Referencia Ña̱ Kéʼé na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ Tutu nu̱ú Va̱xi ña̱ Keʼéyó Reunión
7-13 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | MARCOS 7, 8
“Kuisondó yitu̱n tú sándóʼo ndóʼó ta kundi̱ku̱n ni̱ʼindó yi̱ʼi̱”
(Marcos 8:34) Tasaá ka̱nara na̱ yiví xíʼin na̱ discípulo ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Tá iinndó kúni̱ndó koondó discípuloi̱, sandákoondó keʼéndó ña̱ kúni̱ miíndó ta kuisondó yitu̱n tú sándóʼo ndóʼó ta kundi̱ku̱n ni̱ʼindó yi̱ʼi̱.
nwtsty nota ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kaʼviyó nu̱ú Mr 8:34
sandákoondó keʼéndó ña̱ kúni̱ miíndó: Á kivitu ka̱ʼa̱nyó xíʼinña “sandákoondó ndiʼi derecho ña̱ kúúmiíndó”. Ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ña̱ sandákooyó ndiʼi ña̱ kúni̱ miíyó keʼéyó á ndataxi xíʼin miíyó ndaʼa̱ Ndióxi̱. Ña̱ tu̱ʼun griego kúni̱ kachiña “kǒo keʼéyó ña̱ kúni̱ miíyó”, saáchi sava yichi̱ xíniñúʼu sandákooyó ña̱ kútóoyó keʼéyó (2Co 5:14, 15). Ta̱ Marcos xi̱niñúʼura ña̱ tu̱ʼun yóʼo tá ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa ta̱ Pedro ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ va̱ása xíni̱ra ta̱ Jesús (Mr 14:30, 31, 72).
w92-S 1/8 pág. 17 párr. 14
¿Nda̱saa keʼé yóʼó chiñu nu̱ú Ndióxi̱?
14 “Tá iinndó kúni̱ndó koondó discípuloi̱ ka̱chi ta̱ Jesucristo xíʼin iin tiʼvi na̱ discípulo xíʼin inka na̱ yiví, sandákoondó keʼéndó ña̱ kúni̱ miíndó (á “kǒo keʼéyó ña̱ kúni̱ miíyó”, La Nueva Biblia, Latinoamérica) ta kuisondó yitu̱n tú sándóʼo ndóʼó ta kundi̱ku̱n ni̱ʼindó yi̱ʼi̱.” (Marcos 8:34.) Tá xa̱a̱ kúni̱yó keʼéyó ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra, xíniñúʼu koo tu̱ʼvayó ña̱ keʼé “ni̱ʼiyóña”, su̱ví xa̱ʼa ña̱ íyo iin ña̱ ndakiʼinyó keʼéyóña. Chi tá iin kuití ña̱ va̱ása va̱ʼa ná keʼéyó, ndiʼi-xa̱ʼa ndiʼi ña̱ va̱ʼa kúúmiíyó, ta nda̱a̱ va̱ása kivika xa̱a̱yó kutakuyó ndiʼi tiempo. Kúeeva xáʼnuyó xíʼin tu̱ʼun Ndióxi̱ soo tá va̱ása kíʼinyó kuenta xíʼin chiñu Ndióxi̱, kivi sandákooyó keʼéyó ña̱yóʼo.
(Marcos 8:35-37) Soo na̱ kúni̱ sáka̱ku miína na̱ ndiʼi-xa̱ʼava kúúna, soo na̱ xíʼi̱ xa̱ʼa yi̱ʼi̱, xíʼin xa̱ʼa ña̱ nátúʼunna xa̱ʼa Ndióxi̱, ka̱kuvana. 36 Ni ná taxiva̱ʼana ndiʼi ña̱ʼa ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo ni saá kuvivana. 37 ¿Ndáa ña̱ʼa kivi taxina ña̱ va̱ʼa ku̱a̱ʼáka tiempo kutakuna?
w08-S 15/10 pág. 25, 26 párr. 3, 4
¿Á keʼún ndiʼi ña̱ va̱ʼa ña̱ xa̱ún kutakún ndiʼi tiempo?
3 Mií ki̱vi̱ saá ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra u̱vi̱ ña̱ ndáyáʼviní: “Ni ná taxiva̱ʼana ndiʼi ña̱ʼa ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo ni saá kuvivana”. Ta ni̱ka̱ʼa̱ntura: “¿Ndáa ña̱ʼa kivi taxina ña̱ va̱ʼa ku̱a̱ʼáka tiempo kutakuna?” (Mar. 8:36, 37). Ku̱a̱ʼánína káʼa̱nna xa̱ʼa ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús ña̱ va̱ása ndáyáʼvi ña̱ taxiva̱ʼayó ndiʼi ña̱ʼa ñuyǐví yóʼo chi na̱ kuvi kúúyó, saáchi ña̱ʼa ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo xíniñúʼuyóña tá tákuyó. Tá ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun ta̱ Jesús ña̱yóʼo, “¿ndáa ña̱ʼa kivi taxina ña̱ va̱ʼa ku̱a̱ʼáka tiempo kutakuna?”, na̱ xi̱niso̱ʼo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra sana nda̱kaʼánna ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Ndi̱va̱ʼa xa̱ʼa ta̱ Job: “Ndiʼi ña̱ kúúmiíra taxiraña xa̱ʼa ña̱ kúni̱ra kutakura” (Job 2:4). Ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ va̱ása ndásakáʼnu Jehová ka̱ʼa̱nna ña̱ ndixa kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Ndi̱va̱ʼa, chi kéʼéna nda̱a̱ ndáaka ña̱ʼa ña̱ kivi kutakuna, ta nda̱a̱ kíʼvina ku̱a̱chi. Soo miíyó na̱ ndixa ndásakáʼnu Ndióxi̱ va̱ása ndákanixi̱níyó ña̱yóʼo.
4 Xíni̱vayó kǒo níkixi ta̱ Jesús ña̱ sandiʼi-xa̱ʼara kue̱ʼe̱ á ña̱ taxira xu̱ʼún ndaʼa̱yó á ña̱ kutakuyó ku̱a̱ʼá tiempo nu̱ú ñuʼú yóʼo tiempo vitin. Ki̱xira ña̱ taxira kutakuyó ndiʼi tiempo ti̱xin ñuyǐví xa̱á, ta ña̱yóʼo kúú ña̱ ndáyáʼviníka nu̱ú miíyó (Juan 3:16). Xa̱ʼa ña̱yóʼo tá iin na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ ná kuniso̱ʼo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús, ña̱yóʼo kúnda̱a̱-inina: “Ni ná taxiva̱ʼana ndiʼi ña̱ʼa ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo ni saá va̱ása kivi xa̱a̱na kutakuna ndiʼi tiempo”. Ta ndiʼiyó kúnda̱a̱-ini ña̱ va̱ása ndáyáʼvi ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo (1 Juan 2:15-17). Inka ña̱ ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun ta̱ Jesús kivi ka̱ʼa̱nyó xíʼinña siʼa: “¿Ndáaña kivi keʼíi̱ ña̱ va̱ʼa xa̱i̱ kutakui̱ ti̱xin ñuyǐví xa̱á?”. Xíʼin ña̱ kéʼéyó náʼa̱yó á ndixa kándíxayó Ndióxi̱ (chitáʼanña xíʼin Juan 12:25).
(Marcos 8:38) Saáchi na̱ kúkaʼan nu̱ú xíʼi̱n, xíʼin xa̱ʼa tu̱ʼi̱n, nu̱ú na̱ yiví ku̱a̱chi yóʼo, ta̱ se̱ʼe ta̱a kukaʼan nu̱úra xíʼinna tá ná ki̱xira xíʼin ndée yivára xíʼin na̱ ángel”.
jy-S pág. 143 párr. 4
¿Ndáa ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a?
Xíʼin ña̱yóʼo kúnda̱a̱-iniyó ña̱ va̱ʼa kundiku̱nyó ta̱ Jesús xíniñúʼu ndakú koo iniyó ta keʼéyó ndiʼi ña̱ káʼa̱nra ni yo̱ʼvi̱ña. Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra: “Saáchi na̱ kúkaʼan nu̱ú xíʼi̱n, xíʼin xa̱ʼa tu̱ʼi̱n, nu̱ú na̱ yiví ku̱a̱chi yóʼo, ta̱ se̱ʼe ta̱a kukaʼan nu̱úra xíʼinna tá ná ki̱xira xíʼin ndée yivára xíʼin na̱ ángel” (Marcos 8:38). Miíra ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéna saá keʼéra xíʼinna (Mateo 16:27).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Marcos 7:5-8) xa̱ʼa ña̱yóʼo na̱ fariseo xíʼin na̱ escriba ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Nda̱chun kǒo kéʼé na̱ discípuloún táki̱ʼva xi̱keʼé na̱ xi̱ndoo tá xi̱naʼá, chi va̱ása ndáʼana tá xíxina?”. 6 Ta̱kán ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Nda̱a̱ní ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ profeta Isaías xa̱ʼandó, ndóʼó na̱ u̱vi̱ yuʼú, táki̱ʼva káchi ña̱ ka̱ʼyíra: ‘Na̱ ñuu yóʼo xíʼin yuʼú kuitína káʼa̱nna ña̱ kándíxana yi̱ʼi̱, soo níma̱na xíkaní íyoña nu̱úi̱. 7 Va̱ása ndáyáʼvi ña̱ ndásakáʼnundó yi̱ʼi̱, chi sánáʼa̱ndó ña̱ kúni̱ miíndóʼ. 8 Sa̱ndákoondó ley Ndióxi̱, ta kéʼéndó costumbre na̱ yiví”.
w16.08-S pág. 30 párr. 1-4
Pregunta ña̱ kéʼé na̱ káʼvi tutu yóʼo
¿Nda̱chun ndeéní xi̱ndayáʼviña nu̱ú na̱ xi̱sa̱a̱-ini xi̱xini ta̱ Jesús ña̱ ndakatana ndaʼa̱na?
▪ Na̱ sáa̱-ini xíni ta̱ Jesús xi̱ka̱ʼa̱nna ña̱ va̱ása va̱ʼa xa̱ʼara xíʼin xa̱ʼa na̱ discípulora. Ña̱ ley ta̱ Moisés xi̱ka̱ʼa̱nña ña̱ xíniñúʼu limpio koona. Ña̱ ley yóʼo xi̱ka̱ʼa̱nña xa̱ʼa ña̱ xíta ni̱i̱ ná ñaʼá xíʼin tá xíta tá naní tu̱ʼun sáʼán semen ta̱ ta̱a, saátu xi̱kaʼanña xa̱ʼa ña̱ lepra, xíʼin ndáaña keʼéna xíʼin ku̱ñu na̱ yiví na̱ ni̱xi̱ʼi̱ á kití tí ni̱xi̱ʼi̱. Ta ña̱ ley yóʼo xi̱ka̱ʼa̱nña ndáaña xíniñúʼu keʼéna tá ku̱yaku̱a̱na: xíniñúʼu kaʼnína kití nu̱úra, xíniñúʼu ndakatana ña̱ʼa ña̱ ku̱yaku̱a̱ á xíniñúʼu koso loʼona ti̱kui̱í sa̱táña (capítulo 11 nda̱a̱ 15 ña̱ Levítico xíʼin capítulo 19 ña̱ Números).
Na̱ judío na̱ sa̱náʼa̱ xa̱ʼa Ndióxi̱ ku̱a̱ʼání ña̱ xi̱ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa ña̱ ley yóʼo. Iin tutu ña̱ naní Historia del pueblo judío en tiempos de Jesús káchiña: “Iin tá iin ña̱yóʼo [ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kúyaku̱a̱na] nándukú va̱ʼana xa̱ʼaña ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inina, ama kúú ña̱ kivi kuyaku̱a̱na, ndáa ki̱ʼva kivi kuyaku̱a̱ inkana, ndáa ña̱ʼa kúú ña̱ kivi kuyaku̱a̱ ta ndáaña keʼéna ña̱ va̱ása yaku̱a̱ka koona”.
Na̱ sáa̱-ini xíni ta̱ Jesús ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Nda̱chun kǒo kéʼé na̱ discípuloún táki̱ʼva xi̱keʼé na̱ xi̱ndoo tá xi̱naʼá, chi va̱ása ndáʼana tá xíxina?” (Mar. 7:5). Su̱ví ña̱ ndixa koo limpio na̱ yiví ndíʼi̱ní-inina xa̱ʼa. Na̱ judío na̱ sa̱náʼa̱ xa̱ʼa Ndióxi̱ yóʼo xi̱ka̱ʼa̱nna ná sákaana ti̱kui̱í ndaʼa̱ iin na̱ yiví xa̱ʼa ña̱ kúúña iin costumbre kuitíva. Tutu ña̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa káchiña: “Nda̱a̱ káʼa̱n kúáchina xa̱ʼa ndáa ña̱ʼa kundika̱a̱ ti̱kui̱í tá kuniñúʼuna, ndáa ti̱kui̱í kúú tá va̱ʼa kuniñúʼuna, ndáana kúú na̱ chika̱a̱ ti̱kui̱í ndaʼa̱na ta ndáa ki̱ʼva xa̱a̱ ti̱kui̱í sa̱tá ndaʼa̱na ña̱ va̱ʼa ndasiráña”.
Ta̱ Jesús káxiní ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ ndákanixi̱níra xa̱ʼa ña̱ kéʼéna. Chi ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ judío na̱ sa̱náʼa̱ xa̱ʼa Ndióxi̱ na̱ xi̱ndoo tá siglo nu̱ú: “Nda̱a̱ní ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ profeta Isaías xa̱ʼandó, ndóʼó na̱ u̱vi̱ yuʼú, táki̱ʼva káchi ña̱ ka̱ʼyíra: ‘Na̱ ñuu yóʼo xíʼin yuʼú kuitína káʼa̱nna ña̱ kándíxana yi̱ʼi̱, soo níma̱na xíkaní íyoña nu̱úi̱ [Jehová]. Va̱ása ndáyáʼvi ña̱ ndásakáʼnundó yi̱ʼi̱, chi sánáʼa̱ndó ña̱ kúni̱ miíndóʼ. Sa̱ndákoondó ley Ndióxi̱, ta kéʼéndó costumbre na̱ yiví” (Mar. 7:6-8).
(Marcos 7:32-35) Ta ki̱xa̱a̱ iin ta̱a xíʼinna ta̱ kǒo xíniso̱ʼo ta ni kǒo kívi ka̱ʼa̱nra ta xa̱kundáʼvina nu̱úra ña̱ ná sandáʼarara. 33 Ta nda̱kiʼinra ta̱ ta̱a yóʼo ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra nu̱ú kǒo ku̱a̱ʼání na̱ yiví, ta ti̱inra so̱ʼora, tándi̱ʼi xa̱tara tási̱í yuʼúra ta ti̱inra yaa ta̱ ta̱a yóʼo. 34 Ta nda̱kotora chí ndiví ta nda̱kiʼinra ta̱chíra ta ni̱ka̱ʼa̱nra:“Éffatha”, ña̱yóʼo kúni̱ káchiña: “Ndanuná”. 35 Va̱ʼa nda̱nuná so̱ʼo ta̱ ta̱a yóʼo, ta va̱ʼa ki̱xaʼára káʼa̱nra.
w00-S 15/2 pág. 17, 18 párr. 9-11
¿Á ndákanixi̱níyó táki̱ʼva ndákanixi̱ní ta̱ Cristo?
9 Ta̱ ta̱a yóʼo va̱ása xíniso̱ʼora ta ni kǒo kívi ka̱ʼa̱nra. Sana ta̱ Jesús xítora ta̱ ta̱a yóʼo ña̱ yíʼvi-inira ta sana kúkaʼan nu̱úra, ña̱kán síín ke̱ʼé ta̱ Jesús xíʼinra. Nda̱kiʼinrara ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra xíka loʼo, nu̱ú kǒo ku̱a̱ʼá na̱ yiví. Ta ki̱xaʼára kéʼéra seña nu̱ú ta̱ ta̱a yóʼo ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inira ndáaña keʼéra xíʼinra. “Ti̱inra so̱ʼora, tándi̱ʼi xa̱tara tási̱í yuʼúra ta ti̱inra yaa ta̱ ta̱a yóʼo.” (Marcos 7:33.) Tándi̱ʼi nda̱koto ta̱ Jesús chí ndiví ta nda̱kiʼinra ta̱chíra. Xíʼin ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ra nu̱ú ta̱ ta̱a yóʼo ña̱ keʼéra xíʼinra keʼéraña xíʼin ndée Ndióxi̱. Tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús: “Ndanuná” (Marcos 7:34). Ndi̱ku̱n mií saá nda̱nuná so̱ʼora ta va̱ʼa ki̱xaʼára káʼa̱nra.
10 Ta̱ Jesús va̱ʼaní ni̱xi̱yo inira xíʼin inkana. Xi̱kundáʼvi-inira xi̱nirana, ña̱kán xa̱a̱ síín ke̱ʼéra xíʼin iin iinna táki̱ʼva íyo ña̱ xíniñúʼuna. Miíyó na̱ ñuu Ndióxi̱ xíniñúʼu chika̱a̱yó ndée ña̱ kundiku̱nyó yichi̱ ta̱ Jesús. Ña̱ Biblia káʼa̱nña xíʼinyó: “Ndiʼi miíndó inkáchi koondó xíʼin táʼanndó, kundáʼviní-inindó kunitáʼanndó, to̱ʼó koondó xíʼin táʼanndó, vitá koo inindó” (1 Pedro 3:8). Xíʼin ndiʼi ña̱ kéʼéyó ná na̱ʼa̱yó ña̱ ndixa ndíʼi̱-iniyó xa̱ʼa inkana.
11 Ti̱xin ña̱ congregación kivi na̱ʼa̱yó ña̱ kúndáʼvi-iniyó xíniyó na̱ hermano ta vií keʼéyó xíʼinna nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱yó keʼéna xíʼin miíyó (Mateo 7:12). Ña̱kán xíniñúʼuní kiʼinyó kuenta xíʼin tu̱ʼun ña̱ káʼa̱nyó ta ndáa ki̱ʼva káʼa̱nyóña (Colosenses 4:6). Ná ndakaʼányó chi ‘tá kǒo ndákanixi̱níyó xíʼin tu̱ʼun káʼa̱nyó ta nda̱a̱ tá íyo iin yuchu̱ xi̱ín nu̱ú saá íyo tu̱ʼun káʼa̱nyóʼ (Proverbios 12:18). ¿Ta ndáa ki̱ʼva kooyó xíʼin na̱ veʼeyó? Ta̱ ta̱a xíʼin ñá síʼíra tá ndixa kúʼvi̱-inina xíni táʼanna kíʼinna kuenta xíʼin táʼanna ta va̱ása sáxo̱ʼvi̱ táʼanna (Efesios 5:33). Va̱ása káʼa̱n ndi̱va̱ʼana xíʼin táʼanna, ni va̱ása káʼa̱nndaa táʼanna chi ña̱yóʼo kivi sáxo̱ʼvi̱ñana. Saátu kíʼinna kuenta xíʼin ña̱ káʼa̱nna xíʼin se̱ʼena ña̱ va̱ʼa ná kǒo sáxo̱ʼvi̱na-ini se̱ʼena. Tá táxina consejo ndaʼa̱ se̱ʼena vií táxinaña va̱ása sákukaʼanna nu̱úna (Colosenses 3:21). Tá vií kéʼéyó xíʼin ndiʼina saá náʼa̱yó ña̱ ndíku̱nyó yichi̱ ta̱ Cristo.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Marcos 7:1-15) Tasaá ki̱xa̱a̱ sava na̱ fariseo xíʼin na̱ escriba na̱ ke̱e chí ñuu Jerusalén, nda̱kutáʼanna ña̱ ni̱xa̱a̱na nu̱ú ta̱ Jesús. 2 Tá xi̱nina sava na̱ discípulo ta̱ Jesús ña̱ kǒo níndaʼána ta ki̱xaʼána xíxina, 3 saáchi ndiʼi na̱ fariseo xíʼin ndiʼi na̱ judío va̱ása xíxina tá yaku̱a̱ ndaʼa̱na, xíniñúʼu siʼna ndaʼána nda̱a̱ koʼndo ndaʼa̱na nda̱katana, chi saá ndíku̱nna costumbre na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá, 4 tá xáʼa̱nna nu̱ú ya̱ʼvi siʼnaka kósona ti̱kui̱í miína saáví kuxuna; íyo ku̱a̱ʼáka costumbre ndíku̱nna ta ndéení káʼa̱nna xa̱ʼaña: ndákatana copa, ki̱si xíʼin vaso ña̱ cobre; 5 xa̱ʼa ña̱yóʼo na̱ fariseo xíʼin na̱ escriba ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Nda̱chun kǒo kéʼé na̱ discípuloún táki̱ʼva xi̱keʼé na̱ xi̱ndoo tá xi̱naʼá, chi va̱ása ndáʼana tá xíxina?”. 6 Ta̱kán ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Nda̱a̱ní ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ profeta Isaías xa̱ʼandó, ndóʼó na̱ u̱vi̱ yuʼú, táki̱ʼva káchi ña̱ ka̱ʼyíra: ‘Na̱ ñuu yóʼo xíʼin yuʼú kuitína káʼa̱nna ña̱ kándíxana yi̱ʼi̱, soo níma̱na xíkaní íyoña nu̱úi̱. 7 Va̱ása ndáyáʼvi ña̱ ndásakáʼnundó yi̱ʼi̱, chi sánáʼa̱ndó ña̱ kúni̱ miíndóʼ. 8 Sa̱ndákoondó ley Ndióxi̱, ta kéʼéndó costumbre na̱ yiví”. 9 Ta ni̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna: “Sándákoondó ley Ndióxi̱ ta ndíku̱nndó costumbre miíndó. 10 Tá kúú ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra: ‘To̱ʼó koún xíʼin yiváún xíʼin siʼúnʼ, ta: ‘Na̱ káʼa̱n ndi̱va̱ʼa xíʼin yivána á xíʼin siʼína ná kuvinaʼ. 11 Soo ndóʼó káʼa̱nndó: ‘Ndiʼi na̱ káʼa̱n xíʼin yivána á siʼína ña̱yóʼo: “Ndiʼi ña̱ kivi taxii̱ á chindeé táʼi̱n xíʼinndó, xa̱a̱ ndaʼa̱ Ndióxi̱ ta̱xii̱ña”ʼ..., 12 ta va̱ása táxindó chindeé táʼanna xíʼin yivána á siʼína, 13 ta ndóʼó va̱ása kéʼéndó ña̱ kúni̱ Ndióxi̱ chi ña̱ kúni̱ miíndó kéʼéndó. Ta íyo ku̱a̱ʼáka táʼan ña̱yóʼo kéʼéndó”. 14 Xa̱ʼa ña̱yóʼo ka̱nara na̱ yiví ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kuniso̱ʼondó ta kunda̱a̱-inindó. 15 Su̱ví ña̱ xáxi na̱ yiví kúú ña̱ íxayaku̱a̱ñaʼá; soo tu̱ʼun ña̱ kána yuʼúna, ña̱yóʼo kúú ña̱ íxayaku̱a̱ñaʼá”.
14-20 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | MARCOS 9, 10
“Iin visión ña̱ ndásandakúní-iniyó”
(Marcos 9:1) Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna: “Mií ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó: Íyo savandó ndóo yóʼo va̱ása kuvindó nda̱a̱ ná kunindó kixa̱a̱ Reino Ndióxi̱”.
w05-S 15/1 pág. 12 párr. 9, 10
Ta̱ Cristo: xa̱ʼa ta̱yóʼo káʼa̱n ku̱a̱ʼá profecía
9 Xa̱a̱ yáʼa iin ku̱i̱ya̱ ña̱ ni̱na̱ʼa̱ ta̱ Jesús ña̱ kúúra ta̱ Mesías, ta xa̱a̱ ni̱xi̱yo pascua ña̱ ku̱i̱ya̱ 32 T.V. Ku̱a̱ʼání na̱ xi̱kandíxa ta̱ Jesús sa̱ndákoonara, sana ña̱ íyo tu̱ndóʼo nu̱úna xíʼin na̱ táʼanna kúúña, á xa̱ʼa xu̱ʼún, á íyoka inka ña̱ʼa sándi̱ʼi̱-inina. Savatuna kǒo níkutóona xa̱ʼa ña̱ kǒo níxiinra koora rey táki̱ʼva kúni̱ na̱ ñuu. Ta saátu tá ni̱ka̱ʼa̱n na̱ su̱tu̱ judío xíʼinra keʼéra iin señal ña̱ ndasakáʼnura miíra kǒo níxiinra (Mateo 12:38, 39). Ña̱ ke̱ʼéra ña̱yóʼo savana kǒo níkutóonaña. Ta ki̱xaʼára káʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora “ña̱ xíniñúʼu ku̱ʼu̱nra ñuu Jerusalén ta ndoʼora, ta ku̱a̱ʼání ña̱ʼa keʼé na̱ xi̱ku̱aʼa ñuu kán xíʼinra, na̱ su̱tu̱ xíʼin na̱ escriba, ta kuvira” (Mateo 16:21-23).
10 Ta̱ Jesús xíni̱ra ña̱ ti̱xin ña̱ i̱i̱n yo̱o̱ á u̱xu̱ yo̱o̱ kixa̱a̱ tiempo ña̱ ndikóra nu̱ú yivára (Juan 13:1). Xa̱ʼa ña̱ ndíʼi̱ní-inira xa̱ʼa na̱ discípulora, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ taxira kunina ña̱ kǒo nítaxira kuni na̱ judío: iin señal chí ndiví. “Mií ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó íyo savandó ndóo yóʼo va̱ása kuvindó nda̱a̱ ná kunindó kixi se̱ʼe ta̱a xíʼin Reinora.” (Mateo 16:28.) Xíʼin ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús va̱ása níkuni̱ kachira ña̱ sava na̱ discípulora va̱ása kuvina nda̱a̱ ná kixa̱a̱ Reino Ndióxi̱ ña̱ ku̱i̱ya̱ 1914. Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra kúúña taxira kuni u̱ni̱ na̱ discípulora mií na̱ kítáʼan va̱ʼaka xíʼinra ti̱xin ña̱ visión ña̱ koo tá ná nduura rey.
(Marcos 9:2-6) Tá ni̱ya̱ʼa i̱ñu̱ ki̱vi̱, ta̱ Jesús nda̱kiʼinra ta̱ Pedro, ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra chí yuku̱ súkun nu̱ú va̱ʼa koo miína. Tasaá xi̱nina na̱samara, 3 ti̱ko̱to̱ ña̱ ndíxira nda̱ye̱ʼe̱ña, ndu̱yaa va̱ʼakaña ni kǒo na̱ kivi ndasayaa ti̱ko̱to̱ ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú ña̱ va̱ʼa kítáʼan xíʼinña. 4 Ta saátu ki̱ta ta̱ Elías nu̱úna xíʼin ta̱ Moisés, ta ki̱xaʼána nátúʼunna xíʼin ta̱ Jesús. 5 Ta̱ Pedro ki̱xaʼára káʼa̱nra xíʼin ta̱ Jesús: “Maestro, va̱ʼaní ña̱ ndóoyó yóʼo, ña̱kán ná keʼéyó u̱ni̱ veʼe: iinña koo yóʼó, iinña koo ta̱ Moisés ta inkaña koo ta̱ Elías”. 6 Ni va̱ása xíni̱ra ndáaña ka̱ʼa̱nra, chi ndeéní yíʼvina.
w05-S 15/1 pág. 12 párr. 11
Ta̱ Cristo: xa̱ʼa ta̱yóʼo káʼa̱n ku̱a̱ʼá profecía
11 Ni̱ya̱ʼa i̱ñu̱ ki̱vi̱, ta̱ Jesús nda̱kiʼinra ta̱ Pedro, ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra chí yuku̱ súkun, sana chí yuku̱ Hermón kúúña. Yóʼo kúú nu̱ú “xi̱nina na̱samara, nu̱úra nda̱ye̱ʼe̱ña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ñu̱ʼu, ta ti̱ko̱to̱ ña̱ ndíxira nda̱ye̱ʼe̱ña táki̱ʼva yéʼe̱ ñuʼu̱”. Ta saátu ki̱ta ta̱ profeta Moisés xíʼin ta̱ Elías, ta nátúʼunna xíʼin ta̱ Jesús. Sana ña̱yóʼo ku̱uña tá ñu̱ú, ña̱kán i̱yoníka ni̱xi̱yoña. Mií ña̱ ndixa kúúña túvi ta̱ Pedro ña̱kán ni̱ka̱ʼa̱nra keʼéra u̱ni̱ veʼe ña̱ va̱ʼa koo ta̱ Jesús, ta̱ Moisés xíʼin ta̱ Elías. Kúma̱níka ndiʼi ka̱ʼa̱n ta̱ apóstol Pedro, ta iin vi̱kó yéʼe̱ ki̱xa̱a̱ña sa̱tána ta nda̱siñana, ta ti̱xin vi̱kó yóʼo xi̱niso̱ʼona iin ta̱chí: “Ta̱yóʼo kúú se̱ʼíi̱, ta̱ kúni̱níi̱ xínii̱; kuniso̱ʼondó ña̱ káʼa̱nra” (Mateo 17:1-6).
(Marcos 9:7) Ta kama ki̱xa̱a̱ iin vi̱kó sa̱tána ta nda̱siñana, ta ti̱xin vi̱kó yóʼo xi̱niso̱ʼona iin ta̱chí: “Ta̱yóʼo kúú se̱ʼi̱, ta̱ kúni̱níi̱ xínii̱; kuniso̱ʼondó ña̱ káʼa̱nra”.
nwtsty nota ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kaʼviyó nu̱ú Mr 9:7
iin ta̱chí: Ña̱ evangelio káʼa̱nña ña̱ u̱ni̱ yichi̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin na̱ yiví, soo ña̱yóʼo kúú ña̱ yichi̱ u̱vi̱ (Mr 1:11; Jn 12:28).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Marcos 10:6-9) Nani tá ki̱xaʼá xa̱ʼa ñuyǐví yóʼo ‘ta̱ i̱xava̱ʼana tá xa̱ʼa i̱xava̱ʼara ta̱a xíʼin ñaʼá. 7 Xa̱ʼa ña̱yóʼo ta̱a sandákoora yivára xíʼin siʼíra, 8 ta ndakutáʼanra xíʼin ñá síʼíraʼ; ta u̱vi̱ saána iinlá xa̱a̱na nduuna. 9 Xa̱ʼa ña̱yóʼo, na̱ ti̱ndaʼa̱ i̱xaa Ndióxi̱, ni iin ta̱a kǒo kívi taʼví-ñaʼá”.
w08-S 15/2 pág. 30 párr. 8
Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa libro Marcos
10:6-9. Ña̱ kúni̱ Ndióxi̱ kúúña na̱ ti̱ndaʼa̱ ndiʼi tiempo koona xíʼin táʼanna. Va̱ása ndi̱ku̱n kama kuni̱na sandákoo táʼanna xíniñúʼu chika̱a̱na ndée ña̱ kundiku̱nna ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa ya̱ʼana nu̱ú tu̱ndóʼo ña̱ káku ti̱xin veʼena (Mat. 19:4-6).
(Marcos 10:17, 18) Tá ki̱tara ku̱a̱ʼa̱nra chí yichi̱ nda̱kutáʼanra xíʼin iin ta̱a ta̱ xínu ki̱xa̱a̱ nu̱úra ta xi̱kuxítíra nu̱úra ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara: “Maestro yóʼó kúú ta̱ va̱ʼaní, ¿ndáaña xíniñúʼu keʼíi̱ ña̱ va̱ʼa kutakui̱ ndiʼi tiempo?”. 18 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra: “¿Nda̱chun káʼún ta̱ va̱ʼa xíʼi̱n? Kǒo ni iinna va̱ʼa, iinlá Ndióxi̱ kúú ta̱ va̱ʼa.
nwtsty nota ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kaʼviyó nu̱ú Mr 10:17, 18
Maestro yóʼó kúú ta̱ va̱ʼaní: Ta̱ ta̱a yóʼo xi̱niñúʼura tu̱ʼun “Maestro yóʼó kúú ta̱ va̱ʼaní” chi xi̱kuni̱ra ka̱ʼa̱n va̱ʼara xa̱ʼa ta̱ Jesús chi saá kúú ña̱ xi̱kuni̱ na̱ su̱tu̱ veʼe-ñu̱ʼu keʼéna xíʼinna. Ni xi̱taxiva ta̱ Jesús ka̱ʼa̱nna “maestro” á “táta” xíʼinra (Jn 13:13), soo nina yivára Jehová kúú ta̱ xi̱kuni̱ra ka̱ʼa̱n va̱ʼana xa̱ʼa.
Kǒo ni iinna va̱ʼa, iinlá Ndióxi̱ kúú ta̱ va̱ʼa: Xíʼin tu̱ʼun yóʼo ni̱na̱ʼa̱ ta̱ Jesús ña̱ iinlá Jehová kúú ta̱ káʼa̱n ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa. Xa̱ʼa ña̱ kúúra ta̱ chíñu káʼnu nu̱ú iníísaá ñuyǐví iinlá miíra kúú ta̱ íyo yichi̱ ña̱ ka̱ʼa̱n ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa ta ndáaña va̱ása va̱ʼa. Tá xa̱xi ta̱ Adán xíʼin ña̱ Eva ku̱i̱ʼi ndaʼa̱ yitu̱n tú kúúmií ña̱ kunda̱a̱-inina xa̱ʼa ña̱ va̱ʼa xíʼin ña̱ va̱ása va̱ʼa, ni̱ya̱ʼandosóna yichi̱ ña̱ xa̱kin Ndióxi̱. Soo ta̱ Jesús vitání ni̱xi̱yo inira ta nda̱kunira ña̱ iinlá yivára kúú ta̱ kivi kakin yichi̱ ña̱ kundiku̱nyó. Tixaʼvi Biblia kivi kunda̱a̱-iniyó ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa ta ndáaña va̱ása va̱ʼa (Mr 10:19).
ÑA̱ KÉʼÉYÓ NA̱ TESTIGO
“Na̱ ti̱ndaʼa̱ i̱xaa Ndióxi̱...”
(Marcos 10:4) Na̱kán ni̱ka̱ʼa̱nna: “Ta̱ Moisés ta̱xira kuva̱ʼa iin certificado ña̱ sandákoondi̱ ñá síʼíndi̱”.
nwtsty nota ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kaʼviyó nu̱ú Mr 10:4
certificado ña̱ sandákoondi̱ ñá síʼíndi̱: Ña̱ ley xi̱ka̱ʼa̱nña xíʼin na̱ kúni̱ sandákoo ñá síʼína ña̱ xíniñúʼu keʼéna iin tutu nu̱ú xi̱xiniñúʼu ka̱ʼa̱nna xíʼin na̱ xi̱ku̱aʼa xa̱ʼa ña̱yóʼo. Ta ña̱yóʼo xi̱taxiña tiempo ndaʼa̱na ña̱ vií va̱ʼa ndakanixi̱nína xa̱ʼa ña̱yóʼo. Ña̱ ley yóʼo ni̱xi̱yoña xa̱ʼa ña̱ va̱ása kama sandákoo táʼan na̱ yiví, ta saátu chi̱ndeé táʼanña xíʼin ná ñaʼá (Dt 24:1). Soo tá tiempo ta̱ Jesús, na̱ su̱tu̱ va̱ása níxi̱ka̱ʼa̱nna tá iinna kúni̱na sandákoo táʼanna xíʼin na̱ ti̱ndaʼa̱na xíʼin. Ta̱ Josefo iin ta̱ xi̱kaʼvi xa̱ʼa na̱ judío tá siglo nu̱ú, ta̱yóʼo xi̱kuura fariseo ta sa̱ndákoora ñá síʼíra, ta ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ kiviva taʼví táʼanna nda̱a̱ ndáaka xa̱ʼa ña̱ kúni̱ miína “ta nu̱ú na̱ ta̱a íyo ku̱a̱ʼání xa̱ʼa ña̱ kivi sandákoo táʼanna xíʼin ñá síʼína”.
(Marcos 10:11) Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Nda̱a̱ ndáaka ta̱a ta̱ sándákoo ñá síʼí, tá tíndaʼa̱ra xíʼin inkañá, kíʼvira ku̱a̱chi,
nwtsty nota ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kaʼviyó nu̱ú Mr 10:11
ta̱ sándákoo ñá síʼí: Á káʼa̱ntura “xíʼin ñá síʼíra ña̱ ná ku̱ʼu̱nñá”. Ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-iniyó xíʼin tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús ná ndakaʼányó ña̱ káʼa̱n Mateo 19:9, nu̱ú va̱xi ña̱ káʼa̱n “tá ñá síʼíra kǒo níki̱si̱ñá xíʼin inka ta̱a”. Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús ña̱ va̱xi nu̱ú Marcos káʼa̱nra xa̱ʼa na̱ sándákoo ñá síʼí “tá kǒo kíʼviñá ku̱a̱chi xíʼin inka ta̱a” (tu̱ʼun griego porneía).
kíʼvira ku̱a̱chi: Kǒo níkutóo ta̱ Jesús ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n na̱ judío, chi xi̱ka̱ʼa̱nna ña̱ kivi sandákoo na̱ ta̱a ñá síʼína xa̱ʼa nda̱a̱ ndáaka ña̱ kúni̱ miína (Mt 19:3, 9). Nu̱ú na̱ judío, nda̱a̱ ni iin yichi̱ va̱ása kivi ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa na̱ ta̱a ña̱ ni̱ki̱ʼvina ku̱a̱chi xíʼin inka ñaʼá. Na̱ judío, xi̱ka̱ʼa̱nna ña̱ iinlá ná ñaʼá kúú ná kivi ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa ña̱ ni̱ki̱ʼviná ku̱a̱chi xíʼin inka ta̱a. Soo ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa na̱ ta̱a xíʼin ná ñaʼá ña̱ inkáchi ña̱ xíniñúʼu keʼéna, ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱n va̱ʼara xa̱ʼa ná ñaʼá ta chi̱ndayáʼviraná.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Marcos 9:1-13) Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna: “Mií ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó: Íyo savandó ndóo yóʼo va̱ása kuvindó nda̱a̱ ná kunindó kixa̱a̱ Reino Ndióxi̱”. 2 Tá ni̱ya̱ʼa i̱ñu̱ ki̱vi̱, ta̱ Jesús nda̱kiʼinra ta̱ Pedro, ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra chí yuku̱ súkun nu̱ú va̱ʼa koo miína. Tasaá xi̱nina na̱samara, 3 ti̱ko̱to̱ ña̱ ndíxira nda̱ye̱ʼe̱ña, ndu̱yaa va̱ʼakaña ni kǒo na̱ kivi ndasayaa ti̱ko̱to̱ ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú ña̱ va̱ʼa kítáʼan xíʼinña. 4 Ta saátu ki̱ta ta̱ Elías nu̱úna xíʼin ta̱ Moisés, ta ki̱xaʼána nátúʼunna xíʼin ta̱ Jesús. 5 Ta̱ Pedro ki̱xaʼára káʼa̱nra xíʼin ta̱ Jesús: “Maestro, va̱ʼaní ña̱ ndóoyó yóʼo, ña̱kán ná keʼéyó u̱ni̱ veʼe: iinña koo yóʼó, iinña koo ta̱ Moisés ta inkaña koo ta̱ Elías”. 6 Ni va̱ása xíni̱ra ndáaña ka̱ʼa̱nra, chi ndeéní yíʼvina. 7 Ta kama ki̱xa̱a̱ iin vi̱kó sa̱tána ta nda̱siñana, ta ti̱xin vi̱kó yóʼo xi̱niso̱ʼona iin ta̱chí: “Ta̱yóʼo kúú se̱ʼi̱, ta̱ kúni̱níi̱ xínii̱; kuniso̱ʼondó ña̱ káʼa̱nra”. 8 Ta iin kama, tá xa̱a̱ nda̱kotona nu̱ú ndítana kǒo ni iin na̱ yiví níxinina, ndáa iinlá ta̱ Jesús xi̱nina. 9 Tá xa̱a̱ va̱xinuuna sa̱tá yuku̱ kán, ta̱ Jesús káxiní ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná kǒo ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa ndiʼi ña̱ xi̱nina, nda̱a̱ ná ndatakura. 10 Ta va̱ʼaní ka̱ndíxana ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra, soo ki̱xaʼána nátúʼun xíʼin táʼanna xa̱ʼa ndáaña kúni̱ kachi ña̱ ndatakura. 11 Ta ki̱xaʼána ndáka̱tu̱ʼunnara, ta káchina: “¿Nda̱chun káʼa̱n na̱ escriba ña̱ siʼna xíniñúʼu kixi ta̱ Elías?”. 12 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Siʼna ta̱ Elías kixiva ta ndasaviíra ndiʼi ña̱ʼa; soo ¿nda̱chun ni̱ka̱ʼyi̱ xa̱ʼa se̱ʼe ta̱ ta̱a ña̱ xíniñúʼu xo̱ʼvi̱níra ta kǒo kandíxanara? 13 Soo káʼi̱n xíʼinndó: Ta̱ Elías, xa̱a̱ ki̱xira, ta ku̱a̱ʼání ña̱ ke̱ʼéna xíʼinra, nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼyi̱ xa̱ʼara”.
21-27 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | MARCOS 11, 12
“Ku̱a̱ʼáka ña̱ chi̱ka̱a̱ñá nu̱ú ndiʼina”
(Marcos 12:41, 42) Ta xi̱koora nu̱ú kivi kotora arca nu̱ú táanna xu̱ʼún, ta ki̱xaʼára xítora ña̱ táan na̱ yiví xu̱ʼún ini arca yóʼo; ta ku̱a̱ʼání na̱ ku̱i̱ká táanna ku̱a̱ʼání xu̱ʼún. 42 Tándi̱ʼi ki̱xa̱a̱ iin ñá ndáʼvi ñá ni̱xi̱ʼi̱ yií ta chi̱ka̱a̱ñá u̱vi̱ xu̱ʼún válí, ta loʼoní ndáyáʼviña.
nwtsty nota ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kaʼviyó nu̱ú Mr 12:41, 42
arca nu̱ú táanna xu̱ʼún: Tutu ña̱ ke̱ʼé na̱ judío tá ya̱chi̱ káʼa̱nña xa̱ʼa ña̱ arca yóʼo ña̱ táki̱ʼva káa iin trompeta á iin ndiki̱ saá káaña, ta íyo iin ya̱vi̱ yuʼúña. Kán kúú nu̱ú xi̱taanna xu̱ʼún ta ku̱a̱ʼá nu̱ú xi̱xiniñúʼuna ña̱yóʼo. Ña̱ tu̱ʼun griego ña̱ xíniñúʼuna yóʼo va̱xituña nu̱ú Juan 8:20, ta káʼa̱nna xíʼinña “nu̱ú táanna xu̱ʼún”. Ña̱ tu̱ʼun yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa iin lugar ña̱ patio ná si̱ʼí (koto sgd, sección 15). Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa na̱ judío, káchiña ña̱ ni̱xi̱yo 13 arca nu̱ú xi̱taanna xu̱ʼún ti̱xin ña̱ patio ná si̱ʼí. Ta sana ti̱xin ña̱ templo ni̱xi̱yo iin cuarto nu̱ú xi̱taanna xu̱ʼún ña̱ xi̱ndakayana ini arca.
u̱vi̱ xu̱ʼún válí: Ña̱yóʼo kúni̱ káchiña, “u̱vi̱ leptón”, ña̱ va̱xi ti̱xin tu̱ʼun griego leptón, ta kúni̱ kachiña iin ña̱ʼa ña̱ loʼo ta níi̱ña. Ña̱ leptón xu̱ʼún ña̱ cobre á ña̱ bronce kúúña ta mií ña̱ loʼoka kúú ña̱yóʼo, xi̱xiniñúʼunaña tá tiempo na̱ ñuu Israel (1 denario = 128 leptón) (koto sgd, sección 18).
ta loʼoní ndáyáʼviña: Ña̱yóʼo kúni̱ káchiña, “iin cuadrante kítáʼan xíʼinña”. Ña̱ tu̱ʼun griego kodrántes (va̱xiña ti̱xin tu̱ʼun latín quadrans) ta káʼa̱nña xa̱ʼa xu̱ʼún ña̱ cobre á ña̱ bronce ña̱ xi̱xiniñúʼu na̱ ñuu Roma (1 denario = 64 cuadrante). Ta̱ Marcos xi̱niñúʼura iin xu̱ʼún na̱ ñuu Roma ña̱ va̱ʼa ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa xu̱ʼún ña̱ xi̱xiniñúʼu na̱ judío (koto sgd, sección 18).
(Marcos 12:43) Tasaá ka̱nara na̱ discípulo ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Mií ña̱ ndixa káʼi̱n xíʼinndó ñá ndáʼvi ñá ni̱xi̱ʼi̱ yií yóʼo ku̱a̱ʼáka ña̱ chi̱ka̱a̱ñá nu̱ú ndiʼika na̱ táan xu̱ʼún ini arca;
w97-S 15/10 pág. 16, 17 párr. 16, 17
Ndáyáʼviní ña̱ kéʼéyó nu̱ú Jehová
16 Tá xa̱a̱ ni̱ya̱ʼa loʼo ki̱vi̱, tá 11 tí Nisán, ta̱ Jesús ku̱a̱ʼání tiempo xi̱ndika̱a̱ra ini ña̱ templo, ta kǒo níkandíxanara ña̱ kúúra se̱ʼe Ndióxi̱ ta ku̱a̱ʼání ña̱ ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara xa̱ʼa ña̱ impuesto, xa̱ʼa ña̱ ndataku na̱ yiví xíʼin xa̱ʼa inkaka ña̱ʼa. Ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa ndiʼi ña̱ va̱ása va̱ʼa kéʼé na̱ escriba xíʼin na̱ fariseo, tá kúú ña̱ xi̱ndakiʼinna ña̱ʼa ña̱ xi̱kuumií ná ni̱xi̱ʼi̱ yií. (Marcos 12:40.) Tándi̱ʼi ta̱ Jesús xi̱koora nu̱ú patio ná si̱ʼí, nu̱ú ni̱xi̱yo u̱xu̱ u̱ni̱ arca nu̱ú xi̱taanna xu̱ʼún táki̱ʼva ni̱xi̱yo costumbre na̱ judío. Ta̱ Jesús xi̱koora ta xítora ña̱ táan na̱ yiví xu̱ʼún ini arca yóʼo. Ku̱a̱ʼání na̱ ku̱i̱ká ni̱xa̱a̱, ta ni̱nuní kúnina ni̱xa̱a̱na, ta kúni̱na ndiʼina ná kuniñaʼá. (Chitáʼanña xíʼin Mateo 6:2.) Soo ta̱ Jesús xi̱nira iin ñá ñaʼá. Ta inka na̱ yiví va̱ása ndakanda̱-inina xíʼin ña̱ ke̱ʼéñá. Soo ta̱ Jesús na̱kunda̱a̱-inira ña̱ ndíka̱a̱ níma̱ñá, xíni̱vara ña̱ ndáʼviñá ta ni̱xi̱ʼi̱ yiíñá. Ta va̱ʼa na̱kunda̱a̱-inira nda̱saa xu̱ʼún kúú ña̱ ta̱xiñá: “U̱vi̱ xu̱ʼún válí, ta loʼoní ndáyáʼviña”. (Marcos 12:41, 42.)
17 Ta̱ Jesús ka̱nara na̱ discípulora chi xi̱kuni̱ra ña̱ ná kuniso̱ʼona ña̱ kúni̱ra sanáʼa̱rana. Ñáyóʼo “ku̱a̱ʼáka ña̱ chi̱ka̱a̱ñá nu̱ú ndiʼika na̱ táan xu̱ʼún ini arca”, ka̱chi ta̱ Jesús. Ta̱yóʼo na̱kunda̱a̱-inira ña̱ ku̱a̱ʼáka ña̱ chi̱ka̱a̱ ñáyóʼo nu̱ú ndiʼina. Ta̱xiñá “ndiʼi ña̱ xi̱kuumiíñá”, chi ndáa ña̱yóʼo kúú ndiʼi ña̱ kúúmiíñá, ta xíʼin ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ñá ña̱ ndáa-iniñá Jehová. Xíʼin ña̱ ke̱ʼéñá yóʼo va̱ʼaní yichi̱ ta̱xiñá nu̱úyó ña̱ taxiyó ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱, chi ña̱ ta̱xiñá va̱ása ku̱a̱ʼá ndáyáʼviña nu̱ú na̱ yiví. Soo nu̱ú Ndióxi̱ ndeéní ndáyáʼvi ña̱yóʼo. (Marcos 12:43, 44; Santiago 1:27.)
(Marcos 12:44) saáchi ndiʼi na̱yóʼo ta̱xina ña̱ kíndo̱o nu̱úna soo ña̱yóʼo ni ndáʼviñá, ta̱xiñá ndiʼi ña̱ xi̱kuumiíñá, ndiʼi ña̱ xi̱kuumiíñá ña̱ va̱ʼa kutakuñá”.
w97-S 15/10 pág. 17 párr. 17
Ndáyáʼviní ña̱ kéʼéyó nu̱ú Jehová
17 Ta̱ Jesús ka̱nara na̱ discípulora chi xi̱kuni̱ra ña̱ ná kuniso̱ʼona ña̱ kúni̱ra sanáʼa̱rana. Ñáyóʼo “ku̱a̱ʼáka ña̱ chi̱ka̱a̱ñá nu̱ú ndiʼika na̱ táan xu̱ʼún ini arca”, ka̱chi ta̱ Jesús. Ta̱yóʼo na̱kunda̱a̱-inira ña̱ ku̱a̱ʼáka ña̱ chi̱ka̱a̱ ñáyóʼo nu̱ú ndiʼina. Ta̱xiñá “ndiʼi ña̱ xi̱kuumiíñá”, chi ndáa ña̱yóʼo kúú ndiʼi ña̱ kúúmiíñá, ta xíʼin ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ñá ña̱ ndáa-iniñá Jehová. Xíʼin ña̱ ke̱ʼéñá yóʼo va̱ʼaní yichi̱ ta̱xiñá nu̱úyó ña̱ taxiyó ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱, chi ña̱ ta̱xiñá va̱ása ku̱a̱ʼá ndáyáʼviña nu̱ú na̱ yiví. Soo nu̱ú Ndióxi̱ ndeéní ndáyáʼvi ña̱yóʼo. (Marcos 12:43, 44; Santiago 1:27.)
w87-S 1/12 pág. 30 párr. 1
¿Á xíʼin ndiʼi níma̱ún táxiúnña?
Xíʼin ña̱yóʼo kivi sakuaʼayó ku̱a̱ʼání ña̱ʼa ña̱ ndáyáʼviní. Ta iin ña̱ ndáyáʼviní kúúña, ña̱ ndiʼi miíyó kivi chindeé táʼanyó xíʼin na̱ ñuu Ndióxi̱ ña̱ taxiyó ña̱ kúúmiíyó. Soo mií ña̱ ndáyáʼvika nu̱ú Ndióxi̱ kúúña ña̱ taxiyó ndiʼi ña̱ kúúmiíyó xíʼin ndiʼi níma̱yó su̱ví ña̱ xa̱a̱ ki̱ndo̱o nu̱úyó. Ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ¿á taxiyó ña̱ʼa ña̱ va̱ása xíniñúʼukayó á mií ña̱ ndáyáʼvika táxiyó?
cl-S pág. 185 párr. 15
Ña̱ ndíchi ña̱ kúúmií tu̱ʼun Ndióxi̱
15 ¿Á su̱ví va̱ʼaní ña̱ káʼa̱n Biblia xa̱ʼa ñá ñaʼá ndáʼvi ñá ni̱xa̱ʼa̱n xíʼin ku̱a̱ʼání na̱ ni̱xa̱ʼa̱n templo ki̱vi̱ saá? Xíʼin ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ Jehová ña̱ chíndayáʼviníra ña̱ kéʼéyó xíʼin ndiʼi níma̱yó, ta va̱ása chítáʼanra ña̱ táxiyó xíʼin ña̱ táxi inkana. Xíʼin ña̱yóʼo kúnda̱a̱-iniyó ña̱ va̱ʼaní ña̱ xi̱niñúʼu Ndióxi̱ ña̱ sánáʼa̱ra miíyó.
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Marcos 11:17) ta sa̱náʼa̱karana ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “¿Á su̱ví xa̱a̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña: ‘Veʼi̱ xa̱a̱ña kunaníña veʼe nu̱ú va̱ʼa keʼé ndiʼi na̱ yiví oraciónʼ? Soo ndóʼó kavá nu̱ú ñúʼu na̱ kui̱ʼná nda̱sandóña”.
nwtsty nota ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ kaʼviyó nu̱ú Mr 11:17
veʼe nu̱ú va̱ʼa keʼé ndiʼi na̱ yiví oración: U̱ni̱ ta̱ ka̱ʼyí ña̱ evangelio káʼa̱nra xa̱ʼa ña̱ Isaías 56:7, soo iinlá ta̱ Marcos kúú ta̱ káʼa̱n ña̱ tu̱ʼun “ndiʼi na̱ yiví” (Mt 21:13; Lu 19:46). Ña̱ templo Jerusalén yóʼo kúú nu̱ú kivi ku̱ʼu̱n ndiʼi na̱ yiví ni kúúna na̱ inka ñuu á na̱ ñuu Israel kiviva ku̱ʼu̱nna ndasakáʼnuna Jehová ta ka̱ʼa̱nna xíʼinra (1Re 8:41-43). Xa̱ʼa ña̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús ña̱ va̱ása va̱ʼa kéʼéna chi nda̱sanaña kavá nu̱ú ñúʼu na̱ kui̱ʼná. Xa̱ʼa ña̱ ke̱ʼé na̱ yiví yóʼo kǒo níxiinka na̱ yiví na̱ inka ñuu ku̱ʼu̱nna veʼe Jehová, ta xa̱ʼa ña̱yóʼo va̱ása níkivi sakuaʼana xa̱ʼara.
(Marcos 11:27, 28) Ta ki̱xa̱a̱ tukuna chí ñuu Jerusalén. Tá xíkana ku̱a̱ʼa̱nna chí nu̱ú níndichi templo, na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ escriba xíʼin na̱ xi̱ku̱aʼa ku̱yatinna nu̱úra 28 ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “¿Nda̱chun kéʼún ña̱yóʼo?, ¿á ndáana ni̱ka̱ʼa̱n xíʼún keʼún ña̱yóʼo?”.
jy-S pág. 244 párr. 7
Xi̱niñúʼura tú higuera ña̱ sa̱náʼa̱rana ña̱ kandíxana Ndióxi̱
Ni̱ya̱ʼa loʼo tiempo, ta̱ Jesús xíʼin na̱ discípulora ni̱xa̱a̱na ñuu Jerusalén. Iin costumbre xi̱kuumií ta̱ Jesús kúú ña̱ xi̱xa̱ʼa̱nra chí templo ña̱ xi̱natúʼunra xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa Ndióxi̱. Xa̱a̱ iin ki̱vi̱ ni̱ya̱ʼa ña̱ ta̱vára na̱ ñúʼu íxi̱kó iniña, ta xa̱ʼa ña̱yóʼo na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ xi̱ku̱aʼa ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara ña̱yóʼo: “¿Nda̱chun kéʼún ña̱yóʼo?, ¿á ndáana ni̱ka̱ʼa̱n xíʼún keʼún ña̱yóʼo?” (Marcos 11:28).
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Marcos 12:13-27) Ta chi̱ndaʼána na̱ ndíku̱n sa̱tá na̱ fariseo ku̱a̱ʼa̱nna xíʼin na̱ ndíku̱n sa̱tá ta̱ Herodes, chi kúni̱na kotondosónara. 14 Tá ki̱xa̱a̱na ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Maestro, xíni̱ndi̱ nina ña̱ nda̱a̱ káʼún ta sánáʼún yichi̱ Ndióxi̱ xíʼin ña̱ nda̱a̱. Ta va̱ʼa ndiʼi na̱ yiví nu̱ún. Chi va̱ása xítondaúnna nda̱saa náʼa̱na: ¿Á va̱ʼa chaʼvindi̱ ndaʼa̱ ta̱ César á va̱ása va̱ʼa? 15 ¿Á va̱ʼa chaʼvindi̱ á va̱ása va̱ʼa chaʼvindi̱?”. Soo ta̱ Jesús xíni̱ va̱ʼara ña̱ ndíka̱a̱-inina, ta káchira: “¿Nda̱chun xítondosóndó yi̱ʼi̱? Taxindó iin xu̱ʼún ndaʼíi̱ ná kotoyó”. 16 Ta̱xina iinña. Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Ndáana xíʼin na̱ʼná ña̱yóʼo?”. Ta ni̱ka̱ʼa̱nna: “Na̱ʼná ta̱ César kúúña”. 17 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinna: “Tá na̱ʼná ta̱ César kúúña chaʼvindó ña̱ʼa ta̱ César ndaʼa̱ra, soo ña̱ʼa Ndióxi̱ chaʼvindóña ndaʼa̱ra”. Iin ku̱a̱ʼa̱n-inina xíʼin ña̱ xi̱niso̱ʼona. 18 Tasaá ki̱xi na̱ saduceo nu̱úra, na̱yóʼo kúú na̱ káʼa̱n ña̱ va̱ása kívi ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: 19 “Maestro, ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra tá ná kuvi iin ta̱a ta ni̱ndo̱o ñá síʼíra ta kǒo se̱ʼera xíʼinñá, iin ñanira xíniñúʼu ndakiʼinñá koo xíʼinra ta kaku se̱ʼera xíʼinñá ña̱ va̱ása ndiʼi tata ñanira. 20 Ni̱xi̱yo u̱xa̱ ta̱ xi̱kuu ñani; ta̱ nu̱ú ti̱ndaʼa̱ra xíʼin iin ñaʼá, soo kǒo se̱ʼera níkaku xíʼinñá ta ni̱xi̱ʼi̱ra. 21 Ta̱ u̱vi̱ nda̱kiʼinrañá soo kǒo se̱ʼera níkaku xíʼinñá ta ni̱xi̱ʼi̱ra; ta saátu ndo̱ʼo ta̱ u̱ni̱. 22 Tasaá ndo̱ʼo u̱xa̱ saána ni iinna kǒo se̱ʼe níkaku xíʼinñá ta ni̱xi̱ʼi̱na. Ni̱ya̱ʼa tiempo ta ni̱xi̱ʼi̱tu mií ñá ñaʼá yóʼo. 23 Tá ná ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ¿ndáana ndakiʼin ñáyóʼo ña̱ kooñá ñá síʼína? Saáchi u̱xa̱ saána ti̱ndaʼa̱ xíʼinñá”. 24 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra: “¿Ndóʼó va̱ása kúnda̱a̱-inindó chi va̱ása kándíxandó ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ta va̱ása kúnda̱a̱-inindó ña̱ íyoní ndéera? 25 Saáchi na̱ ndataku kán ni ta̱a kúúna á ñaʼá kúúna va̱ása tindaʼa̱na, chi táki̱ʼva íyo ángel saá koona. 26 Soo xa̱ʼa ña̱ ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ¿á va̱ása níkaʼvindó nu̱ú ña̱ ka̱ʼyí ta̱ Moisés, ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa yitu̱n tú xíxi, tá ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱: ‘Yi̱ʼi̱ kúú Ndióxi̱ ta̱ Abrahán, Ndióxi̱ ta̱ Isaac xíʼin Ndióxi̱ ta̱ Jacobʼ? 27 Ta̱kán su̱ví Ndióxi̱ na̱ ni̱xi̱ʼi̱ kúúra, chi Ndióxi̱ na̱ táku kúúra. Ndóʼó va̱ása kúnda̱a̱-inindó”.
28 TÍ MAYO NDA̱A̱ 3 TÍ JUNIO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | MARCOS 13, 14
“Va̱ása yi̱ʼvíndó na̱ yiví”
(Marcos 14:29) Soo ta̱ Pedro ni̱ka̱ʼa̱nra: “Ni ndiʼi na̱ inka ná sandákoo yóʼó, yi̱ʼi̱ va̱ása sandákoi̱ yóʼó”.
(Marcos 14:31) Soo ndákundeékara káʼa̱nra: “Ni ná kuvii̱ xíʼún, va̱ása Ka̱ʼi̱n ña̱ va̱ása xínii̱ yóʼó”. Ta saátu ni̱ka̱ʼa̱n ndiʼi na̱ discípulo.
(Marcos 14:50) Ta ndiʼina sa̱ndákoonara ta xi̱nuna.
(Marcos 14:47) Soo iin ta̱ níndichi kán ta̱vára yuchu̱ra ta xa̱ʼndara so̱ʼo ta̱ káchíñu nu̱ú ta̱ su̱tu̱ káʼnu.
(Marcos 14:54) Soo ta̱ Pedro, xíka ndíku̱nra ku̱a̱ʼa̱nra nda̱a̱ ni̱xa̱a̱ra chí yéʼé ta̱ su̱tu̱ káʼnu; ta ni̱xa̱a̱ra xi̱koora xíʼin na̱ káchíñu veʼe kán ta ndása̱ára xíʼinna ta yéʼe̱kaví túu̱n ñuʼu̱ kán.
(Marcos 14:66-72) Soo ta̱ Pedro níndúʼúra chí yéʼé ni̱nu̱, ki̱xi iin ñá káchíñu nu̱ú ta̱ su̱tu̱ káʼnu, 67 ta xi̱niñá níndúʼú ta̱ Pedro ndása̱ára, ta xi̱to va̱ʼañá nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nñá: “Saátu yóʼó, ta̱ kítáʼan xíʼin ta̱ Jesús ta̱ ñuu Nazaret kúún”. 68 Soo ta̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra: “Va̱ása xíni̱i̱ra, ni kǒo kúnda̱a̱-ini̱i̱ ña̱ káʼún”, ta ki̱tara ku̱a̱ʼa̱nra chí ke̱ʼe. 69 Ta xi̱ni ñá káchíñu kánra, ta tuku ni̱ka̱ʼa̱nñá xíʼin na̱ ndíta kán: “Ta̱ kítáʼan xíʼinna kúútu ta̱yóʼova”. 70 Ta tuku ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ va̱ása xíni̱rara. Ta ni̱ya̱ʼa loʼo tiempo na̱ ndíta kán, tuku ki̱xaʼána káʼa̱nna xíʼin ta̱ Pedro: “Mií ña̱ nda̱a̱ ta̱ kítáʼan xíʼinna kúútu yóʼóva, saáchi ta̱ ñuu Galilea kúún”. 71 Soo ki̱xaʼá káʼa̱n ndi̱va̱ʼara ta káchira: “Va̱ása xíni̱i̱ ta̱a ta̱ káʼa̱nndó xa̱ʼa xíʼi̱n”. 72 Ta ndi̱ku̱n kama ka̱na iin chele ña̱ yichi̱ u̱vi̱; ta nda̱kaʼán ta̱ Pedro ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinra: “Tá kúma̱níka kana chele u̱vi̱ yichi̱, u̱ni̱ yichi̱ ka̱ʼún ña̱ va̱ása xíni̱ún yi̱ʼi̱”. Ta ku̱suchíkaví-inira ta ki̱xaʼára xákura.
ia-S pág. 200 párr. 14
Na̱kunda̱a̱-inira ndáaña kúni̱ kachi ña̱ koo káʼnu-iniyó
14 Se̱ʼé se̱ʼé xíka ta̱ Pedro ku̱a̱ʼa̱nra nda̱a̱ ni̱xa̱a̱ra veʼe iin ta̱ ku̱i̱ká ta̱ su̱tu̱ káʼnu Caifás, veʼe ta̱yóʼo kúú ña̱ káʼnu va̱ʼaka íyo ñuu Jerusalén. Veʼe ña̱ íyo táki̱ʼva íyo veʼe ta̱yóʼo íyo iin patio iniña ta íyo yéʼéña ña̱ xítondáa xíʼinña. Tá ni̱xa̱a̱ ta̱ Pedro, ñá ndáa yéʼé yóʼo va̱ása xíínñá taxiñá ki̱ʼvira. Soo ta̱ Juan xíni̱ra ta̱ su̱tu̱ káʼnu ta xa̱a̱ ini veʼe ndíka̱a̱ra, ta̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱n xíʼinñá ta ta̱xiñá ni̱ki̱ʼvi ta̱ Pedro. Soo ta̱ Pedro va̱ása níkindoora xíʼin ta̱ Juan ni va̱ása níxa̱ʼa̱nra nu̱ú ndíka̱a̱ ta̱ Jesús chí ini veʼe káʼnu yóʼo. Va̱ʼaka ki̱ndoora chí yéʼé xíʼin na̱ káchíñu kán, chi iin ñu̱ú vi̱xinní kúúña ta nda̱kaʼmína ñuʼu̱ ndása̱ána. Ta ku̱a̱ʼání na̱ testigo na̱ káʼa̱n tu̱ʼun vatá xa̱ʼa ta̱ Jesús kíʼvina nda̱a̱ ini veʼe ña̱ káʼa̱nna contrara (Mar. 14:54-57; Juan 18:15, 16, 18).
it-2-S pág. 624 párr. 2
Ta̱ Pedro
Tá ni̱xa̱a̱ ta̱ Pedro veʼe ta̱ su̱tu̱ káʼnu yóʼo, inka ta̱ discípulo ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra á ndíku̱n sa̱tára, sana ta̱yóʼo chi̱ndeé táʼan xíʼinra ña̱ va̱ʼa ni̱ki̱ʼvira nda̱a̱ chí yéʼé. (Jn 18:15, 16.) Tá xa̱a̱ níki̱ʼvira, va̱ása níchise̱ʼéra chí nu̱ú naa, chi ni̱xa̱a̱ra ta ku̱a̱ʼa̱nra ndása̱ára chí nu̱ú xíxi ñuʼu̱. Xa̱ʼa ña̱ yéʼé ñuʼu̱ yóʼo va̱ʼa nda̱kuninara ña̱ ni̱xi̱kara xíʼin ta̱ Jesús ta nda̱kunituna tu̱ʼunra ña̱ kúúra ta̱ ñuu Galilea. Tá ni̱ka̱ʼa̱nna ña̱yóʼo xa̱ʼara, ta̱ Pedro nda̱a̱ u̱ni̱ yichi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ kǒo xíni̱ra ta̱ Jesús ta nda̱a̱ ki̱xaʼára káʼa̱n ndi̱va̱ʼara. Ta chí ñuu kán xi̱niso̱ʼora ka̱na iin chele u̱vi̱ yichi̱, ta̱ Jesús xi̱tora nu̱ú ta̱ Pedro. Ta̱yóʼo ku̱suchíní-inira, ki̱tara chí ke̱ʼe ta xa̱kúníra. (Mt 26:69-75; Mr 14:66-72; Lu 22:54-62; Jn 18:17, 18; Koto KÁNA CHELE; CHÍNAʼÁNA.) Soo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xa̱ʼa tá Pedro tá ya̱chi̱ka loʼo chindeé táʼanña xíʼin ta̱ Pedro ña̱ va̱ása nísandákoora ña̱ kandíxara Ndióxi̱. (Lu 22:31, 32.)
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Marcos 14:51, 52) Soo iin ta̱ loʼo ta̱ ndíxi iinlá ti̱ko̱to̱ ña̱ lino ña̱ va̱ʼa, ki̱xaʼá ndíku̱n yatinra ta̱ Jesús; ta xi̱kuni̱na tiinnara, 52 soo sa̱ndákoora ti̱ko̱to̱ra ña̱ lino ta xi̱nu chálara ku̱a̱ʼa̱nra.
w08-S 15/2 pág. 30 párr. 6
Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa libro Marcos
14:51, 52. ¿Ndáa ta̱ kúú ta̱ loʼo ta̱ xi̱nu chála? Iinlá ta̱ Marcos kúú ta̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱yóʼo, ña̱kán kúú ña̱ káʼa̱nyó xa̱ʼa miívara ni̱ka̱ʼa̱nra.
(Marcos 14:60-62) Nda̱a̱ vitin nda̱kundichi ta̱ su̱tu̱ káʼnu ma̱ʼñú na̱kán, ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunra ta̱ Jesús: “¿Kǒo ni iin ña̱ ndákuiún? ¿Ndáaña kúú ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼún?”. 61 Soo ta̱ Jesús ni iin ña̱ʼa kǒo níka̱ʼa̱nra. Ta tuku ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun ta̱ su̱tu̱ra, ta káchira: “¿Á yóʼó kúú ta̱ Cristo se̱ʼe Ndióxi̱?”. 62 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús: “Yi̱ʼi̱ kúúvara; ta ndóʼó kunindó se̱ʼe ta̱ ta̱a ña̱ koora chí ndaʼa̱ kúaʼa Ndióxi̱ ta kixira chí sa̱tá vi̱kó”.
jy-S pág. 287 párr. 5
Ku̱a̱ʼa̱nna xíʼinra nu̱ú ta̱ Anás ta saátu nu̱ú ta̱ Caifás
Ta̱ Jesús xíni̱vara ña̱ va̱ása kútóo na̱ judío ña̱ iin na̱ yiví ka̱ʼa̱nna ña̱ kúúna se̱ʼe Ndióxi̱. Tá ya̱chi̱ka ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ kúúra se̱ʼe Ndióxi̱, ta na̱ judío xi̱kuni̱na kaʼnínara, chi xi̱ka̱ʼa̱nna, ña̱ káʼa̱nra ña̱ inkáchi íyora xíʼin Ndióxi̱ (Juan 5:17, 18; 10:31-39). Ta̱ Caifás, xa̱a̱ xíni̱ra ndáaña ndákanixi̱nína, ta kamaní nda̱kanixi̱níra ndáaña keʼéra ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jesús: “Káʼi̱n xíʼún ña̱ ná ka̱ʼún xíʼinndi̱ mií ña̱ nda̱a̱ á yóʼó kúú ta̱ Cristo, se̱ʼe Ndióxi̱” (Mateo 26:63). Xa̱a̱ ya̱chi̱kaví ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús ña̱ kúúra se̱ʼe Ndióxi̱ (Juan 3:18; 5:25; 11:4). Tá ná kǒo ka̱ʼa̱nra ña̱ vitin, na̱ʼa̱ra ña̱ va̱ása kúúra ta̱ Cristo ta̱ kúú se̱ʼe Ndióxi̱. Ta xa̱ʼa ña̱yóʼo nda̱kuiinra: “Yi̱ʼi̱ kúúvara; ta ndóʼó kunindó se̱ʼe ta̱ ta̱a ña̱ koora chí ndaʼa̱ kúaʼa Ndióxi̱ ta kixira chí sa̱tá vi̱kó”. (Marcos 14:62).
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Marcos 14:43-59) Ta iin kama tá káʼa̱nkara ki̱xa̱a̱ ta̱ Judas, ta̱ kítáʼan xíʼin na̱ u̱xu̱ u̱vi̱ kúú ta̱yóʼo, ta ki̱xa̱a̱ra xíʼin ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ níʼi yuchu̱ xíʼin yitu̱n, chi na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ escriba xíʼin na̱ xi̱ku̱aʼa chi̱ndaʼá-ñaʼá. 44 Ta̱ ni̱xi̱kóñaʼá ta̱xira iin seña nu̱úna ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “Ta̱ ná chitui̱ nu̱ú, tákán kúúra; tiinndóra ku̱ʼu̱n xíʼinndó kǒo kaka-inindó”. 45 Ta ndi̱ku̱n saá ku̱yatinra nu̱ú ta̱ Jesús ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “Maestro”, ta chi̱tura nu̱úra. 46 Tasaá ti̱inna ta̱ Jesús. 47 Soo iin ta̱ níndichi kán ta̱vára yuchu̱ra ta xa̱ʼndara so̱ʼo ta̱ káchíñu nu̱ú ta̱ su̱tu̱ káʼnu. 48 Tasaá ki̱xaʼá ta̱ Jesús káʼa̱nra: “¿Á xíʼin yuchu̱ ta xíʼin yitu̱n va̱xindó tiinndó yi̱ʼi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva keʼéndó ña̱ tiinndó iin ta̱ kui̱ʼná? 49 Ki̱vi̱ tá ki̱vi̱ xi̱ndika̱i̱ xíʼinndó ini templo ña̱ sa̱náʼi̱ xa̱ʼa Ndióxi̱, soo va̱ása nítiinndó yi̱ʼi̱. Soo vitin kéʼéndó ña̱yóʼo xa̱ʼa ña̱ xi̱nu tu̱ʼun Ndióxi̱”. 50 Ta ndiʼina sa̱ndákoonara ta xi̱nuna. 51 Soo iin ta̱ loʼo ta̱ ndíxi iinlá ti̱ko̱to̱ ña̱ lino ña̱ va̱ʼa, ki̱xaʼá ndíku̱n yatinra ta̱ Jesús; ta xi̱kuni̱na tiinnara, 52 soo sa̱ndákoora ti̱ko̱to̱ra ña̱ lino ta xi̱nu chálara ku̱a̱ʼa̱nra. 53 Tasaá ku̱a̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ Jesús nu̱ú ta̱ su̱tu̱ káʼnu, ta nda̱taka ndiʼika na̱ su̱tu̱ xíʼin na̱ xi̱ku̱aʼa xíʼin na̱ escriba. 54 Soo ta̱ Pedro, xíka ndíku̱nra ku̱a̱ʼa̱nra nda̱a̱ ni̱xa̱a̱ra chí yéʼé ta̱ su̱tu̱ káʼnu; ta ni̱xa̱a̱ra xi̱koora xíʼin na̱ káchíñu veʼe kán ta ndása̱ára xíʼinna ta yéʼe̱kaví túu̱n ñuʼu̱ kán. 55 Soo na̱ su̱tu̱ xíʼin ndiʼi na̱ Sanedrín ndúkúna ndáa ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa ta̱ Jesús ña̱ va̱ʼa kaʼnínara, soo ni iinña kǒo ndáni̱ʼína. 56 Ku̱a̱ʼánína káʼa̱n ña̱ vatá xa̱ʼara, soo ni iin ña̱ káʼa̱nna va̱ása kítáʼanña chi su̱ví ña̱ ndixa kúúña. 57 Ta saátu inkakana ki̱xaʼána káʼa̱nna ña̱ vatá xa̱ʼara, ta káchina: 58 “Ndi̱ʼi̱ xi̱niso̱ʼondi̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra: ‘Yi̱ʼi̱ sandiʼi-xa̱ʼíi̱ templo ña̱ ke̱ʼé na̱ yiví, ta ti̱xin ña̱ u̱ni̱ ki̱vi̱ keʼíi̱ inkaña, ta su̱ví na̱ yiví keʼé ña̱yóʼoʼ”. 59 Soo saátu ña̱yóʼo va̱ása kítáʼan ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼaña.