vooroordeel bestaat, heerst ook een klimaat van angst, onzekerheid en ongerustheid. Hele gebieden kan men niet vrijelijk betreden wegens raciale spanningen. Mogelijke vriendschappen worden vergiftigd door onnodig wantrouwen en wanbegrip.

Vooroordeel is daarom met recht „ieders probleem”. Maar hoe ontstaat vooroordeel? Waarom is de mens er in weerwil van alle pogingen niet in geslaagd vooroordeel uit te roeien? Laten wij, om enig inzicht te krijgen in deze vragen, eens een wijdverbreide vorm van vooroordeel onder de loep nemen: rassenvooroordeel.

Vooroordeel aan het werk

Een onderzoeker vroeg een man naar zijn mening over een bepaalde etnische groep. „Ze zijn humeurig en opvliegend”, antwoordde hij. „Het zit hun in het bloed.”

„Hebt u ooit een . . . persoonlijk gekend?” werd hem gevraagd.

„Ja, één. Hij was onze klassevertegenwoordiger op de middelbare school.”

„Paste deze ’klassevertegenwoordiger’ in uw beeld van hen?”

„Nee”, gaf hij toe, „het was een kalme, prettige vent.”

„Dan konden ’humeurigheid en opvliegendheid’ hem niet werkelijk ’in het bloed’ hebben gezeten, is het wel?”

Na een korte stilte antwoordde de man: „Hij was een uitzondering.”

BEVOOROORDEELD zijn („vooraf oordelen”) wil zeggen een oordeel over anderen te vellen zonder hun een eerlijk onderzoek te gunnen. Een volslagen vreemde wordt dan onverwijld bestempeld als „lui”, „achterbaks”, of „gevaarlijk”, niet omdat daar enig bewijs voor bestaat, maar slechts vanuit een vooropgezet idee. Dit komt omdat iemand die vooringenomen is, geen personen ziet maar groepen. Voor hem zijn leden van een etnische groep „allemaal hetzelfde”, zonder individualiteit. En net als in het bovengenoemde voorbeeld, zal de bevooroordeelde persoon zijn vooringenomenheid vaak tot het bittere eind verdedigen, zelfs wanneer de feiten hem in het ongelijk stellen. Zoals het tijdschrift Psychology Today opmerkte, zijn bevooroordeelde personen „geneigd op te merken en te onthouden hoe [een] persoon in het stereotiepe beeld schijnt te passen, terwijl zij zich verzetten tegen bewijzen die niet met dit beeld stroken”.

Vooroordeel houdt zichzelf in stand. Mensen die stelselmatig in een ongunstig licht worden gesteld, verliezen zo vaak hun zelfrespect dat zij werkelijk aan de lage verwachtingen gaan beantwoorden. Of er gebeurt wat de bijbel in Prediker 7:7 zegt: „Want louter onderdrukking kan een wijze waanzinnig doen handelen.” Slachtoffers van onderdrukking kunnen verteerd raken van wrok. Zij kunnen zo gevoelig worden voor vooroordeel dat zij soms te sterk reageren en vooroordeel gaan zien waar het niet is. Elke persoon van een ander ras wordt hetzij met ongegrond wantrouwen bezien of als een mogelijke vijand beschouwd. Vooroordeel is dus niet het exclusieve kenmerk van één ras of nationaliteit.

Als vooroordeel eenmaal iemands denken beheerst, kan hij zo ongeveer aan alle etnische groepen een hekel krijgen. Aan enkele middelbare scholieren werd eens gevraagd te zeggen hoe zij dachten over 32 werkelijk bestaande landen en rassen, plus drie denkbeeldige