti kuna ti dadduma a pasetna: “Iti daytoy a kritikal a tiempo, ibalakadmi kadagiti Katoliko a soldadotayo nga aramidenda ti annongenda kas panagtulnog iti Fuehrer ket sidadaanda koma a mangisakripisio iti interamente a katataoda. Agpakpakaasikami kadagiti Matalek a makipagkaykaysada koma nga agkararag tapno iti Kaasi ti Dios agballigi daytoy a gubat.”

⁹ Ti kasta a diplomasia dagiti Katoliko iladawanna ti klase ti panagbalangkantis ti relihion iti unos ti 4,000 a tawenen a panangal-aliogna iti napolitikaan nga Estado tapno ad-adda a bumileg ken agpaay iti pagsayaatanna. Dagiti kasta a pannakibiang ti relihion iti politika rinubrobanna ti gubat, panangidadanes, ken ti nakaro a panagsagaba ti tao. Anian a ragsak ti sangatauan ta asidegen ti panangukom ni Jehova iti dakkel a balangkantis. Sapay koma ta maiwayaten dayta iti saanen a mabayag!

Situtugaw iti Adu a Danum

10. Ania dagiti “adu a danum” a pagpampannurayan ti Babilonia a Dakkel a kas salaknibna, ket ania ti mapaspasamaken kadagita?

¹⁰ Ti nagkauna a Babilonia ket nagsaad iti adu a danum​—ti Karayan Eufrates ken adu a kanal. Nagserbi dagitoy a salaknib kenkuana ken gubuayan met ti komersio a namataud iti kinabaknangna, agingga nga iti maysa la a rabii, nagmagada. (Jeremias 50:38; 51:9, 12, 13) Agpampannuray met ti Babilonia a Dakkel kadagiti “adu a danum” a mangsalaknib ken mangpabaknang kenkuana. Dagitoy a simboliko a danum isuda “dagiti ili ken dagiti bunggoy ken dagiti nasion ken dagiti pagsasao,” kayatna a sawen, dagiti binilion a tattao a dinominaranna ken pangnamnamaanna iti material a suporta. Ngem agmagmaga metten dagitoy a danum, wenno isansanuddan ti suportada.​—Apocalipsis 17:15; idiligmo ti Salmo 18:4; Isaias 8:7.

11. (a) Kasano a ti nagkauna a Babilonia ‘binartekna ti intero a daga’? (b) Kasano a ti Babilonia a Dakkel ‘binartekna ti intero a daga’?

¹¹ Kanayonanna, nailadawan ti Babilonia idi ugma kas “nabalitokan a kopa iti ima ni Jehova, a barbartekenna ti intero a daga.” (Jeremias 51:7) Ti nagkauna a Babilonia pinilitna dagiti kabangibang a nasion a mangtilmon kadagiti ebkas ti pungtot ni Jehova idi pinarmekna ida iti namilitariaan a wagas, a pinaglusdoyna ida a kas kadagiti tao a nabartek. Iti dayta a pamay-an, nagserbi kas instrumento ni Jehova. Nangparmek met ti Babilonia a Dakkel agingga a nagbalin a sangalubongan nga imperio. Ngem nalawag a saan nga us-usaren ti Dios kas instrumentona. Imbes ketdi, pagserserbianna dagiti “ar-ari ti daga” a nakikamalalaanna iti naespirituan. Pinennekna dagitoy nga ar-ari babaen ti panangusarna kadagiti inuulbod a doktrinana ken kadagiti mangadipen nga ar-aramidna tapno ti kaaduan a tattao, “dagidiay agnanaed iti daga,” aglusdoyda a kasla nabartek, a situtulok nga agtulnog kadagiti agtuturayda.

12. (a) Kasano a ti maysa a paset ti Babilonia a Dakkel idiay Japan ket nakabasol iti nakaro a panangibuyat iti dara idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat? (b) Iti ania a pamay-an nga immes-es “dagiti danum” a mangsupsuportar iti Babilonia a Dakkel idiay Japan, ket ania ti resultana?

¹² Iti daytoy a banag, nalatak nga ehemplo ti Shinto a Japan. Ti nadoktrinaan a soldado a Hapones ibilangna a pakaidayawanna unay no matay para iti emperadorna​—ti kangatuan a didiosen ti Shinto. Idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat, agarup 1,500,000 a soldado a Hapones ti natay; gapu la iti maymaysa a tao, imbilangda a pakaibabainanda no sumukoda. Ngem gapu iti pannakaabak ti Japan, kapilitan a tinallikudan ni Emperador Hirohito ti kinadiosna. Nagresulta daytoy iti nakadkadlaw a panages-es dagiti “danum” a nangsuporta iti Shinto a paset ti Babilonia a Dakkel​—anian, ta kalpasan daytoy nga inaprobaran ti Shintoismo ti pannakaibukbok dagiti tinimtimba a dara iti paggugubatan iti deppaar ti Pacifico! Daytoy nga ikakapuy ti impluensia ti Shinto inikkanna met iti gundaway ti nasurok a 200,000 a Hapones kadagiti kallabes a tawen nga agbalin a dedikado ken bautisado a ministro ni Soberano nga Apo Jehova. Kaaduan kadagitoy ket dati a Shintoista ken Budista.

Imbes a santipikarenna ti kasta nga idolatria, kastoy ti idagdagadag “ni Jehova a Mannakabalin-amin” kadagiti Kristiano: “Rummuarkayo manipud iti tengngada, ket isinayo ti bagbagiyo, . . . ket isardengyo a sagiden ti di nadalus a banag.”​—2 Corinto 6:14-18.

[Kahon iti panid 237]

Imbutaktak ni Churchill ti ‘Panagbalangkantis’

Iti librona a The Gathering Storm (1948), dinakamat ni Winston Churchill a ni Hitler dinutokanna ni Franz von Papen a kas Aleman a ministro idiay Vienna tapno “parmeken wenno allukoyenna dagiti kangrunaan a politiko ti Austria.” Maipapan ken von Papen, kastoy ti inadaw ni Churchill a kinuna ti ministro ti EstadosUnidos idiay Vienna: “Iti kadudursokan ken manglais unay a wagas . . . imbaga kaniak ni Papen . . . a panggepna nga usaren ti saadna a kas naimbag a Katoliko tapno maalana ti impluensia dagiti taga-Austria a kas ken ni Cardinal Innitzer.”

Kalpasan a simmuko ti Austria ket simreken dagiti tropa ni Hitler idiay Vienna, ti Katoliko a kardinal a ni Innitzer imbilinna nga amin a simbaan ti Austria iwagaywayda ti bandera a swastika, batingtingenda dagiti kampanada, ket ikararaganda ni Adolf Hitler kas pammadayaw iti panagkasangayna.

[Kahon/Ladawan iti panid 238]

Iti babaen daytoy a paulo, nagparang ti sumaganad nga artikulo iti umuna nga edision ti The New York Times ti Disiembre 7, 1941:

Ti artikulo ket naikkat kadagiti simmarsaruno nga edision ti pagiwarnak. Ti Disiembre 7, 1941 ket isu ti aldaw a ti Japan a kaaliado ti Nazi nga Aleman rinautna ti armada ti Estados Unidos idiay Pearl Harbor.

‘KARARAG ITI GUBAT’ AGPAAY ITI REICH

“Dagiti Obispo a Katoliko Sadi Fulda Nagdawatda iti Bendision ken Balligi . . .

Ti Conference of German Catholic Bishops a nagtataripnong sadi Fulda inrekomendana ti pannakaibasa ti maysa nga espesial a ‘kararag iti gubat’ iti pangrugian ken pagnguduan ti amin a nasantuan a serbisio.

Maysa dayta a kararag a mangipakpakaasi iti Dios a bendisionanna koma dagiti armas ti Alemania tapno agballigida iti gubat ken salaknibanna koma ti biag ken salun-at dagiti amin a soldado. Imbilin pay dagiti Obispo kadagiti Katoliko a klero a salimetmetan ken laglagipenda koma dagiti soldado nga Aleman ‘nga adda iti takdang, iti baybay ken iti tangatang’ bayat ti maysa a naisangsangayan a sermon iti Domingo uray no maminsan laeng kada bulan.”

[Kahon iti panid 244]