Mujimbu waKuyoya chaVatu
Lukakachila Lweji Kunehanga Kuwahilila
VANAWAMBULULA KULI MÁRIO ROCHA DE SOUZA
“Kwiji nge Rocha mwayoya hakumupula.” Omu mukiko ahanjikile ndotolo, oloze munahichi jino myaka 20 hanga chinguzata lika mulimo washimbu yosena. Vyuma muka vinangukafwe numba ngumike myaka yoseneyi?
NGWASEMUKILILE muSanto Estêvão, ngalila yamunganda yaBahia kunote yaBrazil. Omu ngwapwile namyaka 7, ngwaputukile kukafwa tata milimo yaunjimi. Kaha omu ngwakindulukilenga kufuma kushikola, anguhanyinenga milimo yakuzata. Kutwala muze anguselelenga kutala milimo yosena omu ayilenga nakusepa kuSalvador.
Katwapwile nakakahya kakezi namipayipi yameya, navyuma vyeka vanakuzachisanga makumbi anoko. Oloze twasuulukile nachiyoyelo chetu. Haunyike wami ngwahemeselenga jindeke jamapapilo naminyau yakusonga. Ngwembilenga myaso namutolilo muchachi. Likumbi limwe ngwamwene mukanda vavuluka ngwavo História Sagrada (Sacred History), kaha echi changulingishile nguzange Mbimbiliya.
Omu ngwapwile namyaka 20 mu 1932, kwejile changa chachinene mungalila yetu. Vimbuto vyetu vyosena vyalyenyekele, navimuna nawa vetu vafwile. Ngachize ngwalukilile kuSalvador kuze ngwakawanyine milimo yaunyamutekenya. Ngwaputukile kufwetela zuvo, kaha ngwasanyikile tanga yami kwiza nakutwama nayami. Kuheta mu 1944, tata afwile. Kaha ngwaputukile jino kulama mama navasongo jami vamapwevo 8 navamalunga 3.
Kulitwamina Unyamutekenya, Nakuputuka Kwambulula
Omu ngwahetele muSalvador, chatete ngwalanjile Mbimbiliya. Ngwayilenga kuchachi yaBaptist, kaha ngwalikachile naDurval uze apwile nyamutekenya. Twashimutwililenga vyaMbimbiliya, kaha likumbi limwe anguhanyine kamukanda kaWhere Are the Dead?a Numba tuhu ngwejivile ngwami mutu akwechi mwono uze kawafwako, oloze ngwafukwile Mbimbiliya nakutanga visoneka venyikilile mukamukanda. Kaha ngwatangile haze vasoneka ngwavo mwono uze nauvulumuna naukafwa.—Ezekele 18:4.
Durval alwezele Antônio Andrade, Chinjiho chaYehova mangana akangutambukile kuzuvo. Kahomu angutambukilile kamuchitatu, angulwezele kuya nenyi nakunangula vatu Mbimbiliya kaha twayile. Ambulwilile kujizuvo jivali, kaha yamuchitatu angulwezele ngwenyi “Nayove jino ambulula.” Ngwevwile woma mateli, oloze tanga kana yatutambwile kanawa kaha nawa vatambwile mikanda yivali ngwavahanyine. Noholyapwa ngweji kwivwanga kuwaha nge mutu mwasolola pwipwi yamuchano waMbimbiliya.
Vangumbapachishile haApril 19, 1943 muAtlantic Ocean kuSalvador, likumbi kwapwile kwanuka kufwa chaKulishitu. Myaka yize, kakwapwile malunga vakuhya vavavuluko, ngocho vangutongwele kutwaminyina vandumbwetu valiwanyinyinenga kuzuvo yandumbu Andrade yapwililile kujila yapulasana munganda yaSalvador.
Navatufumbukila
Mulimo wakwambulula kawatanjile chikumako haJita yaKaye ya II (1939-45). Vilolo vafulumende vamwe vashinganyekele ngwavo twapwile tuvandoji vaze vafumine kuNorth America, mwomwo mikanda yetu yayivulu yafuminenga kuUnited States. Ngocho, vatukashilenga nakutwihwojola. Nge ndumbwetu umwe ashimbwile kukinduluka muwande, twakukulwile ngwetu vanamukase kaha twayile kukamenga mangana tukamusokole.
MuAugust 1943, Adolphe Messmer wakuGerman ejile nakutukafwa kulongesa vyakukunguluka chatete chachihanda muSalvador. Fulumende yatwitavishile tukunguluke, kaha twasonekele hamapapilo mutwe wachihande chalikungumbuwa wakwamba ngwavo “Freedom in the New World.” Twawalamikile hamitondo nahavitanda nahaminyau mangana tulanye vatu. Halikumbi lyamuchivali lyakukunguluka, kapokola ejile nakutulweza ngwenyi mwatela kulimwanga mwomwo fulumende yinamikanyisa kukunguluka. Mbishopu wamunganda yaSalvador ikiye alwezele mukulwane watupokola mangana vatukanyise. Oloze mwaka wakavangijileho muApril vatwitavishile kuvilika mutwe wakukunguluka chalikungumbuwa.
Mulimo Ngwafwilile Kuzata
Mu 1946 vangusanyikile ngukapwe kukukunguluka chaGlad Nations Theocratic Assembly munganda yaSão Paulo. Kapitau wambopolo muSalvador atulwezele ngwenyi, tunahase kuya hamwe chikalu kutunalizange kusavalanga mumbopolo. Twatambukile makumbi awana kaha twahetele kuRio de Janeiro. Twalipikilenga nanyamanganda halwiji kaha twavijile mavuko. Twatwamine makumbi amandende kujizuvo javandumbwetu muRio, kaha twanyinyine komboyu yakuya kuSão Paulo. Omu twahetele kuze vandumbwetu vejile kukomboyu namapapilo vasonekele ngwavo “Mwejila Mwane Vinjiho jaYehova.”
Omu ngwahilukile kuSalvador ngwalwezele Harry Black, kamishonali wakuUnited States ngwami, ngunakusaka kupwa payiniya. Oloze angulwezele ngwenyi nguvandamineko mwomwo ngwapwile nakulama tanga. Kuheta muJune 1952, vasongojami vaputukile kulizachila vyavo. Kaha vangulwezele kukazachila upayiniya kuchikungulwilo chaIlhéus, chapwila kungenge kafwe jikilomita 210 kufuma muSalvador.
Vyuma Ngwalivwishile Kuwaha
Mwaka wakavangijileho, vangulwezele kukazachila mumbaka yaJequié muze kamwapwile Vinjihoko. Kuheta kuze ngwavangilile kuhanjika nakapilishitu wamungalila kana. Ambile ngwenyi mbaka kana yapwile mumavoko enyi, kaha kasakile mutu weka kwambulwilamo mujimbuko. Alwezele vaka-chachi yenyi ngwenyi, zangamenu kuneza ‘kapolofweto wamakuli.’ Akambile vatu mungalila yosena mangana vangusondwese. Oloze likumbi vene lize ngwahanyine mikanda 90 nakuputuka vilongesa vyaMbimbiliya viwana. Omu mwahichile myaka yivali, vaka-kwambulula vahetele 36 kaha vatungile naZuvo yaWangana mumbaka kana. Oholyapwa jino muli vikungulwilo 8 navaka-kwambulula 700.
Hatukweji vatete ngwapwile muJequié, ngwafwetelelenga kazuvo kamwe kapwilile hakasuku nambaka. Likumbi limwe ngwaliwanyine naMiguel Vaz de Oliveira uze apwile nahotela yayinene mumbaka kana. Aputukile kulinangula Mbimbiliya, kaha angulwezele ngutwamenga mukapete kakuhotela yenyi. Kutwala muze, ikiye napuwanyi vapwile Vinjiho.
Ngweji kwanukanga nawa Luiz Cotrim, mukulwane washikola uze ngwanangwilenga Mbimbiliya mumbaka yaJequié. Ami kangwalinangwile chikuma kushikolako, ngocho Luiz angulwezele kachi angulongeseko vyuma vimwe vyakushikola, kaha ngwetavilile. Omu ngwakumishilenga kumunangula Mbimbiliya, kaha ikiye angulongeselenga nawa lilimi lyaPutulukeshi namakumi. Echi changukafwile chikuma kuzata milimo yamuliuka lyaYehova.
Navanguhana Mulimo Waukalu
Mu 1956, ngwatambwile mukanda wakungusanyika kuofesi yamutango kuRio de Janeiro, mangana ngukapwe kushikola yakunangula tulama vakutambwojoka. Twapwile 8 kushikola kana, kaha yambachile kakweji umwe. Jino kuheta kumakumishilo ashikola yetu vangulwezele kukazachila kuSão Paulo. Ngwalizakaminyine chikuma, kaha ngwalyambile ngwami: ‘Vyuma muka nangukahasa kulinga ami mutu wilava navindele vakuItaly? Kutala navakangwivwilila nyi?’b
Chikungulwilo chatete kuzachila muSanto Amaro changusuulwishile chikuma mwomwo vandumbwetu navaka-kuwahilila vejile nakukunguluka kuZuvo yaWangana. Kaha nawa vandumbwami vosena 97 vazachile nayami muwande muchalumingo chakulipwila. Ngwamwene jino ngwami, ‘Ava chikupu hivandumbwami.’ Twima yavo yangukolezezele chikuma numbanyi ngutwaleho nakuzata mulimo wakutambwojoka.
Vimbulu naTuvalu naVajimbo
Ukalu waunene vamwenenga tulama vakutambwojoka myaka yize shina kutambukanga jitunda jajisuku hakutambukila vikungulwilo namazavu aVinjiho vamumembo. Jiminyau jakehele kaha nawa mikwakwa yayivulu yapihilenga.
Vikungulwilo vimwe vyalanjile vimbulu chipwe tuvalu mangana tulama vakutambwojoka vatambukilengaho. Kakavulu lyaMande ngwatambukilenga jola 12 nachimbulu numbanyi nguhete kuchikungulwilo chikwavo. MuSanta Fé do Sul, vandumbwetu vapwile nachimbulu valukile ngwavo Dourado (Goldie), kaha angutetekelelenga kuze kwapwile mazavu avinjiho. Nge tunahete, kaha emanyinenga kujila mangana ngushimutwile navo. Kufumaho twayilenga kulizavu likwavo.
Mulimo wakutambwojoka wakaluhwile mwomwo chapwile chachikalu kulisonekelanga mikanda navandumbwetu. Chakutalilaho, hakutambukila lizavu limwe lyaVinjiho vakuMato Grosso State, ngwazaukilenga kalwiji waAraguaia nawato, nakupulasana mumusenge wajikilomita 25. Haungeji umwe ngwavasonekelele mukanda wakuvalweza likumbi lyakuvatambukila, oloze kavautambwileko. Ngwazaukile kalwiji nachingoloshi oloze kavejile nakunguvandamina musali yalwijiko. Ngocho ngwasele viteli vyami kuli lunga apwile nachitanda chawala mangana angulaminevyo. Kaha ngwapipile hamavu nachola chami chamikanda kuya kuchihela kana.
Likumbi lyangutokelele mujila. Jino hakupipa musenge naufuku, ngwevwile jimbo mwalihembwila. Vatu vangulwezelenga ngwavo kanyama kana nahase kutanya mutu namavoko. Omu ngwevwilenga kala vyema muviputa, ngwevwile woma nakukumachila kanawa ngonga yamikanda mangana ngulilwile nayo. Ngwatambukile jola jajivulu kaha ngwahetele kukaselwoke wameya. Musali yakaselwoke kana vashichilemo chipato chajisambo jajimbimbo, oloze ami kangwajimweneko. Jino omu ngwalimijile, ngwakaholokelele hajisambo nakulitwa jimbandu.
Ngwahetele hembo, kaha tuwa vaputukile kunguwoza. Lwola luze mihuza vevilenga mikoko naufuku, ngachize, ngwalijimbwile washiwashi. Vandumbwami atela vangwivwilile keke hakumona vikovelo vyosena unyinga lika, oloze vangutambwile kanawa.
Numba tuhu ngwamwene ukalu, oloze ngwasuulukilenga. Ngwevwilenga kuwaha kutambuka jitunda jajisuku hamahinji, nahatuvalu, nakwivwa myaso yatujila hakuhwima mumivule, nakumona myumbwe mujila. Ngwasuulukile nawa hakwijiva ngwami mulimo wami wakafwile vatu. Vatu vavavulu vangusonekelelenga mikanda yakungusakwilila, kaha veka vangusakwilililenga hakukunguluka. Ocho kuwaha kana vayaya ngwevwile hakumona vatu navalumuna chiyoyelo chavo nakuzovoloka kushipilitu!
Nanguwana Muka-kungukafwako
Ngwapwilenga ngumujike omu ngwazachilenga milimo yakutambwojoka, oloze Yehova ‘Ikiye apwile lilolwa lyami.’ (Samu 18:2) Kaha nawa ujike wangukafwile kuzata chikuma mulimo waWangana.
Mu 1978 ngwawanyine Júlia Takahashi uze apwile payiniya. Asele milimo yenyi yaunasi muchipatela chachinene muSão Paulo, kaha ayile kuchikungulwilo kwapwile nakusakiwa kukafwa. Tulama vakuchikungulwilo kana vamusangejekele chikuma nge apwile nyamalikita kushipilitu. Ngocho, ngwamuzangile nakusaka jino kumumbata. Sepa lyami umwe anguhamikile ngwenyi pamo nguli nakuseseka, kaha ngwenyi nge nangumbata kaha mwakanguhana ngombe. Chikupu vene anguhanyineyo kaha twamujihile halikumbi lyawenga wetu haJuly 1, 1978.
Kukakachila Chamokomoko Tuhu Namisongo
Ami napuwami Júlia tunazachilanga vikungulwilo vyakunote yaBrazil hamyaka 8. Kaha ngwaputukile kuviza muchima. Ngwalezumukile mapapa kavali mumulimo wami wakwambulula. Ngachize, vatulwezele kuya nakuzata upayiniya wakulipwila muBirigüi, São Paulo State.
Vandumbwetu vakuBirigüi valisuwile kungutwala naminyau kuli ndotolo muGoiânia, kafwe jikilomita 500. Omu misongo yaunjile, vangupulile nakungusomeka kalikina kakukafwa muchima kuzata kanawa. Munahichi jino myaka 20, oloze hanga chingwambulula lika mujimbu numba tuhu vanangupulu mapapa kavali. Puwami Júlia nangukolezezanga chikuma hakupwa pwevo muka-Kulishitu.
Numba tuhu misongo yinangutakilika, oloze hanga chinguzata upayiniya. Ngwejiva ngwami Yehova atushika ngwenyi chiyoyelo nachipwanga chachikalu mumyaka yino. Ngocho, twatela kumika ngana mwakaposetolo Paulu navaka-Kulishitu vakunyima.—Vilinga 14:22.
Kalinwomu ngana ngwawananga Mbimbiliya ngwazachishilenga mumyaka yaji 1930. Ngwasonekelemo totala yavaka-kwambulula 350 vaze vapwile muBrazil mu 1943 omu ngwaputukile kukunguluka. Oloze oholyapwa vanahambakana jino 600,000. Ngunawahilila chikuma hakumona nayami ngunatohwesako totala kana! Enga, Yehova nangukisulanga chikupu. Nanguhanjika ngana muze ambile muka-kwimba jisamu ngwenyi: “Yehova natulingila vyuma vyavinene, ngocho tweji kuwahililanga.”—Samu 126:3.
[Kwinyikila chamwishi]
a Vasoneka kuli Vinjiho jaYehova oloze vecha lyehi kuupulita.
b Vindele vakuItaly kafwe 1,000,000 valukilile muSão Paulo mumyaka yaji 1870 nakuneha mu 1920.
[Muvwimbimbi halifwo 9]
Vinjiho vali nakulanya vatu veze kuchihande chalikungumbuwa kukukunguluka chatete chachihanda muSalvador, 1943
[Muvwimbimbi halifwo 10]
Vinjiho vali nakwiza kukukunguluka chachihanda chaGlad Nations Assembly muSão Paulo mu 1946
[Mivwimbimbi halifwo 10, 11]
Nguli nakuzata mulimo wakutambwojoka muji 1950
[Muvwimbimbi halifwo 12]
Ami napuwami Júlia