Mundi Ndiumvu’emu Mmuomu Anyi?
MUNTU kampanda mufuishe udi ufunda ne: “Pantshivua muana mu Angleterre, bavua bandongeshe bua kubenga kuleja nyanji yanyi mu bantu. Ndi mvuluka tatuanyi, uvua kumpala musalayi ungambila musuma ku menu ne: ‘Kudidi to!’ pavua tshintu kansanga tshimpesha kanyinganyinga. Tshiena mvuluka mamu né uvua utua mishiku anyi wela mu tshitupa yonso wa ku tuetu bana bakese (tuvua banayi). Mvua ne bidimu 56 pangakamona tatuanyi ufua. Mvua mumvue bunshiya bukole. Kadi, kumpala, mvua mupanga mua kudila.”
Mu nshidimukilu mikuabu, bantu batu baleja patoke nyanji yabo. Padibo ne disanka peshi dibungama, bidi bimanyika kudi bakuabu. Ku luseke lukuabu, mu bimue bitupa bia buloba, nangananga mu Mputu wa ku Nord ne mu Angleterre, bantu, balume nangananga, badi benzejibue bua kusokoka nyanji yabo, bua kumbusha mpampakenu yabo, kushala bapoleshe ne kukolesha muoyo. Kadi paudi ujimija webe wa pa muoyo, mbibi bua kuleja kanyinganyinga kebe anyi? Ntshinyi tshidi Bible wamba?
Aba bavua badile mu Bible
Bible uvua mufunda kudi bena Ebelu ba ku rejon wa Est wa mbuu wa Mediterané, bavua bantu baleji ba didiumvua diabo. Udi ne bilejilu bivule bia bantu bavua baleje kanyinganyinga kabo patoke. Mukalenge Davidi wakadila bua dijimija dia muanende wa balume mushipibue, Amenona. Bushuwa, “wakadila muadi mukole mutambe.” (2 Samuele 13:28-39, NW) Uvua mene munyingalale pa dijimija dia muanende mutungidianganyi Abashaloma, uvua muteta bua kudiapula bukalenge. Muyuki wa mu Bible udi utuambila ne: “Nunku [Davidi] mukalenge wakapampakana ne wakabanda mu tshibambalu tshia kulu ku mutu kua tshiibi tshinene e kuditua mu muadi; ne etshi ke tshivuaye wamba pavuaye wendakana: ‘Muananyi wa balume Abashaloma, muananyi wa balume, muananyi wa balume Abashaloma! O pamvua mua kuikala mufue, meme muine, pamutu pebe, Abashaloma muananyi wa balume, muananyi wa balume!’”(2 Samuele 18:33, NW) Davidi uvua mudile bu tatu kayi yonso. Ne mmisangu bungi kayi idi baledi bajinga ne: bavua mua kuikala bafua pa muaba wa bana babo! Nunku difua dia muana kumpala kua muledi didi dimueneka bu bualu budi kabuyi kuanyisha.
Ntshinyi tshiakenza Yezu bua lufu lua mulunda wende Lazare? Mu disemena pamue ne lukita luende, wakadila. (Yone 11:30-38) Kunyima, Mariya Madelene wakadila pakafikaye pabuipi ne lukita lua Yezu. (Yone 20:11-16) Bushuwa, muena nkrito udi mujingulule ditekemena dia mu Bible dia dibiishibua kêna mua kunyingalala bu mupange busambi, bu mudi bamue badi kabayi ne tshishimikidi tshikole tshia mu Bible pa mitabuja abo pa nsombelu wa bafue. Kadi bu mudiye muntu ne nyanji ya ku tshifukilu, muena nkristo mulelela, nansha muikala ne ditekemena dia dibiishibua, udi unyingalala ne udila dijimina dia munangibue wende kayi yonso.—1 Tesalonike 4:13, 14.
Kudila anyi kubenga kudila
Kadi ngandamuinu yetu lelu idi bishi? Bitu bikukolela peshi bikutatshisha bua kuleja nyanji yebe anyi? Bafidi ba mibelu badi bamba tshinyi? Mmuenenu yabu ya buena lelu idi mu diumvuangana ne meji mafila kale a mu Bible. Badi bamba ne: tudi ne bua kuleja kanyinganyinga ketu pamutu pa kukakanda. Ebi bidi bituvuluija bena lulamatu ba kale, bu mudi Yobo, Davidi ne Yelemiya batudi tusangana dileja kanyinganyinga kabo mu Bible. Kabavua bushuwa babutshike nyanji yabu. Kadi, kabiena bia meji bua kuditolola pa nkayebe nansha. (Nsumuinu 18:1) Bulelela, didila didi dilejibua mu mishindu kabukabu mu nshidimukilu mishilangane, kabidi didi dilondeshila mitabuja a bitendelelu mamanyike bikole.a
Kadi biwikala mumvue mua kudila? Kudila ntshikadilu tshia bumuntu. Vuluka kabidi dîba dia lufu lua Lazare, pavua Yezu ‘muabakana mu lungenyi ne . . . mupatula binsonji.’ (Yone 11:33, 35, NW) Nunku uvua muleje ne: kudila ngandamuinu wa pa tshibidilu pa lufu lua munangibue.
Ebi mbishindika kudi bualu buakenzekela mamu kampanda, Anne, uvua mujimije muanende wa katoto Rachel ku disama dia lufu lua tshikoso lua bana ba tutoto. Bayende wakela nseke wamba ne: “Tshivua tshikemeshe ntshia se: ni Anne ni meme katuvua badile ku nkita. Bantu bakuabu buonso bavua badila.” Bua bualu ebu, Anne wakandamuna ne: “Eyowa, kadi ngakadila bikole buetu buonso babidi. Biakantapa ku muoyo mbingu mikese kunyima kua muanda eu wa kanyinganyinga, pamvua kunyima kua bionso nkayanyi dimue dituku mu nzubu. Ngakadila dituku dijima. Kadi ndi ngela meji ne: biakangambuluisha. Ngakadiumvua bimpe. Mvua ne bua kudila dijimija dia muananyi wa katoto. Ndi ngela meji bushuwa menemene ne: tudi ne bua kulekela bantu badi mu tshinyongopelu badile. Nansha mudibi tshibidilu tshia bakuabu bua kuamba ne: ‘Kudidi to,’ kabiena biambuluisha menemene to.”
Ngandamuinu wa bamue
Bamue batu benza munyi padibo batapibue kudi dijimija dia munangibue? Tangila tshilejilu tshia Juanita. Mmumanye mutu kujimija muana wa katoto kusuya. Ukavua mutule mafu atanu. Katataka uvua kabidi ne dîmi. Nunku bivua biumvuike pavuaye ne buôwa mu lupitadi bua njiwu ya mashinyi ivua mimuenzekele. Mbingu ibidi kunyima wakapeta bisama bia lulelu—kumpala kua tshikondo. Tshitupa tshîpi kunyima Vanessa wakaledibua—muikala ne grame 900. Juanita udi uvuluka ne: “Ngakapeta disanka dia bungi. Ndekelu wa bionso ngakalua muledi.”
Kadi disanka diende divua dia tshitupa tshîpi. Matuku anayi kunyima Vanessa wakafua. Juanita udi uvuluka ne: “Mvua mudiumvua bitupu menemene. Bu-bàbà buanyi buakaya. Ngakadiumvua tshiyi mukumbanangane nansha. Mvua ngumvua bibi bua kuya pambelu too ne ku tshibambalu tshituvua balongoluele Vanessa ne kutangila tulamba tuende tumvua mumusumbile. Ngondo ibidi yakalonda, mvua anu mvuluka dituku dia diledibua diende. Tshivua musue kuikala ne muntu nansha umue to.”
Nngenzelu munekesha anyi? Bidi mua kuikala bikole bua bakuabu kumvuabo, kadi bakadi bapitshilamu bu Juanita, badi bumvuija ne: bakanyingalala bua muanabo wa katoto bienza anu bu bua muntu ukadi muenza ndambu wa matuku. Batu bamba ne: kumpala mene kua muana kayi muanji kuledibua, ukadi munangibue kudi baledi bende. Kudi tshisuikidi tshia pa buatshi ne mamuende. Padi muana awu ufua, mamu udi umvua ne: muntu mulelela mmujimine. Ne ke tshidi bakuabu ne bua kujingulula.
Mudi tshiji ne didipiisha mua kuikala ne buenzeji kuudi
Munga mamu wakaleja nyanji yende pakamuambilabo ne: muanende wa mvula isambombo mmufue lufu lua tshikoso bua kusama kua mutshima kua ku tshileledi. “Ngakapitshila mu nyanji mishilangane—ndengama, kupanga kuitabuja, didipiisha, ne tshiji tshitangija kudi bayanyi ne munganga bua kubenga kujingulula se: kusama kuende kukavua kukole.”
Tshiji tshidi mua kuikala tshikuabu tshimanyinu tshia kanyinganyinga. Tshiji etshi tshidi mua kuikala tshikuatshila ba doktere ne ba-minganga, wela meji ne: bavua ne bua kuenza muabo muonso bua kuondapa udi mufue. Anyi tshidi mua kuikala tshiji tshikuatshila balunda ne balela badi, ke mudibi bimueka, bakula peshi benza bintu bibi. Bamue badi bafikila mufue tshiji bua dilengulula dia makanda ende a mubidi. Stella udi uvuluka ne: “Mvua mukuatshile bayanyi tshiji bualu mvua mumanye ne: bivua mua kushintuluka. Uvua ne kusama kukole, kadi uvua ulengulula madimuija a ba-doktere.” Ne mikuabu misangu batu bakuatshila mufue tshiji bua bujitu budiyi ushila badi ne muoyo.
Bamue batu bumvua didipiisha bua tshiji—mumue ne: badi mua kudipiisha bualu badi bumvua tshiji. Bakuabo badi badidiula bualu munangibue mmufue. “Kavua mua kufua nansha,” ke mudibo badijadikila, “bu meme amu muye nende kudi doktere kumpala kua dîba” peshi “muye nende kudi munganga mukuabu” peshi “mumupetele luondapu luimpe bua makanda ende a mubidi.”
Bua bakuabu didipiisha didi diya kule, nangananga padi munangibue mufue mu tshimpitshimpi, kabayi babuelele meji. Badi babanga kuvuluka matuku avuabo bamufikila munda anyi bakokangana nende. Anyi badi mua kuela meji ne: kabavua bulelela benze bionso bivuabu ne bua kuikala benzele mufue.
Luendu lule lua kanyinganyinga ka ba-mamu bavule ludi lushindika tshidi bashikuluji bavule bamba ne: dijimija dia muana didi dishiya disoso dia kashidi mu nsombelu wa baledi, nangananga mamu.
Paudi ujimija muena dibaka nebe
Dijimina dia muena dibaka ke muanda mukuabu wa lunsuya, nangananga pikala buonso babidi bavua ne nsombelu wa dienza mudimu pamue menemene. Didi mua kumvuija ndekelu wa nsombelu mujima uvuabo babanyangane, wa luendu, mudimu, dijikija mukodi, ne dikuatshishangana.
Eunice udi umvuija tshivua tshipitakane pavua bayende mufua mu tshimpitshimpi bua disama dia mutshima. “Bua lumingu lua kumpala, mvua mu ndengama ya lupampu, bienza bu ndi mukose muoyo. Tshivua kabidi mua kulabula anyi kununkila nansha. Kadi tshiumvuilu tshianyi tshia dikonkonona mianda tshiakatungunuka ne watshi njila. Bu mumvua ne bayanyi pavuabu bateta kumufululula pa kumukamununa mutshima ne kumupa buanga, divila dia muanda muenzeke dia pa tshibidilu kadivua dimfikile. Nansha nanku, mvua ne lunsuya lukole, bienza anu bu ndi mmona mashinyi aya kupona mu lubuebue ne tshiyi ne tshia mua kuenza nansha tshimue.”
Uvua mudile anyi? “Mmuomu mvua mudile, nangananga pangakabala karte ya disambangana nkama ne nkama yimvua mupete. Mvua ndila pa kubala karte kuonso. Biakangambuluisha bua kutungunuka bimpe mêba avua mashale dituku adi. Kadi tshivua ngumvua diambuluisha nansha dimue pavuabo bangebeja misangu ya bungi mushindu umvua ndimvua. Bushuwa mvua nkenga.
Ntshinyi tshiakambuluisha Eunice bua kuakama kanyinganyinga kende? “Tshiyi njingulula, mvua muangate dipangadika dia kutungunuka ne kuikala ne muoyo,” ke mudiye wamba. “Nansha nanku, tshidi tshitungunuka ne kuntapa mpandi mvuluka ne: bayanyi, uvua munange muoyo bikole bitambe, kênaku kabidi bua kusanka nawu.”
“Bakuabu kabakutuminyi dîyi . . .”
Bafundi ba mukanda wa Leavetaking—When and How to Say Goodbye (Mufue—Dîba ne mushindu wa kulayangana nende) badi badimuija ne: “Kulekedi bakuabu bakuambile tshiudi ne bua kuenza anyi muudi ne bua kudiumvua nansha. Diumvua dia kanyinganyinga ndishilangane kudi muntu yonso. Bakuabu badi mua kuela meji—ne kukumanyisha mudibo bela meji—ne: udi unyingalala bikole bitambe anyi udi unyingalala anu kakese. Bafuile luse ne bupua muoyo. Kuteta kudikolesha bua kulonda tshitembelu tshienza kudi bakuabu anyi kudi tshinsanga tshia bantu, udi ujanguluja diakajibua dia mpampakenu yebe.
Eyowa, bantu bashilangane badi batantamena kanyinganyinga kabu mu mishindu kabukabu. Katuena tusua kuleja ne: mushindu umue ke udi anu muimpe kupita mikuabu bua muntu yonso nansha. Nansha nanku, njiwu idi ipatuka padi dilengama dituadija, padi ewu udi ne kanyinganyinga upanga kujingulula bulelela bua nsombelu. Nunku diambuluisha dia balunda bena luse didi dikengedibua. Bible udi wamba ne: “Mulunda mulelela udi unanga mu tshikondo tshionso, ne udi muanetu udi mulela bua padiku dikenga.” Nunku kumvu buôwa bua kukeba diambuluisha, kuyukila ne kudila.—Nsumuinu 17:17, NW.
Kanyinganyinga nngandamuinu mulelela ku dijimija, ne ki mbibi bua kanyinganyinga kebe kumanyika kudi bakuabu nansha. Kadi nkonko mikuabu idi ikeba mandamuna: ‘Mmushindu kayi undi mua kusomba ne kanyinganyinga kanyi? Kumvua didipiisha ne tshiji nkuakane anyi? Mmunyi mundi ne bua kupita ne nyanji eyi? Ntshinyi tshidi mua kungambuluisha bua kutantamena dijimija ne kanyinganyinga?’ Tshitupa tshidi tshilonda etshi netshiandamune nkonko eyi ne mikuabu.
a Tshilejilu, ba-Yoruba ba mu Nigeria badi ne ditabuja dia bankambua dia dipinganuna dia anyima mu tshifukibua tshikuabu. Nunku padi mamu ujimija muana, badi banyingalala bikole kadi anu bua lupolo lukese, bualu amu mudi dipunguluja dia musambu wabo diamba ne: “Mâyi ke adi mupumuke. Tshilowa ki ntshipandike nansha.” Bilondeshile ba-Yoruba, ebi bidi biumvuija ne: mamu, tshilowa tshituadi tshia mâyi, udi mua kutuala mukuabu muana—imue misangu ku diledibua dia tshiakabidi dia mufue. Bantemu ba Yehowa kabena balonda bilela bia bankambua kayi bionso bidi bishindamene pa bitabataba bidi bifumina ku ngenyi ya dishima ya dibenga kufua dia anyima ne dipinganuna [dia anyima], bidi kabiyi ne nshindamenu nansha umue mu Bible.—Muambi 9:5, 10; Yehezekele 18:4, 20.