Adda Aya Masanguanan Dagiti Kabakiran?

ITI isla ti Easter idiay Sud Pacifico, dagiti dadakkel nga ulo a batbato ti tumannawag kadagiti naruot a sikigan dagiti turturod, a mangmulmulengleng iti baybay. Dagiti tattao a nangibangon kadakuada napukawdan bayat dagiti adu a siglo. Iti makinlaud nga Estados Unidos, dagiti rebbek dagiti patpatakder idi ugma nga adda kadagiti naliday a di maus-usar a dagdaga isu laeng dagiti pakalaglagipan iti tattao a napukawen sakbay pay ti ipapan dagiti tattao a puraw sadiay. Dadduma a dagdaga iti Biblia a sadiay ti rinang-ayan idi ti sibilisasion ken ti komersio ket nagbalindan a naangin a disierto. Apay?

Kadagitoy amin a tallo a kaso, paset iti sungbat ket mabalin nga isut’ pannakapukaw ti kabakiran. Dadduma nga eksperto mabalin a mariknada a dagiti tattao masapul a panawanda dagitoy a luglugar agsipud ta pinukawda dagiti kabakiran sadiay. No awan dagiti kaykayo ti daga agbalin a saan a nabunga, gapuna immakar ti tao. Ngem itatta ti tao ti mamutbuteng a mangaramid iti kasta met laeng iti intero a planeta. Aramidennanto kadi? Awan kadi ti makapasardeng iti kasta nga aramid?

Adut’ mangpadpadas. Idiay Himalayas, dagiti babbai ket makuna a bisongenda dagiti kaykayo gaput’ naganat a panangikagumaan a manglapped kadagiti managtarikayo a mangpukan kadakuada. Idiay Malaysia, dagiti tribo nga agnanaed iti kabakiran nagkikibinda a manglapped kadagiti umay a managtarikayo ken dagiti nadadagsen a makinada.

Ti dua gasut a milion a tattao nga agsapsapul ti pagbiagda manipud iti rain forest addaanda iti personal unay a panaginteres iti krisis. Bayat ti irarang-ay ti sibilisasion, dagiti dati nga umili agpasurongda nga umuneg iti kabakiran, no dadduma agingga a masabetda dagiti umad-adani a kolonista manipud iti sabali a sikigan. Adu a tribo ti pinukaw dagiti saksakit manipud kadagiti taga ruar. Dadduma, a napilit a makibagay iti makinruar a lubong, ti nagtungpal kadagiti napanglaw kadagiti siudad—a naisina ken nabaybay-an. Ngem maririingen ti lubong iti kasasaadda. Maysa a kita ti panangaywan iti aglawlaw ti nangrugin a mangdalus iti globo.

Makaaramid Kadi dagiti Environmentalista iti Pagdumaan?

“Adda nga agpadpada ti pannakaammo ken teknolohia a mangispal kadagiti tropikal a kabakiran,” kuna ti libro a Saving the Tropical Forests. Ti punto ket naidemonstra kadagiti parke iti aglawlaw iti lubong. Ti Guanacaste National Park idiay Costa Rica ket naidedikar iti panangmula manen kadagiti nalalawa a kabakiran. Naimula dagiti minilion a kaykayo kadagiti pagilian a kas iti Kenya, India, Haiti, ken China. Ngem ti pannakaimula dagiti kaykayo ket saan a kapada ti panangisubli kadagiti kabakiran.

No dadduma ti “pannakaisubli ti kabakiran” ket komersial a panagmula iti maymaysa a kita ti kayo, a kamaudiananna maapitto. Daytoy ket pudno a saan a kas ti narikut nga ecosystem iti maysa a rain forest. Malaksid iti dayta, dadduma ti agkuna a ti naagneb a tropikal a rain forest pulos a saanto a maisubli iti dati a kinarikutna. Di ngarud pakasdaawan nga adu nga environmentalista ti mangipapilit a ti panangitalimeng ket nasaysayaat ngem ti panangisubli.

Ngem ti panangitalimeng ket saan a nalaka kas iti pagarupentayo. No ti maysa a kabakiran ket nakabasbassit, daytat’ saan nga agpaut. Dadduma nga environmentalista isingasingda nga agarup manipud 10 agingga iti 20 porsiento iti rain forest iti lubong ti mailasin a reserba no taginayonen ti kinabaknang ti kinanadumadumada. Ngem ita agdama, adda laeng 3 porsiento iti rain forest iti Africa a masalsalakniban. Idiay Makindaya nga abagatan nga Asia ti bilang ket 2 porsiento; idiay Sud America, 1 porsiento.

Ket dadduma kadagidiay a luglugar ti masalsalakniban laeng iti papel. Dagiti parke ken reserba saanda nga agrang-ay no nakapuy ti pannakaiplanoda wenno pannakaimatonda wenno no dagiti dakes nga opisiales ibulsada ti pundo ti parke. Dadduma ti makasapul pay ti kuarta babaen ti panangitedda kadagiti kalintegan nga agtarikayo a sisisikap. Mammano met dagiti trabahador. Idiay Amazon, maymaysa a guardia ti natudingan a mangsalaknib iti lugar ti rain forest a kas ti kadakkel iti Francia.

Dagiti environmentalista mamaregtada met a maisuro dagiti mannalon no kasano ti panagtalon a saan a pakapuyen ti daga tapno saanda a mapilit nga umakar nga itultuloyda ti panangpukan kadagiti kayo iti kabakiran. Daddumat’ nangpadas ti panagmula kadagiti nadumaduma a mula iti maymaysa a talon, isu a mangupay kadagiti peste a mangan iti maymaysa a kita ti mula. Dagiti agbunga a kaykayo salaknibanda ti daga manipud iti tropikal a tudo. Dadduma insublida ti maysa a pamay-an idi ugma. Mangkalida kadagiti kanal iti aglawlaw ti bassit a hardin ket palaenda ti pitak ken algae manipud iti kanal nga ipan iti hardin a pagabuno kadagiti mula. Mabalin ti mangtaraken ti ikan kadagiti kanal kas kanayonan a gubuayan iti taraon. Dagita a pamay-an nagballigida kadagiti eksperimento.

Ngem ti panangisuro kadagiti tattao “no kasano” busbosenna ti tiempo ken kuarta ken kasapulanna ti paglaingan. Dagiti tropikal a nasnasion masansan nga adu unay dagiti ad-adda a makasapul ti pannakataming a parparikut ti ekonomia ket dida maaramid ti kasta a kita iti napaut a panagipuonan. Uray pay no nasaknap ti teknikal a pannakaammo, nupay kasta, daytat’ di mangrisot iti parikut. Kas insurat ni Michael H. Robinson iti Saving the Tropical Forests: “Madaddadael dagiti rain forest saan a gapu iti kinaignorante wenno kinanengneng no di ket nangnangruna gapu iti kinapanglaw ken kinabuklis.”

Ti Ramut ti Parikut

Kinapanglaw ken kinabuklis. Kasla agparang a ti makagapu iti rigat iti pannakapukaw ti kabakiran ket nakaramuten a nakaun-uneg iti kamkameng ti natauan a kagimongan, naun-uneg pay ngem ti panagramut dagiti kaykayo iti rain forest iti naingpis a tropikal a daga. Kabaelan kadi ti tao a pukawen ti parikut?

Maysa a 24-nasion a gimong dagiti agtuturay ti gobierno idiay The Hague, Netherlands, idi napan a tawen insingasingna ti pannakaparsua iti baro nga autoridad iti Naciones Unidas, a maawagan Globe. Sigun iti Financial Times iti London, ti Globe maaddaanto iti “awan padana a kasaknap ti pannakabalin a mangipasdek ken mangipaalagad kadagiti pagalagadan iti aglawlaw.” Nupay no masapul nga ited dagiti nasnasion ti ipatpategda a nasional a kinaturay tapno ti Globe maaddaan iti aniaman a pudno a pannakabalin, daddumat’ agkuna a dumtengto ti aldaw a masapul a tumaud ti kasta nga organisasion. Ti laeng nagkaykaysa, sangalubongan nga ahensia ti mabalin nga agsao maipapan iti sangalubongan a parparikut.

Mabalin a mapasamak dayta. Ngem ania a natauan a gobierno wenno ahensia ti makapukaw iti kinabuklis ken kinapanglaw? Ania a gobierno ti nakaaramiden iti kasta? Masansan dagitoy naibatayda iti kinabuklis, gapuna parang-ayenda iti kinapanglaw. Saan, no urayentayo ti natauan nga ahensia a mangrisot ti rigat iti pannakapukaw ti kabakiran, ngarud ti kabakiran awan ti masanguananna; wenno, iti kinapudnona, awan masanguanan dagiti tattao.

Ngem usigenyo daytoy. Saan kadi a dagiti kabakiran ket dinisenio ida ti maysa a kasta unay ti kinalaingna a persona? Wen, diniseniona! Manipud kadagiti ramut ken bulongda, dagiti rain forest iwaragawagda nga aramid ida ti maysa a Maestro Arkitekto.

Ngarud, ipalubosto kadi ti Dakkel nga Arkitekto a pukawen ti tao ti amin a rain forest wenno dadaelen ti dagatayo? Maysa a naisangsangayan a padto iti Biblia ti direkta a sumungbat itoy a saludsod. Mabasa: “Ket nakapungtot dagiti pagpagarian, ket dimteng ti pungtotmo [ti Dios], ken ti naikeddeng a tiempo . . . ti panangdadael kadagiti mangrebrebbek iti daga.”—Apocalipsis 11:18.

Adda dua a nakaskasdaaw a banag maipapan iti dayta a padto. Umuna, itudona ti tiempo inton ti tao pudno a madadaelnanton ti intero a daga. Idi naisurat dagidiay a sasao dandani dua ribo a tawtawenen ti napalabas, dina pay madadael ti daga a kas met ti saanna a pannakatayab a mapan idiay bulan. Ngem itatta maaramidna idan a dua. Maikadua, sungbatan ti padto ti saludsod a no ti tao naan-anayton a dadalenna ti daga—iti agkallangugan a saan!

Inaramid ti Dios ti tao a mangaywan iti daga ken mangtalon iti dayta, saan a manglangalang iti dayta. Iti Israel idi ugma isut’ nangikeddeng kadagiti pagpatinggaan iti panangpukaw dagiti tattaona iti kabakiran bayat ti panangparmekda iti Naikari a Daga. (Deuteronomio 20:19, 20) Inkarina nga amin a sangatauan iti asideg a masanguanan agbiagdanto a maitunos iti aglawlaw.—1 Juan 2:17; Jeremias 10:10-12.

Mangitukon ti Biblia iti namnama, namnama a maipaay iti tiempo inton ti tao talonennanto ti daga a pagbalinen a paraiso imbes a buldoserenna a pagbalinen a disierto, tarimaanenna dayta imbes a dadaelenna, mabayag nga aywananna imbes a sibubuklis a pagmagaenna dayta a maipaay iti apagkanito a ganansia. Dagiti kabakiran adda masanguananda. Ti dakes a sistema dagiti bambanag a mangdaddadael kadakuada ken ti isuamin a daga awan ti masanguananna.

[Ladawan iti panid 13]

Ti pannakapukaw ti kabakiran ditoy Isla ti Easter mabalin a pinataudna ti pannakapukaw ti sibilisasion

[Credit Line]

H. Armstrong Roberts