Masada ke ka Baka La’ng e Ile ya Direga?
“LENA bagwera ba-ka ba bagale, ke kgale re ikemišeditše go se direle ba-Roma goba motho lege e le ofe o mongwe ge e se Modimo feela . . . E-tlang, diatla tša rena di sa dutše di lokologile go ka swara tšhoša . . . Anke re hweng pele re ka fetoga bahlanka ba manaba a rena gomme re tlogele bophelo bjo re le gotee, re le banna ba balokologi gotee le bana ba rena le basadi ba rena!”
Taelo ye e akgofilego go begwa gore e neilwe ke Eleazar, morwa wa Jair (goba Ben Ya’ir), go balwedi ba Masada. E ile ya begwa ke ra-dihistori wa lekgolong la pele la nywaga, Josephus, pukung ya gagwe ya The Jewish War. Ke ka baka la’ng moetapele wa mo-Juda a ile a kgothaletša bagwera ba gagwe go bolaya batho ba bantši gotee le go ipolaya mo go sa dumelelwego ke molao wa Modimo? (Ekisodo 20:13) Sa bohlokwa kudu, go tseba ga gago maemo go ka go thuša bjang go phologa lefase le la bošoro la lehono?
Banna ba Babolai ba Masada
Pele go tsoga phetogelo ya ba-Juda ka 66 C.E., sebo sa ba-Roma se be se le Masada, e lego lefelo leo le lego godimo ga mmoto, le le ageleditšwego kgaufsi le Lewatle le Leso. Le ge Masada e be e le lefelo le le dutšego lekatana, Heroda o Mogolo o ile a ba le ngwako wa bogoši wa marega wo o bego o agilwe fao. O be a e-na le tshepedišo ya meetse yeo e bego e agilwe ka tsela yeo ka yona gaešita le meetse a fišago a bego a ka hwetšagala. Lega go le bjalo, se kotsi kudu ka tlase ga pušo ya Roma, sebo se be se e-na le bobolokelo bja dibetša. Ge maikwelo a go tsogela badudi ba Roma bao ba bego ba dula Palestina a gola, dibetša tše di be di le kotsing ya go wela diatleng tša bafetogedi ba ba-Juda. Sehlopha se sengwe se se bjalo e be e le sa Sicarii, ke gore “banna ba babolai,” bao ba boletšwego ka Beibeleng e le bao ba ilego ba tsena mpherefereng.—Ditiro 21:38.
Ka 66 C.E. banna ba babolai ba ile ba thopa Masada. Ka dibetša tša bona tše mpsha tše ba di hweditšego, ba ile ba leba Jerusalema bakeng sa go thekga phetogelo malebana le pušo ya Roma. Polao e kgolo yeo e dirilwego ke ba-Juda ba bafetogedi dibong tša Roma kua Masada le Jerusalema, e ile ya tlišetša magagabo bona bogale bja Mmušo wa Roma. Pele ngwaga wa 66 C.E. o ka fela, Sekgao sa Bolesome-pedi sa Bahlabani ba Roma, ka tlase ga Cestius Gallus, se ile sa leba Judea gomme sa ema ka ntle ga Jerusalema. Ba-Roma ba ile ba hlasela motse go tšwa mahlakoreng ohle gomme ba tsenelela moo ba ilego ba ba ba epolla metheo ya tempele ya ka leboa. Gallus o ile a ntšha madira a gagwe ka bjako, gomme ka ntle le lebaka le le kwagalago, a tloga Judea. Hlatse ye e di bonego, Josephus, e ile ya ngwala gore, “ge feela a ka ba a ile a tiišetša go rakelela ka nako e teletšana o be a ka ba a ile a thopa motse gatee-tee.”
Eupja ba-Roma ba be ba se ba fetše. Nywaga e mene ka morago, molaodi wa Roma, Titus, o ile a leba Jerusalema a e-na le dikgao tše nne.a Mo nakong ye, motse o ile wa senywa gomme Judea ya bušetšwa ka tlase ga pušo e thata ya Roma. Se se diragaletše Judea ka moka ka ntle le Masada.
Ba ikemišeditše go senya karolo ye ya mafelelo e thata, ba-Roma ba ile ba dikanetša sebo seo se ageleditšwego ka lerako le lekoto la mafsika le le le nago le dikampa tše seswai tša marako a a agilwego ka mafsika. Mafelelong ba ile ba aga tsela ya mmu yeo e rotogelago tlhoreng e lego mmoto wa maitirelo wa botelele bja dimithara tše 197 le woo o rotogelago godimo ka dimithara tše 55! Godimo ga wona ba ile ba bea sedirišwa sa go pšhatla bakeng sa go phula morako wa Masada. Go tšerwe nako e telele pele ga ge madira a Roma a ka phuleletša ka gare gomme a thopa sebo se sa mafelelo sa Judea!
Lehono mellwane yeo e bonagalago gabotse ya dikampa tša Roma, e lego morako wa sebo wo o bego o e dikologa, le tsela e kgolo, di hlatsela kamoo phetogelo ya ba-Juda e ilego ya fela ka gona. Go epja mo go gogolo ga marope ga Masada, go ile gwa phethwa ka 1965. The New Encyclopœdia Britannica (1987), ge e hlalosa ka seo e se hweditšego fao, e re: “Ditlhaloso tša ra-dihistori wa mo-Juda wa Roma, Josephus, go ba go fihla nakong yeo e be e le tšona mothopo o nnoši wa pego ya histori ya Masada, wo o hweditšwego e le o nepagetšego kudu.”
Eupja ge ba-Roma ba be ba le kgaufsi le go phuleletša morako, banna ba babolai ba ile ba itshwara bjang mabapi le polelo ya go ipolaya ya Eleazar, morwa wa Jair? Josephus o a bega: “Ka moka ba ile ba fediša malapa a bona; . . . bjale, ge ba šetše ba kgethile banna ba lesome ka matengwa gore e be bona babolai ba bao ba šetšego, o mongwe le o mongwe o ile a ithobatša kgaufsi le mosadi wa gagwe le bana, gomme a ba gokaretša ka matsogo, ba lebanya megolo ya bona le bao ba swanetšego go dira modiro wo o kwešago bohloko.b Bao go boletšwego ka bona mafelelong ka ntle le tika-tiko, ba ile ba ba bolaya ka moka, ka morago ba bolayana ka bobona, . . . eupja mokgekolo, gotee le motho o mongwe . . . ba ile ba phonyokga . . . Babolawa e ile ya ba ba makgolo a senyane le masome a tshelelago, go akaretša basadi le bana.”
Ke ka baka la’ng phetogelo ya ba-Juda e ile ya felela ka manyami a makaakaa? Na e be e tswalane le bophelo le lehu la Jesu wa Natsaretha?
[Mengwalo ya tlase]
a Kua Masada, baepi ba marope ba ile ba hwetša ditšhelete tša tšhipi tše makgolo-kgolo tšeo di bego di tlokilwe mantšu a Sehebere, a bjalo ka “Bakeng sa khunologo ya Sione” le “Jerusalema e Kgethwa bakeng sa go phagamiša phetogelo.” Dr. Yigael Yadin pukung ya gagwe ya Masada o hlalosa gore. Dišekele tše re ilego ra di hwetša, di emela nywaga ka moka ya phetogelo, go tloga ngwageng wa pele go ya ngwageng wa bohlano wa bohlokwa, e lego ngwaga wa mafelelo woo šekele e ilego ya senywa ka wona, woo o dumelelanago le ngwaga wa 70 AD, nakong ya ge Tempele ya Jerusalema e be e senywa.” Ela hloko tšhelete ya tšhipi ye e lego ka mo godimo.
b Lefelong la tlhaselo leo le lego kgaufsi le e nngwe ya dikgoro tša Masada, go hweditšwe diripana tše 11 tša dilo tša go dirwa ka letsopa, go se sengwe le se sengwe sa tšona go ngwadilwe maina a metlae a Sehebere. Barutwana ba bantši ba šišinya gore dilo tše e ka ba tšeo Josephus a ilego a bolela ka tšona. Go se sengwe go be go tlokilwe “Ben Ya’ir,” yeo e bolelago “morwa wa Jairus.” Louis Feldman ka go Josephus and Modern Scholarship, o boletše gore, “Go tšeo di utolotšwego ke Yadin, go akaretša le seo se nago le leina Ben Jair go sona, ke tiišetšo ye e ka se ganetšwego ya pego ya Josephus.
Tšhelete ya tšhipi ya 67 C.E., ye e bolelago ka “Ngwaga wa bo-2” wa go lwa le Roma
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.