BIBLIOTECA NU̱Ú INTERNET Watchtower
Watchtower
BIBLIOTECA NU̱Ú INTERNET
tu’un sâví
ǒ
  • ʼ
  • a̱
  • e̱
  • i̱
  • ǐ
  • o̱
  • ǒ
  • u̱
  • BIBLIA
  • NDIʼI TUTU
  • REUNIÓN
  • bt cap. 16 pág. 124-132
  • “Naʼa chí Macedonia ta chindeétáʼan xíʼinndi̱”

Kǒo video ndíka̱a̱ yóʼo.

Káʼnu koo iniún, kǒo kívi kana ña̱ video.

  • “Naʼa chí Macedonia ta chindeétáʼan xíʼinndi̱”
  • Ná ndakani ndiʼiyó nu̱úna xa̱ʼa̱ Reino Ndióxi̱
  • Subtema
  • Inka ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ña
  • “Mií Ndióxi̱ kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n xíʼinndi̱ ña̱ ku̱ʼu̱nndi̱” (Hechos 16:6-15)
  • “Na̱ ñuu ndeéní ni̱sa̱a̱na xíʼinna” (Hechos 16:16-24)
  • “Ndi̱ku̱n nda̱kuchira xíʼin na̱ veʼera” (Hechos 16:25-34)
  • “Ta vitin kúni̱na tavá se̱ʼéna ndi̱ʼi̱” (Hechos 16:35-40)
  • Ta̱ ndáa veʼeka̱a sákuaʼara xa̱ʼa Ndióxi̱
    Ña̱ sákuaʼayó nu̱ú Biblia
  • “Chi̱ndeétáʼanra xíʼinna ña̱ ná kunda̱a̱ va̱ʼa inina xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱”
    Ná ndakani ndiʼiyó nu̱úna xa̱ʼa̱ Reino Ndióxi̱
Ná ndakani ndiʼiyó nu̱úna xa̱ʼa̱ Reino Ndióxi̱
bt cap. 16 pág. 124-132

CAPÍTULO 16

“Naʼa chí Macedonia ta chindeétáʼan xíʼinndi̱”

Ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa ndakiʼinyó tá kúsi̱í-iniyó ndákiʼinyó iin chiñu á ña̱ kundeé-iniyó tá sási na̱ chíñu nu̱úyó

Ka̱naña nu̱ú Hechos 16:6-40

1-3. a) ¿Ndáa ki̱ʼva xi̱niʼi espíritu santo yichi̱ nu̱ú ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra? b) ¿Ndáaña sakúaʼayó nu̱ú capítulo yóʼo?

SAVA ná ñaʼá ná ñuu Macedonia kéená ku̱a̱ʼa̱nná ñuu Filipos ta ku̱a̱ʼa̱nná chí nu̱ú ndíkaa̱ yu̱ta Gangites. Ta yuʼú yu̱ta kán xíndooná ña̱ va̱ʼa keʼéná oración nu̱ú Jehová Ndióxi̱ na̱ ñuu Israel, ta̱ kíʼin kuenta xíʼinná (2 Crón. 16:9; Sal. 65:2).

2 Tasaá iin tiʼvi na̱ misionero ke̱ena ku̱a̱ʼa̱nna ñuu Listra ña̱ ndíkaa̱ chí sur ña̱ Galacia. Ña̱yóʼo, ki̱ʼva 800 kilómetro kíndo̱oña chí este ña̱ ñuu Filipos. Na̱ káʼa̱nyó xa̱ʼa̱ yóʼo kúú ta̱ Pablo, ta̱ Silas xíʼin ta̱ Timoteo. Tá ni̱ya̱ʼa sava ki̱vi̱ ni̱xa̱a̱na yichi̱ nu̱ú xi̱xika na̱ romano ta yichi̱ yóʼo kuniʼiña miína xa̱a̱na nda̱a̱ chí oeste nu̱ú xi̱ndoo ku̱a̱ʼání na̱ yiví chí distrito ña̱ Asia. Ta u̱ni̱ saána kúsi̱íní-inina ku̱a̱ʼa̱nna chi ya̱ʼana ñuu Éfeso xíʼin inkaka ñuu nu̱ú íyo ku̱a̱ʼá na̱ yiví na̱ kúni̱ sakúaʼa xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. Tá kúma̱níka ku̱ʼu̱nna, espíritu santo Ndióxi̱ sa̱siña nu̱úna ta kǒo níxiinña taxiña ku̱ʼu̱nna natúʼunna xíʼin na̱ yiví chí distrito ña̱ Asia. Ta mií ta̱ Jesús kúú ta̱ xíniñúʼu espíritu santo Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ku̱ʼu̱nna chí Asia Menor, ná ya̱ʼana mar Egeo ta ná ku̱ʼu̱nna chí yuʼú yu̱ta Gangites.

3 Ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa sákuaʼayó xíʼin ki̱ʼva ña̱ xi̱niʼi ta̱ Jesús yichi̱ nu̱ú ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra chí Macedonia. Sakúaʼayó xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱u ku̱i̱ya̱ 49, tá yichi̱ u̱vi̱ ña̱ ni̱xa̱ʼa̱n ta̱ Pablo na̱túʼunra xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ ku̱a̱ʼání ñuu.

“Mií Ndióxi̱ kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n xíʼinndi̱ ña̱ ku̱ʼu̱nndi̱” (Hechos 16:6-15)

4, 5. a) ¿Ndáaña ndo̱ʼo ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra tá ku̱yatin xa̱a̱na ñuu Bitinia? b) ¿Ndáaña nda̱kaxinna keʼéna, tá ndáaña ku̱u tándi̱ʼi?

4 Ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra kǒo níkivi natúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ chí distrito ña̱ Asia, xa̱ʼa̱ ña̱kán ke̱ena ku̱a̱ʼa̱nna chí norte ña̱ va̱ʼa natúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ chí ñuu Bitinia. Ña̱ va̱ʼa xa̱a̱na ñuu yóʼo ku̱a̱ʼání ki̱vi̱ ni̱xi̱ka xa̱ʼa̱na yichi̱ ñuʼú á ña̱ ya̱a̱ní ña̱ va̱ʼa xa̱a̱na chí Frigia xíʼin Galacia, nu̱ú íyo loʼoní na̱ yiví. Soo tá kúma̱ní loʼo xa̱a̱na chí ñuu Bitinia, ta̱ Jesús xi̱niñúʼu tukura espíritu santo ta kǒo nítaxira ki̱ʼvina (Hech. 16:6, 7). Kǒo níkunda̱a̱ka-inina ndáaña keʼéna. Saáchi xíni̱na ndáaña ka̱ʼa̱nna xíʼin na̱ yiví ta ndáa ki̱ʼva keʼénaña, soo kǒo xíni̱na ndáa mií natúʼunna xíʼinna. Ná kachiyó ña̱ ni̱xa̱a̱na nda̱a̱ yéʼé ña̱ Asia ta ka̱ni ndaʼa̱na, soo kǒo na̱ níndakuná nu̱úna. Tándi̱ʼi ka̱ni ndaʼa̱na yéʼé ña̱ Bitinia, soo ni kán kǒo níxunána nu̱úna. Soo va̱ása níndakoona keʼéna chiñu yóʼo saáchi na̱ndukúna ndáa mií va̱ʼa natúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. Ta nda̱a̱ nda̱kaxinna ña̱ keʼéna iin ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa túviyó: nda̱kaxinna ku̱ʼu̱nna chí oeste ta ni̱xa̱ʼa̱n xa̱ʼa̱na ki̱ʼva 550 kilómetro ta ni̱ya̱ʼana ku̱a̱ʼání ñuu nu̱ú kǒo nínatúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ nda̱a̱ tá ni̱xa̱a̱na puerto ña̱ Troas, ña̱ va̱ʼa ndaana barco ta ku̱ʼu̱nna chí Macedonia (Hech. 16:8). Nda̱a̱ yichi̱ u̱ni̱ nda̱taʼanna na̱ yiví na̱ na̱túʼunna xíʼin xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱, táki̱ʼva íyo ña̱ xu̱nána yéʼé nu̱úna saá ni̱xi̱yoña.

5 Ta̱ Lucas ta̱ ni̱xa̱ʼa̱n xíʼin ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra chí Troas, nátúʼunra ndáaña ku̱u: “Tá ñuú, ta̱ Pablo xi̱nira iin visión: iin ta̱a ta̱ Macedonia xi̱kundichira nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱n-ndáʼvira xíʼinra: ‘Naʼa chí Macedonia ta chindeétáʼan xíʼinndi̱’. Tá ndi̱ku̱n ndi̱ʼi xi̱nira visión, xi̱kuni̱ndi̱ ku̱ʼu̱nndi̱ chí Macedonia, saáchi na̱kunda̱a̱-inindi̱ ña̱ mií Ndióxi̱ kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n xíʼinndi̱ ña̱ ku̱ʼu̱nndi̱ natúʼunndi̱ xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa ñuu kán” (Hech. 16:9, 10).a Nda̱a̱ vitin ku̱ndaa̱-ini ta̱ Pablo ndáa mií natúʼunra xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. Sana ku̱si̱íní-inira chi kǒo nísandákoora keʼéra chíñu yóʼo ni savana kǒo níxiinna kuniso̱ʼona miíra. Ndi̱ku̱n kama ke̱e ku̱mí saána ku̱a̱ʼa̱nna chí Macedonia.

Ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Timoteo ndítana sa̱tá iin barco ta̱ Timoteo náʼa̱ ndaʼa̱ra iin ña̱ʼa ta na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼin barco káchíñuna

“Tasaá nda̱andi̱ barco ta ku̱a̱ʼa̱nndi̱ chí ñuu Troas” (Hechos 16:11).

6, 7. a) ¿Ndáaña sákuaʼayó xíʼin ña̱ ndo̱ʼo ta̱ Pablo tá chi̱kaa̱ra ndee̱ ña̱ natúʼunra xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱? b) ¿Ndáaña kivi kandíxa miíyó?

6 ¿Ndáaña sákuaʼayó xíʼin ña̱ ku̱u yóʼo? Ndakanixi̱ní xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo: espíritu santo Ndióxi̱ ki̱xáʼaña níʼiña yichi̱ nu̱ú ta̱ Pablo tá ki̱tara ku̱a̱ʼa̱nra chí Asia, ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Pablo ndáaña keʼéra tá xa̱a̱ yatin xa̱a̱ra chí Bitinia, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Pablo ña̱ ku̱ʼu̱nra chí Macedonia tá xa̱a̱ ni̱xa̱a̱ ta̱yóʼo Troas. Tiempo vitin, ta̱ Jesús ta̱ níʼi yichi̱ nu̱ú ña̱ congregación sana kéʼéra xíʼinyó táki̱ʼva ke̱ʼéra xíʼin ta̱ Pablo (Col. 1:18). Sana xa̱a̱ ku̱a̱ʼá loʼo tiempo ndákanixi̱níyó ña̱ kooyó precursor á ña̱ ku̱ʼu̱nyó kooyó nu̱ú kúma̱ní na̱ natúʼun xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱. Sana ta̱ Jesús kuniñúʼura espíritu santo ña̱ kuniʼira yichi̱ nu̱úyó tá xa̱a̱ kíxáʼayó chíkaa̱yó ndeé ña̱ saxínuyó ña̱ kúni̱yó keʼéyó. ¿Nda̱chun? Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ña̱ va̱ʼa sakúʼunyó iin carro chí ndaʼa̱ kúaʼa á ndaʼa̱ yitin siʼna xíniñúʼu ndatunyónú. Saá íyoña xíʼin miíyó, ña̱ va̱ʼa taxi ta̱ Jesús yichi̱ nu̱úyó ta chindeéra miíyó ña̱ natúʼunkayó xíʼin ku̱a̱ʼáka na̱ yiví xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱, siʼna xíniñúʼu loʼo tá loʼo saxínuyó ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó keʼéyó.

7 Soo ni chíkaa̱níyó ndee̱ ta kǒo kivi kama sáxi̱nuyó ña̱ chi̱kaa̱-iniyó keʼéyó, ¿á xíniñúʼu sandákooyó keʼéyóña xa̱ʼa̱ ña̱ ndákanixi̱níyó ña̱ kǒo níʼi espíritu santo yichi̱ nu̱úyó? Va̱ása, ná ndakaʼányó chi ña̱ xi̱kuni̱ ta̱ Pablo kúú ña̱ natúʼunra xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, soo tá ki̱xáʼara kéʼéraña ku̱a̱ʼá na̱ yiví kǒo níxiin kuniso̱ʼo miíra, soo nda̱kundeéra na̱ndukúra mií va̱ʼa natúʼunra xíʼin na̱ yiví nda̱a̱ tá nda̱taʼanra na̱ xi̱niso̱ʼo miíra. Saátu miíyó tá chíkaa̱níyó ndee̱, kivi kandíxayó, ña̱ ndakuná Jehová iin yéʼé káʼnu nu̱úyó ña̱ ku̱a̱ʼáka chiñu keʼéyó nu̱úra ta taxira bendición ndaʼa̱yó xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ndákundeéyó kéʼéyó (1 Cor. 16:9).

8. a) ¿Ndáa ki̱ʼva ni̱xi̱yo ñuu Filipos? b) ¿Ndáaña ku̱u tá ki̱xáʼa ta̱ Pablo nátúʼunra xíʼin ná ñaʼá ná ni̱xi̱yo iin lugar nu̱ú xi̱kaʼa̱nna xíʼin Ndióxi̱?

8 Tá ni̱xa̱a̱ ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra distrito ña̱ Macedonia ni̱xa̱a̱na iin ñuu ña̱ nani Filipos, na̱ ñuu yóʼo ni̱nuní xi̱kunina saáchi xi̱kuumiína tutu ña̱ xi̱kaʼa̱n ña̱ kúúna na̱ romano. Ñuu yóʼo xi̱naʼa̱ña nda̱a̱ táki̱ʼva náʼa̱ ñuu Roma ña̱kán na̱ xi̱kuu soldado na̱ ni̱xi̱yo yóʼo xi̱ndakanixi̱nína ña̱ ni̱xi̱yona chí Italia soo ñuu Macedoniava xi̱ndoona. Chí sa̱tá ñuu yóʼo xi̱yaʼa yu̱ta Gangites, chí yuʼú yu̱ta yóʼo ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra nda̱taʼanna iin lugar nu̱ú nda̱kanixi̱nína ka̱ʼa̱nna xíʼin Ndióxi̱.b Ki̱vi̱ sábado nu̱una chí kán ta nda̱taʼanna ku̱a̱ʼá ná ñaʼá ná nda̱taka ña̱ va̱ʼa ndasakáʼnuná Ndióxi̱, tasaá xi̱koona ña̱ va̱ʼa natúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. Biblia káchiña iin ñá ñaʼá yóʼo xi̱niso̱ʼoñá ña̱ na̱túʼunna “ta Jehová chi̱ndeétáʼanra xíʼinñá ña̱ va̱ʼa kuniso̱ʼoñá ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Pablo ta kandíxañá ña̱yóʼo”. Ñáyóʼo xi̱naníña Lidia ta ndiʼi ña̱ sa̱kúaʼañá ni̱xa̱a̱ña nda̱a̱ níma̱ñá xa̱ʼa̱ ña̱kán nda̱kuchiñá xíʼin ndiʼi na̱ veʼeñá. Tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱nñá xíʼin ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra ná kindo̱ona veʼeñá (Hech. 16:13-15).c

9. ¿Ndáa ki̱ʼva ndíku̱n ku̱a̱ʼánína yichi̱ ta̱ Pablo, ta ndáa bendición ndákiʼinna?

9 Ku̱si̱íní-ini ndiʼina tá nda̱kuchi ñá Lidia, saátu ku̱si̱íní-ini ta̱ Pablo xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxara ku̱ʼu̱nra chí Macedonia ta saátu ña̱ xi̱niñúʼu Jehová miíra xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra ña̱ va̱ʼa nda̱kuiinra oración ná ñaʼá kán. Tiempo vitin íyo ku̱a̱ʼání na̱ ta̱a, ná ñaʼá, na̱ va̱lí kúa̱an, na̱ xa̱a̱ che̱e ta saátu na̱ xa̱a̱ ti̱ndaʼa̱ na̱ ku̱a̱ʼa̱n koo inka ñuu nu̱ú xíniñúʼuna na̱ natúʼun xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱. Soo ni kúsi̱íníva-inina, ku̱a̱yaʼana nu̱ú tu̱ndóʼo, tá sákitáʼanna tu̱ndóʼo ña̱ ku̱a̱yaʼana nu̱ú xíʼin ña̱ kúsi̱í-inina ña̱ ndátaʼanna na̱ yiví na̱ kúni̱ sakúaʼa xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ñá Lidia, su̱ví ña̱ ndeéví kúú tu̱ndóʼo yóʼo nu̱úna. Ta miíún, ¿á íyo ña̱ kivi nasamaún ña̱ va̱ʼa ku̱ʼún “chí Macedonia” ta chindeétáʼún xíʼin inka na̱ yiví? Tá kéʼúnña, Jehová taxira ku̱a̱ʼání bendición ndaʼún. Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ iin ta̱ hermano ta̱ naní Aaron, ta̱yóʼo ke̱era ku̱a̱ʼa̱nra iin ñuu chí Centroamérica tá ni̱xi̱yo loʼora. Ta káchira: “Ña̱ xáʼi̱n chíndeétáʼi̱n xíʼin na̱ yiví inka ñuu, chíndeétáʼanña xíʼi̱n ña̱ kuaʼnukai̱ xíʼin tu̱ʼun Ndióxi̱ ta viíka kutáʼi̱n xíʼin Jehová. Kútóoní natúʼi̱n xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ ñuu yóʼo: ta xa̱a̱ u̱na̱ na̱ yiví káʼvii̱ xíʼin”. Ku̱a̱ʼání na̱ hermano kéʼéna táki̱ʼva kéʼé ta̱ hermano yóʼo ta kúsi̱íní-inina.

U̱vi̱ ná hermana nátúʼunná xíʼin iin ñá loʼo chí calle ta iin ta̱ loʼo xítora ndáa ña̱ nátúʼunna xa̱ʼa̱

¿Ndáa ki̱ʼva ku̱ʼu̱nyó inka territorio ta natúʼunyó xa̱ʼa̱ Ndióxi̱?

“Na̱ ñuu ndeéní ni̱sa̱a̱na xíʼinna” (Hechos 16:16-24)

10. ¿Ndáaña ke̱ʼé na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa ña̱ va̱ʼa kasina nu̱ú ta̱ Pablo xíʼin na̱ kítáʼan xíʼinra?

10 Ni̱sa̱a̱ní ta̱ Ndi̱va̱ʼa tá xi̱nira ña̱ ku̱a̱ʼání na̱ yiví sákuaʼa xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ ñuu kán saáchi ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíʼin na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa xi̱keʼéna ña̱ kúni̱ miína xíʼin na̱ yiví. Ña̱kán kǒo ndákanda̱-iniyó ñá sa̱si na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa nu̱ú ta̱ Pablo xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra. Iin ki̱vi̱ tá ku̱a̱ʼa̱nna lugar nu̱ú xi̱keʼéna oración, nda̱kutáʼanna xíʼin iin ñá loʼo ñá xi̱kachíñundáʼvi ñá xi̱kuumií iin ta̱chí ndi̱va̱ʼa ta xi̱kiʼinñá xu̱ʼún xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱kaʼa̱nñá xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ ndáaña kuu chí nu̱únínu xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo va̱ʼaní xi̱kee na̱ xi̱kachíñuñá nu̱ú. Ñá loʼo yóʼo xi̱ndiku̱nñá sa̱tána ta kánañá: “Na̱ ta̱a yóʼo kúú na̱ káchíñu nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ káʼnu ta nátúʼunna xíʼinndó ndáa ki̱ʼva ka̱kundó”. ¿Nda̱chun chi̱kaa̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa yuʼú ñá loʼo yóʼo ña̱ ka̱ʼa̱nñá tu̱ʼun yóʼo? Sana xi̱kuni̱ ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa yóʼo ná ndakanixi̱ní na̱ yiví ña̱ mií Ndióxi̱ kúú ta̱ xi̱kaʼa̱n ña̱ xi̱kaʼa̱n ñá loʼo yóʼo, tasaá va̱ása kuni̱ka na̱ yiví kuniso̱ʼona ña̱ xi̱sanáʼa̱ na̱ cristiano. Soo, ta̱ Pablo ta̱vára ta̱chí ndi̱va̱ʼa ña̱ xi̱ndikaa̱ ini ñá loʼo yóʼo tasaá kǒo níka̱ʼa̱nkañá (Hech. 16:16-18).

11. ¿Ndáaña ndo̱ʼo ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas xa̱ʼa̱ ña̱ ta̱vána ta̱chí ndi̱va̱ʼa ini iin ñá loʼo?

11 Tá ku̱ndaa̱-ini na̱ xi̱kachíñu ñá loʼo yóʼo nu̱ú ña̱ kǒo kiʼinkañá xu̱ʼún xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱keʼéñá, ni̱sa̱a̱nína ta ti̱inna ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas ta káñuunana ni̱xa̱ʼa̱nna nda̱a̱ nu̱ú ya̱ʼvi nu̱ú ndóo na̱ chíñu, na̱ chíñu yóʼo kúú na̱ xi̱ndaka̱xin na̱ ñuu Roma ña̱ ndatiinna ku̱a̱chi xíʼin na̱ ñuu yóʼo. Na̱ xi̱kachíñu ñá loʼo yóʼo nu̱ú xi̱xini̱na ña̱ va̱ása va̱ʼa níxi̱ndakanixi̱ní na̱ chíñu yóʼo xa̱ʼa̱ na̱ judío, ña̱kán ni̱ka̱ʼa̱nna ña̱yóʼo xíʼinna: “Na̱ ta̱a yóʼo ndeéní kéʼéna na̱ ñuu. Ta na̱ judío kúúna ta sánáʼa̱na costumbre ña̱ kǒo kívi keʼéyó, chi na̱ romano kúúyó”. Tasaá, “na̱ ñuu ndeéní ni̱sa̱a̱na xíʼinna”. Ta na̱ chíñu kán “xa̱ʼndana chiñu ña̱ ná kaninana xíʼin yitu̱n”. Tasaá sa̱xóʼvi̱nínana ta tándi̱ʼi ta̱ánnana veʼeka̱a. Ta̱ ndáa veʼeka̱a “ni̱xa̱ʼa̱nra ta̱ánrana ini veʼeka̱a nda̱a̱ chí ma̱á va̱ʼaka, ta ka̱túnra xa̱ʼa̱na xíʼin yitu̱n” (Hech. 16:19-24). Veʼeka̱a kán naaní ni̱xi̱yoña, ña̱kán nu̱ú kuití ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas xi̱tuvi, soo Jehová xi̱xitora ndiʼi ña̱ xi̱kuu (Sal. 139:12).

12. a) ¿Ndáaña xi̱ndakanixi̱ní ta̱ Pablo xíʼin na̱ xi̱kitáʼan xíʼinra tá i̱xandi̱va̱ʼana xíʼinna, ta nda̱chun? b) ¿Ndáaña xíniñúʼu ta̱ Ndi̱va̱ʼa tiempo vitin ña̱ va̱ʼa sáxo̱ʼvi̱ra miíyó?

12 Ku̱i̱ya̱ chí sa̱tá, ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora ña̱ ixandi̱va̱ʼana xíʼinna (Juan 15:20). Ña̱kán tá ki̱xaa̱ ta̱ Pablo xíʼin na̱ kítáʼan xíʼinra ñuu Macedonia, xa̱a̱ íyo tu̱ʼvana ña̱ xo̱ʼvi̱na. Tá ki̱xáʼa na̱ yiví sáxo̱ʼvi̱na na̱yóʼo xi̱xinina ña̱ su̱ví Jehová kúú ta̱ sáa̱ xíʼinna chí ta̱ xi̱saa̱ xíʼinna kúú ta̱ Ndi̱va̱ʼa. Tiempo vitin ta̱ Ndi̱va̱ʼa chíkaa̱ra-ini na̱ yiví ña̱ ixandi̱va̱ʼana xíʼin na̱ sákuaʼa xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱keʼéra tiempo saá. Sava yichi̱ na̱ yiví káʼa̱nna ña̱ vatá xa̱ʼa̱ na̱ Testigo ña̱ va̱ʼa saxóʼvi̱na miíyó, ti̱xin escuela á nu̱ú káchíñuyó. Sava ñuu na̱ sáa̱-ini xíni miíyó káʼa̱nna xíʼin na̱ chíñu tu̱ʼun yóʼo xa̱ʼa̱yó: “Na̱ Testigo nina ku̱a̱chi távána ta sánáʼa̱na costumbre ña̱ va̱ása va̱ʼa”. Ta sava ñuu kánina na̱ hermano á nda̱a̱ táannana veʼeka̱a. Ta saátu vitin Jehová xítora ndiʼi ña̱ kúu (1 Ped. 3:12).

“Ndi̱ku̱n nda̱kuchira xíʼin na̱ veʼera” (Hechos 16:25-34)

13. ¿Nda̱chun ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun ta̱ ndáa veʼeka̱a ndáaña kivi keʼéra ña̱ va̱ʼa ka̱kura?

13 Ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas xi̱niñúʼuna loʼo tiempo ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inina xíʼin ña̱ ku̱u ki̱vi̱ kán. Tá ma̱ʼñú ñuú ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas xa̱a̱ va̱ʼa kúnina ta ki̱xáʼana káʼa̱nna xíʼin Ndióxi̱ ta xítana yaa nu̱úra ña̱ va̱ʼa ndasakáʼnunara. Ta iin kama ndeéní ni̱ta̱an ta veʼeka̱a kán ki̱xáʼaña kánda̱ña. Tá nda̱koo ta̱ ndáa veʼeka̱a kán ta xi̱nira ña̱ núná yéʼé veʼeka̱a nda̱kanixi̱níra ña̱ xi̱nu ndiʼi na̱ ñuʼú veʼeka̱a. Ta xi̱xini̱ra ña̱ taxina castigo ndaʼa̱ra xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱u yóʼo, ña̱kán “ta̱vára espadara” ña̱ kaʼníra miíra. Tá “si̱lóʼo kaʼníra miíra”, ta̱ Pablo ni̱nda̱ʼyi̱ kóʼóra: “Va̱ása kaʼníún miíún, chi yóʼo ñúʼu ndiʼivandi̱”. Ta̱ ndáa veʼeka̱a kán ndíʼikaví-inira ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunra: “Táta, ¿ndáaña xíniñúʼu keʼíi̱ ña̱ va̱ʼa ka̱kui̱?”. Ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas xi̱kunda̱a̱-inina ña̱ na̱yóʼo va̱ása kivi sakǎkuna na̱ yiví chi ta̱ Jesús kúú ta̱ kéʼé ña̱yóʼo, xa̱ʼa̱ ña̱kán ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Kandíxa ta̱ táta Jesús, ta ka̱kún xíʼin na̱ veʼún” (Hech. 16:25-31).

14. a) ¿Ndáa ki̱ʼva chi̱ndeétáʼan ta̱ Pablo ta saátu ta̱ Silas xíʼin ta̱ ndáa veʼeka̱a? b) ¿Ndáaña va̱ʼa nda̱kiʼin ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱ndeé-inina ta ku̱si̱í-inina ni i̱xandi̱va̱ʼana xíʼinna?

14 ¿Á ndixa xi̱kuni̱ ta̱ ndáa veʼeka̱a kunda̱a̱-inira xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunra? Ta̱ Pablo xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ xíʼin ndiʼi-ini ta̱ ta̱a yóʼo xi̱kuni̱ra kunda̱a̱-inira. Soo xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása níxikuura judío va̱ása níxi̱xini̱ra xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱. Ta ña̱ va̱ʼa xa̱a̱ra nduura cristiano siʼna xi̱niñúʼu sakúaʼara ta kunda̱a̱-inira xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱. Xa̱ʼa̱ ña̱kán, ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas “na̱túʼunna xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Jehová xíʼinra”. Xa̱ʼa̱ ña̱ chi̱kaa̱nína ndee̱ ña̱ sa̱náʼa̱nara, nda̱a̱ na̱ndósó-inina ña̱ kíʼvi sa̱tána xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ninana. Soo ta̱ ndáa veʼeka̱a kán nda̱kiʼinrana ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra ta nda̱katara sa̱tána nu̱ú tu̱kue̱ʼe̱. “Ta ndi̱ku̱n nda̱kuchira xíʼin na̱ veʼera”. Va̱ʼaní ña̱ nda̱kiʼin ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱ndeé-inina ta ku̱si̱í-inina ni ni̱xo̱ʼvi̱nína (Hech. 16:32-34).

15. a) ¿Ndáa ki̱ʼva ndíku̱n na̱ Testigo yichi̱ ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas? b) ¿Nda̱chun xíniñúʼu ndakundeéyó ku̱ʼu̱nyó nu̱ú na̱ yiví na̱ íyo territorio ña̱ kúúmiíyó?

15 Nda̱a̱ táki̱ʼva ndo̱ʼo ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas, ku̱a̱ʼání na̱ hermano na̱ ndóo tiempo vitin nátúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ nani ñúʼuna veʼeka̱a ta ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa ndákiʼinna. Ta kúú, iin país nu̱ú kǒo níxi̱taxina natúʼunyó xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱, ni̱xi̱yo iin tiempo ña̱ sa̱kúaʼa na̱ Testigo xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱a̱ tá xi̱ñuʼuna veʼeka̱a (Is. 54:17). Nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱a ta̱ xi̱ndaa veʼeka̱a kán ña̱ xi̱niso̱ʼora tu̱ʼun va̱ʼa nda̱a̱ tá ndi̱ʼi ni̱ta̱an, sava na̱ yiví xíniso̱ʼona tu̱ʼun Ndióxi̱ tá yáʼana nu̱ú tu̱ndóʼo. Ña̱kán xíniñúʼu ku̱ʼu̱n ni̱ʼiyó nu̱ú na̱ yiví na̱ íyo territorio ña̱ kúúmiíyó tasaá koo tu̱ʼvayó ta ná kuni̱na kuniso̱ʼona xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱.

“Ta vitin kúni̱na tavá se̱ʼéna ndi̱ʼi̱” (Hechos 16:35-40)

16. ¿Ndáaña ku̱u tá ni̱tu̱vi tá ka̱nina ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas?

16 Tá ni̱tu̱vi tá ka̱nina ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas, na̱ chíñu ni̱ka̱ʼa̱nna ña̱ ná tavánana. Soo ta̱ Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Nu̱ú ndiʼina ka̱nina ndi̱ʼi̱ ta ni va̱ása nítiin viína ku̱a̱chi xíʼinndi̱ ni kúúndi̱ na̱ romano ta chi̱kaa̱na ndi̱ʼi̱ veʼeka̱a. Ta vitin kúni̱na tavá se̱ʼéna ndi̱ʼi̱. Soo va̱ása keendi̱, ná kixi miína tavána ndi̱ʼi̱”. Tá ku̱ndaa̱-inina ña̱ ta̱xina castigo ndaʼa̱ u̱vi̱ na̱ romano, na̱ chíñu kán “ni̱yi̱ʼvína”. Xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ya̱ʼandosóna derecho ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas,d kǒo níxi̱kunda̱a̱-ini na̱ chíñu kán ndáaña keʼéna. Xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ninana nu̱ú ndiʼi na̱ yiví, xi̱niñúʼu ndukúna ña̱ káʼnu-ini nu̱úna nu̱ú ndiʼi na̱ yiví. Tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinna ña̱ ná keena ku̱ʼu̱nna ñuu Filipos. Na̱yóʼo ka̱ndíxavana, soo siʼna ni̱xa̱ʼa̱nna nu̱ú na̱ sa̱kán ni̱xa̱a̱ ndu̱u discípulo ta chi̱kaa̱na ndee̱ xíʼinna.

17. ¿Ndáaña sa̱kúaʼa na̱ sa̱kán ki̱xáʼa kúú discípulo xíʼin ña̱ ke̱ʼé ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas?

17 ¿Nda̱chun va̱ása níka̱ʼa̱n ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas ña̱ kúúna na̱ ñuu Roma? ¿Á kaninana tá níka̱ʼa̱nna ña̱ kúúna na̱ ñuu yóʼo? Sana va̱ásaví (Hech. 22:25, 26). Soo, sana na̱ sa̱kán ki̱xáʼa kúú discípulo kivi ndakanixi̱nína xa̱ʼa̱ ña̱ kúúna na̱ ñuu Roma va̱ása kúni̱na xo̱ʼvi̱na xa̱ʼa̱ ta̱ Cristo. Ta, ¿ndáaña kivi kundoʼo na̱ hermano tá va̱ása kúúna na̱ ñuu Roma? Na̱yóʼo kǒo níxindaa ley miína ña̱ kaninana, ña̱kán xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱ndeé-ini ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas ña̱ i̱xandi̱va̱ʼana xíʼinna sa̱náʼa̱na na̱ hermano na̱ xa̱á ña̱ ndiʼi na̱ cristiano kivi kundeé-inina ni íxandi̱va̱ʼana xíʼinna. Ta xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas ña̱ kúúna na̱ ñuu Roma, i̱xandúxana xíʼin na̱ chíñu kán ña̱ ka̱ʼa̱nna nu̱ú na̱ ñuu ña̱ ni̱ya̱ʼandosóna ley. Xíʼin ña̱yóʼo na̱ chíñu kán ni̱xa̱a̱na ku̱ndaa̱-inina ña̱ chí nu̱únínu xíniñúʼu ndakani vií xi̱nína tá kúni̱na ixandi̱va̱ʼana xíʼin na̱ cristiano. Ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼin na̱ hermano ña̱ kundaaña miína tá íxandi̱va̱ʼana xíʼinna.

18. a) ¿Ndáa ki̱ʼva ndíku̱n na̱ níʼi yichi̱ nu̱ú na̱ ñuu Ndióxi̱ yichi̱ ta̱ Pablo? b) ¿Ndáa ki̱ʼva natúʼunyó “xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n ley”?

18 Tiempo vitin na̱ níʼi yichi̱ nu̱ú na̱ ñuu Ndióxi̱ sánáʼa̱na miíyó xíʼin ña̱ kéʼéna. Na̱yóʼo va̱ása káʼa̱nna xíʼin na̱ hermano ña̱ keʼéna iin ña̱ʼa ña̱ va̱ása kuchiñu miína keʼéna. Nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Pablo ná ndakanixi̱níyó ndáa ki̱ʼva kuniñúʼuyó derecho ña̱ kúúmiíyó ta ama kuniñúʼuyóña. Tá xíniñúʼuyóña ná ku̱ʼu̱nyó nu̱ú na̱ chíñu na̱ íyo ñuuyó á país nu̱ú ndóoyó á kivi ku̱ʼu̱nyó nu̱ú na̱ chíñu na̱ náʼnuka ña̱ ndakiʼinyó tu̱ʼunyó tasaá ndakundeéyó ndasakáʼnuyó Ndióxi̱. Soo va̱ása káʼa̱nyó xíʼin na̱ chíñu ña̱ nasamana ña̱ kéʼéna. Chi ña̱ kúni̱yó keʼéyó kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Pablo xíʼin na̱ ñuu Filipos tá ni̱ya̱ʼa 10 ku̱i̱ya̱ ña̱ xi̱ndikaa̱ra veʼeka̱a ñuu kán. Ka̱chira: “Nátúʼunndó xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n ley ña̱ va̱ʼa kǒo ni iin ña̱ʼa kivi kasi nu̱ú ña̱yóʼo” (Filip. 1:7). Ni nda̱a̱ ndáaka ña̱ʼa ná kuu xíʼin na̱ chíñu, ná keʼéyó nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Pablo xíʼin na̱ xi̱kitáʼan xíʼinra ña̱ natúʼunyó xa̱ʼa̱ “tu̱ʼun va̱ʼa” nu̱ú chíndaʼá espíritu santo miíyó (Hech. 16:10).

TA̱ LUCAS, TA̱ KA̱ʼYI TUTU HECHOS

Nu̱ú Hechos 16:10, 11, ki̱xáʼa nása̱ma ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ tutu yóʼo. Saáchi capítulo ña̱ va̱xi chí sa̱tá, ta̱ Lucas ka̱ʼyira ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n inka na̱ yiví á ña̱ ke̱ʼéna. Soo nu̱ú kíxáʼa versículo yóʼo ka̱ʼyira ña̱ ke̱ʼé miíra. Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ Hechos 16:11, yóʼo káchiña: “Tasaá nda̱andi̱ barco ta ku̱a̱ʼa̱nndi̱ chí ñuu Troas ta ni̱xa̱a̱ nda̱kúndi̱ chí Samotracia”. Soo xa̱ʼa̱ ña̱ kǒo ki̱vi̱ ta̱ Lucas va̱xi nu̱ú tutu yóʼo, ¿nda̱chun va̱ʼa xíni̱yó ña̱ miíra ka̱ʼyi tutu ña̱ Hechos?

Lucas

Kúnda̱a̱-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo saáchi nu̱ú kíxáʼa xa̱ʼa̱ tutu Hechos xíʼin ña̱ Evangelio ta̱ Lucas káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. U̱vi̱ saá tutu yóʼo ni̱ka̱ʼyi̱ña ku̱a̱ʼa̱nña ndaʼa̱ iin ta̱a ta̱ naní “Teófilo” (Luc. 1:1, 3; Hech. 1:1). Saáchi nu̱ú kíxáʼa tutu Hechos káchiña: “Libro ña̱ nu̱ú ña̱ ka̱ʼyíi̱ ku̱xa̱a̱ ndaʼún, Teófilo, nu̱ú ña̱kán na̱túʼi̱n xíʼún xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ke̱ʼé ta̱ Jesús xíʼin xa̱ʼa̱ ña̱ sa̱náʼa̱ra”. Íyo na̱ ka̱ʼyi tutu na̱ xi̱ndoo tá ya̱chi̱ na̱ kándíxa ña̱ ta̱ Lucas kúú ta̱ ka̱ʼyi Evangelio yóʼo, ña̱kán sana mií ta̱ Lucas kúú ta̱ ka̱ʼyi tutu ña̱ Hechos.

¿Ndáaña xíni̱yó xa̱ʼa̱ ta̱ Lucas? Kǒo ku̱a̱ʼáví ña̱ xíni̱yó xa̱ʼa̱ra. U̱ni̱ kuití yichi̱ va̱xi ki̱vi̱ra nu̱ú Biblia. Ta̱ Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ra ña̱ kúúra “ta̱ médico” ta̱ kúni̱níra xínira ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ ta̱yóʼo xi̱kuu iin ta̱ xi̱chindeétáʼan xíʼinra (Col. 4:14; Filem. 24). Táʼví nu̱ú tutu Hechos nu̱ú káʼa̱n ta̱ Lucas xa̱ʼa̱ ndáaña ke̱ʼé miíra, káʼa̱nra ña̱ ni̱xa̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Pablo ñuu Troas tá ku̱i̱ya̱ 50. Soo tá nda̱koo ta̱ Pablo ñuu Filipos ta nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra inka ñuu, kǒoka ta̱ Lucas níxi̱yo xíʼinra tiempo saá. Tá ku̱i̱ya̱ 56 nda̱kutáʼan tukuna chí ñuu Filipos, ta ke̱ena ku̱a̱ʼa̱nna xíʼin inka u̱xa̱ na̱ hermano chí Jerusalén ta kán kúú nu̱ú ti̱inna ta̱ Pablo ta chi̱kaa̱nara veʼeka̱a. Tá ni̱ya̱ʼa u̱vi̱ ku̱i̱ya̱, ta̱ Pablo xi̱ndikaa̱kara veʼeka̱a soo tá nda̱kiʼinnara chí ñuu Cesarea ta níʼinara ku̱a̱ʼa̱nra chí ñuu Roma, ta̱ Lucas kúú ta̱ ni̱xa̱ʼa̱n xíʼinra (Hech. 16:10-17, 40; 20:5–21:17; 24:27; 27:1–28:16). Tá ti̱in tukuna ta̱ Pablo ta xi̱ndikaa̱ra veʼeka̱a chí Roma, tá xa̱a̱ ku̱nu̱mí kaʼnínara, ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo: “Ndáa iinlá ta̱ Lucas íyo xíʼi̱n yóʼo” (2 Tim. 4:6, 11). Xíkání ni̱xa̱ʼa̱n ta̱ Lucas ta ku̱ndeé-inira ni̱ya̱ʼara nu̱ú tu̱ndóʼo ña̱ yo̱ʼvi̱ní ña̱ va̱ʼa natúʼunra xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱.

Ta̱ Lucas kǒo níka̱ʼa̱nra ña̱ miíra xi̱ni ndiʼi ña̱ na̱túʼunra xa̱ʼa̱ ta̱ Jesús nu̱ú Evangelio ña̱ ka̱ʼyira, chi ña̱ ke̱ʼéra kúú ña̱ chi̱kaa̱níra ndee̱ ña̱ na̱ndukú va̱ʼara xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ku̱u tasaá ka̱ʼyiraña (Luc. 1:1-3). Tá káʼviyó ña̱ ka̱ʼyira, kúnda̱a̱-iniyó ña̱ va̱ʼaní na̱ndukúra xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱yóʼo. Sana ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunra ñá Elisabet, ñá María siʼí ta̱ Jesús á inkaka na̱ yiví ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inira xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ku̱u. Ta ku̱a̱ʼání ña̱ káʼa̱nra xa̱ʼa̱, kǒoña va̱xi nu̱ú inkaka Evangelio (Luc. 1:5-80).

Táki̱ʼva ku̱ndaa̱-iniyó, ta̱ Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ ta̱ Lucas xi̱kuura médico, ta nu̱ú ña̱ ka̱ʼyira náʼa̱ña ña̱ xi̱ndiʼiní-inira xa̱ʼa̱ na̱ xi̱xoʼvi̱. Iin yichi̱, tá sa̱ndáʼa ta̱ Jesús iin ta̱a ta̱ xi̱ndikaa̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa ini, ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ “ki̱taña inira ta kǒo ni iin ña̱ʼa níkeʼéña xíʼinra”. Ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nra, ñá si̱so ta̱ Pedro “ndeéníndóʼoñá kue̱ʼe̱ kaʼní”. Ni̱ka̱ʼa̱ntura xa̱ʼa̱ iin ñá ñaʼá ñá chi̱ndeétáʼan ta̱ Jesús xíʼin, ñá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n 18 ku̱i̱ya̱ xi̱kuumií ta̱chí ndi̱va̱ʼa ña̱ ta̱xi kue̱ʼe̱ ndaʼa̱ñá, ta ndeéní ku̱tosoñá ta ni kǒo níxi̱kivi ndunda̱kúñá (Luc. 4:35, 38; 13:11).

Kúnda̱a̱ káxi iniyó ta̱ Lucas kǒo níxi̱kuni̱ra kuumiíra iin chiñu káʼnu, chi ña̱ xi̱kuni̱ra kúú ña̱ chindeétáʼanra xíʼin na̱ yiví ña̱ sakúaʼana xa̱ʼa̱ Jehová ta kachíñuna nu̱úra. Ña̱ xi̱ndayáʼvika nu̱úra xi̱kuu “chiñu tátayó” (1 Cor. 15:58).

ÑÁ LIDIA, ÑÁ XI̱XIKÓ TI̱KO̱TO̱ NDÍʼÍ

Ñá Lidia ni̱xi̱yoñá iin ñuu ña̱ xi̱naní Tiatira, ta ñuu yóʼo xi̱ndikaa̱ña ti̱xin iin ñuu ña̱ xi̱naní Lidia chí oeste ña̱ Asia Menor. Ñáyóʼo sana ni̱ya̱ʼañá mar tá xi̱naní Egeo ña̱ va̱ʼa ku̱ʼu̱nñá kooñá chí Filipos tasaá kachíñuñá kán, iin ñuu ña̱ ndáyáʼviní xi̱kuu ña̱yóʼo ta xi̱ndikaa̱ña chí Macedonia. Ñáyóʼo xi̱xikóñá ndiʼi ña̱ʼa ña̱ xi̱ndakaʼyi̱ color ndíʼí, tá kúú ti̱ko̱to̱ ña̱ xi̱ndúʼu ini veʼena, ti̱ko̱to̱ ña̱ xi̱yakúnna xa̱ʼa̱na ta saátu tela, ta nda̱a̱ xi̱xikóñá tinte ndíʼí. Iin ña̱ nda̱taʼanna chí ñuu Filipos náʼa̱ña ña̱ ni̱xi̱yo iin tiʼvi na̱ yiví na̱ xi̱xikó tinte ndíʼí chí ñuu yóʼo.

Lidia

Biblia káʼa̱nña ña̱ sana ni̱xa̱a̱ ñá Lidia ndu̱uñá judía ña̱ va̱ʼa ndasakáʼnuñá Ndióxi̱ (Hech. 16:14). Ñáyóʼo, sana ki̱xáʼañá ndásakáʼnuñá Jehová chí ñuu Tiatira, saáchi yóʼo ni̱xi̱yo iin veʼe nu̱ú xi̱ndakutáʼanna ña̱ sakúaʼana xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, ta chí Filipos kǒo ña̱yóʼo níxi̱yo. Savana xi̱ndakanixi̱nína ña̱ chí Filipos xi̱kaʼa̱nna xíʼin ñáyóʼo Lidia, saáchi saá xi̱naní ñuuñá, chi ki̱vi̱ ñáyóʼo kúni̱ kachiña “ñaʼá ñá ñuu Lidia”. Soo íyo tutu ña̱ káʼa̱n ña̱ tiempo saá tu̱ʼun Lidia xi̱xiniñúʼunaña ña̱ va̱ʼa chinúuna ki̱vi̱ iin na̱ yiví.

Na̱ yiví na̱ ñuu Lidia xíʼin na̱ xi̱ndoo yatin kán, ku̱a̱ʼání na̱ xi̱xini̱ xa̱ʼa̱na ña̱ va̱ʼaní xi̱ndakaʼyina tela color ndíʼí nda̱a̱ tá tiempo ni̱xi̱yo iin ta̱a ta̱ xi̱naní Homero (tá siglo i̱i̱n á u̱na̱ ña̱ tiempo xi̱naʼá). Ndiʼi na̱ yiví xi̱xini̱na ña̱ ti̱kui̱í tá ñuu Tiatira va̱ʼaní xi̱chindeétáʼanra xíʼin tinte ña̱ va̱ʼaní ndakaʼyi̱ña ta ku̱a̱ʼání tiempo kooña.

Ti̱ko̱to̱ ña̱ xi̱ndakaʼyina xíʼin color ndíʼí, yaʼviní ni̱xi̱yoña, iinlá na̱ ku̱i̱ká kúú na̱ xi̱satá ña̱yóʼo. Ku̱a̱ʼá ki̱ʼva xi̱xiniñúʼuna ña̱ va̱ʼa tavána color ndíʼí, soo tinte tá va̱ʼaní tá yaʼviní tá xi̱xiniñúʼuna ña̱ ndakaʼyina ti̱ko̱to̱ lino xi̱tavánará ti̱xin caracol tí ni̱xi̱yo mar Mediterráneo, soo ti̱xin iin tá iin caracol yóʼo xi̱tavána iin gota kuití tinte color ndíʼí. Xa̱ʼa̱ ña̱kán, xi̱xiniñúʼuna ki̱ʼva 8,000 caracol ña̱ va̱ʼa ndakiʼinna iin gramo kuití color ndíʼí yóʼó. Ña̱kán yaʼviní ni̱xi̱yo ti̱ko̱to̱ ña̱ xi̱ndakaʼyina color ndíʼí.

Ña̱ va̱ʼa kachíñu ñá Lidia chiñu yóʼo xi̱xiniñúʼu kuumiíñá ku̱a̱ʼání xu̱ʼún. Káʼnuní ni̱xi̱yo veʼeñá, ña̱kán va̱ʼa nda̱kiʼinñá ta̱ Pablo, ta̱ Silas, ta̱ Timoteo xíʼin ta̱ Lucas ña̱ kindo̱ona veʼeñá. Tá xíniñúʼu Biblia tu̱ʼun “na̱ veʼeñá”, sana káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ndiʼi na̱ veʼeñá na̱ ni̱xi̱yo xíʼinñá, soo sanatu káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ndiʼi na̱ xi̱kachíñundáʼvi nu̱úñá (Hech. 16:15). Ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas nda̱kutáʼanna xíʼin sava na̱ hermano veʼe ñá Lidia tá kúma̱níka ndakoona ñuu Filipos ta keena ku̱ʼu̱nna. Ña̱yóʼo chíndeé miíyó ña̱ kunda̱a̱-iniyó ña̱ veʼe ñá Lidia kúú nu̱ú xi̱ndakutáʼan na̱ nu̱ú cristiano na̱ ni̱xi̱yo ñuu yóʼo ña̱ sakúaʼana xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ (Hech. 16:40).

Tá ni̱ya̱ʼa 10 ku̱i̱ya̱, ta̱ Pablo ka̱ʼyira carta ku̱a̱ʼa̱n ndaʼa̱ na̱ hermano na̱ ñuu Filipos soo nu̱ú ña̱yóʼo va̱ása níka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ ñá Lidia. Xa̱ʼa̱ ña̱kán ndiʼi ña̱ xíni̱yó xa̱ʼa̱ ñáyóʼo va̱xiña nu̱ú capítulo 16 ña̱ Hechos.

a Koto recuadro ña̱ naní “Ta̱ Lucas, ta̱ ka̱ʼyi tutu Hechos”.

b Sana kǒo nítaxina ña̱ koo iin sinagoga nu̱ú ndataka na̱ judío saáchi ku̱a̱ʼání na̱ xi̱kuu soldado ni̱xi̱yo kán á sana kǒo u̱xu̱ ta̱a judío kán saáchi ña̱ va̱ʼa koo iin sinagoga xi̱niñúʼu koo u̱xu̱ na̱yóʼo.

c Koto recuadro ña̱ naní “Ñá Lidia, ñá xi̱xikó ti̱ko̱to̱ ndíʼí”.

d Nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n ley na̱ ñuu Roma, ndiʼi na̱ romano xi̱kuumiína derecho ña̱ viíní ndatiinna ku̱a̱chi xíʼinna ta va̱ása níxiniñúʼu taxina castigo ndaʼa̱na nu̱ú ndiʼi na̱ yiví tá ta̱ʼán ndatiinna ku̱a̱chi xíʼinna ta ka̱ʼa̱nna ña̱ kúúmiína ku̱a̱chi.

    Publicación ña̱ va̱xi tu̱ʼun sâví (1993-2026)
    Kita
    Yóʼo ki̱ʼviún
    • tu’un sâví
    • Chindaʼáña ndaʼa̱ inkana
    • Nda̱saa kúni̱únña
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Ña̱ xíniñúʼuna
    • Política ña̱ privacidad
    • Configuración ña̱ privacidad
    • JW.ORG
    • Yóʼo ki̱ʼviún
    Chindaʼáña ndaʼa̱ inkana