Kasano a Posible Dayta?

MAYSA kadagiti pudno ngem di nakapapati iti historia a ta dadduma kadagiti kadadaksan a krimen a maibusor iti sangatauan​—a pinadaan laeng ti maika-20 a siglo a kampo konsentrasion​—ti inaramid dagiti praile a Dominican ken Franciscan a kameng ti dua nga orden a mangaskasaba iti mensahe ni Kristo nga ayat.

Narigat a maawatan no kasano a ti maysa nga iglesia a mangal-alagad iti naipaltiing a sao nga, “Isuamin dagiti mayat nga agbiag a nasantuan ken Kristo Jesus aglak-amto ti pannakaidadanes,” ti agbalin a manangidadanes a mismo. (2 Timoteo 3:12, Revised Standard Version, Edision a Katoliko) Kasano a posible dayta?

Umuna, ti sursuro a Katoliko ti namagbalin a posible dayta. Kasano a kasta? Mabalin a gupgopen babaen iti nalatak a sasao ti Katoliko a “Santo” a ni Augustine: “Salus extra ecclesiam non est” (Awan ti pannakaisalakan iti ruar ti iglesia). Nabiit pay, ti A History of Christianity ni Paul Johnson kunaenna maipapan ken Agustine: “Saanna laeng nga inawat dayta, isut’ nangpanunot iti, pannakaidadanes; ket dagiti panangikalinteganna kamaudiananna isu dagidiay amin ti nakaibatayan iti Inkisision.”

Idi maika-13 a siglo, ni “Santo” Tomas Aquinas, a maawagan ti Angheliko a Doktor, ti nangitandudo iti sentensia nga ipapatay a maipaay kadagiti erehes. Inlawlawag ti The Catholic Encyclopedia daytoy babaen ti panagkunana: “Dagiti teologo ken dagiti hurado imbatayda ti dadduma a kababalinda iti pagpadaan iti erehes ken ti nakaro nga iyaalsa.” Ti isu met laeng a surat ti nangamin: “Awan duadua, ngarud, a ti Iglesia innalana ti kalintegan a mangusar iti pisikal a pananggargari kadagiti pormal nga apostata.”

Ti “kalintegan” ti iglesia a mangtutuok ken mangpuor kadagiti erehes, iti kinapudnona, maysa a nakaam-amak a banag iti di nainkasuratan a sursuro iti impierno ken purgatorio. Ti iglesia a natutuok gapu iti nagan ti Dios a sitatabbaaw nga ak-akmenna ti manangtutuoken.​—Idiligyo iti Jeremias 7:31; Roma 6:23.

Ti sabali pay a rason no apay a ti Inkisision ket posible isu ti nakaro a pannakairaman ti iglesia iti politika. Iti Edad Media nga Europa, kinapudnona, ti maysa a totalitariano a sosiedad isu a ti Iglesia ken ti Estado, a masansan ti panagsalisalda iti maysa ken maysa, ti nagkaykaysa a maibusor iti aniaman a tao a makaitured a mangbabalaw iti padi wenno prinsipe. Manipud iti daytoy a mannakikamalala a relasion ti Inkisision naipasngay. Iti Pranses nga Encyclopædia Universalis mabasatayo: “Ti Inkisision pulos a dina koma naibanag ti trabahona no saan a nakitunos dagiti sibil nga autoridad a nangipaay kadagiti sanikuada ken nangitungpal kadagiti sentensia.”

Daytoy dina kayat a sawen nga awan ti basol dagiti Protestante. Dagiti awan panangidumdumana a historikal a rekord ipakitada a no dadduma dagitoy ti di met mangikankano a kas dagiti Katoliko. Dagitoy, met, nagaramidda iti nakaro a panangdadael iti nagan ni Kristo, a pinuoranda pay dagiti bumusbusor iti istaka, a masansan babaen ti tulong dagiti sekular nga autoridad. Ket ti panangdadael ti posible a mapasamak gapu kadagiti isu met laeng a rason: Dagiti Protestante pasetda met iti maysa a relihiuso a sistema a mangiraman iti teolohia ken ti di nainkasuratan a doktrina ti ipaay-Dios nga agnanayon a pannakatutuok ken isu a nakataginayon iti adun a siglo iti di nadalus a naespirituan a pannakirelasion kadagiti sekular a pannakabalin.

Moderno-Aldaw a Tawid

Mabalin kadi a mapasamakto manen ti Inkisision? Pagduaduaan a saan, iti naipamaysa iti sekular a sosiedad itatta. Nupay kasta, ti The New Encyclopædia Britannica ti mangaramid iti daytoy a makapainteres a komento: “Ti tawid a Nakristianuan a di panangikankano ken ti pamay-an nga itataudna (e.g., ti inkisision wenno brainwashing) agtignay babaen iti di panangikankano iti kapanunotan ken iti pamay-an ti moderno a napolitikaan a rebolusion.”

Wen, “ti tawid iti [apostata] a Nakristianuan a di panangikankano ken ti pamay-an nga itataudna” ti nakita iti agdama-aldaw a sekular a di panangikankano. Kadagiti dadduma a pagpagilian, dagiti pamay-an a mangipalagip iti Inkisision ti inusaren dagiti napolitikaan a pannakabalin a maibusor kadagiti pannakabagi iti Iglesia Katolika. Daytoy ti umuna a pangramanan iti umayto.

Ipakita ti Biblia a “dagiti ar-ari iti daga,” wenno agtuturay iti lubong, a “nakikamalalaan” dagiti kakasta a relihion iti lubong iti naespirituan, guraendanto ti intero a sangalubongan nga imperio ti ulbod a relihion, nga insimbolo ti “balangkantis,” ti “Babilonia a Dakkel.” (Apocalipsis 17:1-6) Naumadan iti pannakibibiangna iti napolitikaan nga ar-aramidda. Ti Dios usarennanto ti kasta a bumusbusor iti relihion a napolitikaan nga elemento a mangibanag iti panangukom iti daytoy kurang ti kinahustisia a relihiuso a sistema. Dagitoy “pagwalangwalangendanto a lamolamo; ket sidaendanto ti lasagna ken puurandanto iti apuy.” (Apocalipsis 17:12, 16-18, The Jerusalem Bible) Ti dara nga imparukpokna babaen kadagiti relihiuso a gubgubat, krusada, ken inkisision ngarud maibaleston.​—Apocalipsis 18:24; 19:2.

Ngarud nasken kadagiti amin a napasnek a Katoliko ken Protestante a mabain pay nga agbalin a paset iti maysa a relihiuso a sistema a nangibukboken iti adu nga awan basolna a dara ti mangipangag iti awag ti Dios: “Rummuarkayo kenkuana, O tattaok, tapno dikay mairaman kadagiti basbasolna, ken tapno dikay awaten dagiti saplitna.”​—Apocalipsis 18:4.

[Blurb iti panid 17]

Ti “kalintegan” ti iglesia a mangtutuok ken mangpuor kadagiti erehes, kinapudnona, ket maysa a nakaam-amak a banag iti di nainkasuratan a doktrina iti impierno ken purgatorio