Puku ya Boporofeta

Batho ba kgahlegela bokamoso. Ba tsoma dipolelelo-pele tše di botegago mabapi le ditaba tše dintši, go tloga dikakanyong tša boemo bja leratadima go ya go dipalo-palo tša tša boiphedišo. Lega go le bjalo, ge ba dira dikakanyetšo-pele tše bjalo gantši ba a nyamišwa. Beibele e swere dipolelelo-pele tše dintši goba diporofeto. Diporofeto tše bjalo di nepagetše gakaaka’ng? Na ke histori e ngwadilwego e sa le pele? Goba na ke histori e gakantšhitšwego eka ke boporofeta?

MOKGOMANA wa mo-Roma e lego Cato (234-149 B.C.E.) o begile gore: “Ke makatšwa ke gore senoge ga se sege ge se bona senoge se sengwe.”¹ Ka kgonthe, go fihla le lehono le batho ba bantši ba belaela didupe, balepi ba dinaledi le dinoge tše dingwe. Gantši dipolelelo-pele tša bona di bolelwa ka mantšu a sa kwalego gomme di ka hlathollwa ka ditsela tše di fapa-fapanego.

Lega go le bjalo, go thwe’ng ka diporofeto tša Beibele? Na go na le lebaka la go belaela? Goba na go na le lebaka la go kgodišega?

Ga se Feela go Phopholetša mo go Theilwego Tsebong ya Ditherešo tše Itšego

Batho bao ba nago le tsebo ba ka leka go diriša mekgwa e lemogegago go dira dikakanyetšo tše di nepagetšego mabapi le bokamoso, eupša ga se ka mehla ba nepago. Puku ya Future Shock e re: “Lekoko le lengwe le le lengwe ga se le lebeletšane feela le tlhatlamano ya bokamoso bjo bo akanyetšwago, eupša le lebeletšane le mehuta-huta ya bokamoso bjo bo ka kgonegago le go thulana ka seo e ka bago bokamoso bjo bo rategago.” E oketša ka gore: “Go ba gona, ga go na motho yo a ka kgonago ‘go tseba’ bokamoso ka kgopolo le ge e le efe e feletšego. Re ka fo beakanya le go nweletša dikakanyo tša rena gomme ra leka go di abela dikgonagalo.”²

Eupša bangwadi ba Beibele ga se ba ka ba fo “abela dikgonagalo” ‘dikakanyong’ tša mabapi le bokamoso. Le gona dipolelelo-pele tša bona di ka se tshedišwe mahlo e le dipolelo tše di sa kwalego tše di bulegetšego ditlhathollo tše di fapa-fapanego. Ka mo go fapanego, bontši bja diporofeto tša bona di be di boletšwe ka mo go kwalago kudu gomme e be e se ka mehla e bego e le tše lebanyago, gantši di fo bolelela pele se se fapanego le seo se bego se letetšwe. Tšea ka mohlala seo Beibele e se boletšego e sa le pele ka motse wa bogologolo wa Babele.

E tla ‘Fsielwa ka Lefsielo la go Šwalalanya’

Babele ya bogologolo e ile ya ba “lebenyabje la mebušo.” (Jesaya 13:19, The New American Bible) Motse wo o golago ka go se latele thulaganyo e itšego o be o agilwe lefelong la maleba tsejaneng ya kgwebo go tloga Kgogometšaneng ya Peresia go ya Lewatleng la Mediterranean, o dira e le bogorogelo bja tša kgwebo bakeng sa kgwebo ya nageng gotee le ya lewatleng magareng ga Bohlabela le Bodikela.

Lekgolong la bošupa la nywaga B.C.E., Babele e be e le motse-mošate o bonalago e le o sa hlaselegego wa Mmušo wa Babele. Motse o be o dikaneditšwe ke Noka ya Eforate gomme meetse a noka a be a dirišetšwa go bopa moedi wa sephara le o išago le molokeloke wa mekero. Go oketša moo, motse o be o šireleditšwe ka tshepedišo e kgolo ya merako e hlatlaganego gabedi, o thekgilwe ka dibo tše dintši tša boiphemelo. Ga go makatše ge badudi ba wona ba be ba ikwa ba bolokegile.

Lega go le bjalo, lekgolong la boseswai la nywaga B.C.E. pele Babele e phagamela letagong la yona, moporofeta Jesaya o ile a bolela e sa le pele gore Babele e be e tla ‘fsielwa ka lefsielo la go šwalalanya.’ (Jesaya 13:19; 14:22, 23) Jesaya o ile a ba a hlalosa mokgwa wo Babele e bego e tla wa ka wona. Bahlasedi ba be ba tla ‘gopiša’ dinoka tša yona—mothopo wa yona wa phemelo o swanago le moedi wa meetse—go dira gore motse o hlaselege. Jesaya o ile a ba a nea leina la mofenyi—“Korese” kgoši e kgolo ya Peresia “yo dikgoro di tlago go bulwa pele ga gagwe gomme gwa se be le mejako e tswalelwago.”—Jesaya 44:27–45:2, The New English Bible.

Tše e be e le dipolelelo-pele tše bontšhago go ba le sebete. Eupša na di ile tša phethagala? Histori e a araba.

‘Ka Ntle le go lwa’

Nywaga-kgolo e mebedi ka morago ga ge Jesaya a ngwadile boporofeta bja gagwe bošegong bja October 5, 539 B.C.E., madira a ba-Meda le ba-Peresia ka tlase ga taelo ya Korese yo Mogolo a ile a hloma mešaša kgaufsi le Babele. Eupša ba-Babele ba be ba ikholofetše. Go ya ka radihistori wa mo-Gerika Herodotus (lekgolong la bohlano la nywaga B.C.E.), ba ile ba boloka dijo tše lekanego gore di fetše nywaga e mentši.³ Ba be ba bile ba e-na le Noka ya Eforate le merako e tiilego ya Babele bakeng sa go ba šireletša. Lega go le bjalo, go ya ka Pego ya Nabonidus, bošegong bjona bjoo “madira a Korese a ile a tsena Babele ka ntle le go lwa.”⁴ Seo se ile sa kgonega bjang?

Herodotus o hlalosa gore batho “ba be ba tantsha gomme ba thakgetše monyanyeng” ka gare ga motse.⁵ Lega go le bjalo, ka ntle Korese o be a fapošitše meetse a Eforate. Ge tekanyo ya meetse e dutše e iša tlase, madira a gagwe a be a hlaphuhla ka nokeng meetse a boa diropeng tša ona. A ile a sepela a feta merakong e metelele gomme a tsena ka seo Herodotus a bego a se bitša “dikgoro tšeo di bulegelago ka nokeng,” dikgoro tše di tlogetšwego di butšwe ka go se šetše.⁶ (Bapiša le Daniele 5:1-4; Jeremia 50:24; 51:31, 32.) Bo-radihistori ba bangwe go akaretša le Xenophon (mo e ka bago ka 431–mo e ka bago ka 352 B.C.E.), gotee le matlapana a mongwalokgwaro ao a hweditšwego ke baepi ba marope ba tiiša go wela ga Babele go Korese gatee-tee.⁷

Ka go rialo boporofeta bja Jesaya mabapi le Babele bo ile bja phethagatšwa. Goba na e be e se bjona? Na e ka ba e le gore mohlomongwe se e be e se polelelo-pele eupša ge e le gabotse se ile sa ngwalwa ka morago ga ge tiragalo yeo e diregile e le ka kgonthe? Ka kgonthe, go be go ka botšišwa se se swanago mabapi le diporofeto tše dingwe tša Beibele.

Na ke Histori e Gakantšhitšwego Eka ke Boporofeta?

Ge e ba baporofeta ba Beibele—go akaretša le Jesaya—ba ile ba fo ngwalolla histori gore e bonale eka ke boporofeta, gona banna ba e be e le baradia ba mahlajana. Eupša ba be ba tla ba ba ikemišeditše eng ka bohwirihwiri bjo bo bjalo? Baporofeta ba therešo ba ile ba tsebatša ka ntle le pelaelo gore ba be ba ka se ke ba newa pipa-molomo. (1 Samuele 12:3; Daniele 5:17) Re šetše re hlahlobile bohlatse bjo bo tutuetšago bja gore bangwadi ba Beibele (bao bontši bja bona e bego e le baporofeta) e be e le banna ba botegago bao ba bego ba ikemišeditše go utolla gaešita le diphošo tša bona ka noši tše lešago dihlong. Go bonala go be go ka se direge gore banna ba mohuta wo ba sekamele go direng boradia bjo bo rulagantšwego, ba gakantšhe histori eka ke boporofeta.

Go na le selo se sengwe gape seo se swanetšego go elwa hloko. Diporofeto tše dintši tša Beibele di swere dikahlolo tše di šiišago tša batho ba gabo baporofeta, e lego tšeo di bego di akaretša baperisita le babuši. Ka mohlala, Jesaya o ile a nyatša boemo bjo bobe bja boitshwaro bja ba-Isiraele—bobedi baetapele le setšhaba—mehleng ya gagwe. (Jesaya 1:2-10) Baporofeta ba bangwe ba ile ba pepentšha ka matla dibe tša baperisita. (Tsefanya 3:4; Maleaki 2:1-9) Go thata go kwešiša lebaka leo ka lona ba bego ba ka hlama diporofeto tšeo di swerego dikgalemelo tše šoro tšeo go ka naganwago ka tšona malebana le batho ba gabo bona le lebaka leo ka lona baperisita ba bego ba ka bontšha tirišano boradieng bjo bo bjalo.

Go oketša moo, baporofeta ba be ba ka—phetha bjang ka katlego bofora bjo bo bjalo—ge e ba e be e le dihwirihwiri feela? Isiraeleng go be go kgothaletšwa go kgona go bala le go ngwala. Bana ba be ba rutwa go bala le go ngwala go tloga ge e sa le ba banyenyane kudu. (Doiteronomio 6:6-9) Go bala ga motho ka noši Mangwalo go be go kgothaletšwa. (Psalme 1:2) Go be go e-na le mmalo wa Mangwalo wa batho bohle disinagogeng ka Sabatha sa beke le beke. (Ditiro 15:21) Go bonala e le mo go sa kgonegego gore setšhaba ka moka se se kgonago go bala le go ngwala, se se bego se tseba Mangwalo gabotse se be se ka forwa ke bofora bjo bo bjalo.

Ka ntle le moo, go na le go gontši boporofeteng bja Jesaya mabapi le go wa ga Babele. Go bjona go akaretšwa taba yeo e bego e tloga e ka se ngwalwe ka morago ga ge e phethagatše.

“O tlo ba Lešope xo ya xo Ile”

Babele e be e tla ba bjang ka morago ga go wa ga yona? Jesaya o boletše e sa le pele gore: “O tlo ba lešope xo ya xo ile, O ka se hlwê O axwa neng le neng; le Mo-Arabia a ka se tle a hlôma mokutwana, xo tlo hlôkwa le moraka wa modiša.” (Jesaya 13:20) Bonyenyane go be go ka bonala e le mo go sa kwalego go bolela e sa le pele gore motse o bjalo o lego lefelong le lebotse o be o ka ba lešope go ya go ile. Na mantšu a Jesaya a ka ba a ile a ngwalwa ka morago ga ge a be a bone Babele e tlogetšwe?

Babele yeo e bego e e-na le batho ba agilego go yona, ka morago ga go thopša ke Korese—gaešita le ge e be e le e nyatšegago—e ile ya tšwela pele ka nywaga-kgolo e mentši. Gopola gore Mangwalo a go Phuthwa a Lewatleng le le Hwilego a be a akaretša kopi ya puku e feletšego ya Jesaya yeo e lego ya lekgolong la bobedi la nywaga B.C.E. Mo e ka bago nakong ya ge lengwalo leo la go phuthwa le be le ngwalollwa, ba-Pareta ba ile ba thopa Babele. Lekgolong la pele la nywaga C.E., go be go e-na le mešaša ya ba-Juda Babele gomme mongwadi wa Beibele Petro o ile a etela moo. (1 Petro 5:13) Nakong yeo, Lengwalo la go Phuthwa la Jesaya la Lewatleng le le Hwilego le be le bile gona mo e nyakilego go ba ka nywaga-kgolo e mebedi. Ka gona, lekgolong la pele la nywaga C.E. Babele e be e se ya hlwa e senywa ka mo go feletšego, lega go le bjalo puku ya Jesaya e be e le kgale e feditšwe pele ga nako yeo.a

Go etša ge go boletšwe e sa le pele, mafelelong Babele e ile ya fetoga “mokxobô [feela] wa mafsika.” (Jeremia 51:37) Go ya ka setsebi sa mo-Hebere Jerome (lekgolong la bone la nywaga C.E.), Babele e be e le lefelo la go tsomela leo go lona “dibata tša mehuta ka moka” di bego di ralala mehleng ya gagwe.⁹ Babele e dutše e le lešope go fihlela le lehono.

Jesaya ga se a ka a phela gore a bone Babele e fetoga lešope. Eupša mašope a motse wo e kilego ya ba o matla, mo e ka bago dikhilomithara tše 80 ka borwa bja Baghdad, e lego Iraq ya mehleng yeno, a nea bohlatse bjo bo hlatselwago ka ntle le polelo bja go phethagala ga mantšu a gagwe a rego: “O tlo ba lešope xo ya xo ile.” Go tsošološwa le ge e le gofe ga Babele e le go goketša basepedi ba go boga naga go ka goketša baeng, eupša “mahloxedi a thitô le a modu” a Babele a fedišeditšwe sa ruri.—Jesaya 13:20; 14:22, 23.

Ka go rialo moporofeta Jesaya o be a ka se ke a bolela dipolelelo-pele tše sa kwagalego tšeo di bego di ka bolelwa gore di swanele feela tiragalo le ge e le efe ya nakong e tlago. Le gona ga se a ngwalolla histori gore e bonale eka ke boporofeta. Anke o nagane ka se: Ke bjang sehwirihwiri se bego se ka lekela hlogong ka “go porofeta” selo seo le gatee se bego se ka se ke sa se laola—e lego gore Babele e matla e be e ka se sa agwa gape?

Boporofeta bjo bja mabapi le go wa ga Babele e fo ba o mongwe wa mehlala e tšwago ka Beibeleng.b Batho ba bantši ba bona pontšho go phethagatšweng ga diporofeto tša yona gore Beibele e swanetše go ba e e-tšwa mothopong o phagametšego motho. Bonyenyane, mohlomongwe o be o ka dumela gore puku ye ya boporofeta e swanelwa ke go hlahlobja. Selo seo e lego sa kgonthe ke gore: Go na le phapano e kgolo magareng ga dipolelelo-pele tše sa kwagalego goba tše feteletšago tša didupe tša mehleng yeno le diporofeto tše di kwalago, tše di leka-lekanego le tše di lebanyago tša Beibele.

[Mengwalo ya ka tlase]

[Ntlhakgolo go letlakala 28]

Na bangwadi ba Beibele e be e le baporofeta ba nepago goba baradia ba mahlajana?

[Seswantšho go letlakala 29]

Marope a Babele ya bogologolo