Masada na ke Bohlatse bja Gore Mesia o be a Tlile?

GO TŠHOLLWA ga madi ka leina la bodumedi e bile bothata bjo bo ipoeletšago gantši historing. Masada e be e se yeo e arogilego, ka gobane balwedi ba yona ba be ba e-na le tutuetšo e matla ya bodumedi. Ge e ba o ka etela mafelo a epilwego kua Masada, o ka bona marope a disinagoge moo banna ba babolai ba bego ba kopana gona bakeng sa borapedi gotee le mahlapelo a ditirelo tša borapedi ao a bego a dirišetšwa go hlwekišwa ka mokgwa wa bodumedi.

Dikarolwana tša Beibele le tšona di ile tša hwetšwa kua Masada. Mo gongwe o ka ipotšiša gore molaetša wa Beibele woo banna ba babolai ba bego ba e-na le wona o fapana bjang le seo re se balago ka Beibeleng lehono? Dr. Yigael Yadin, pukung ya gagwe ya Masada, o ile a ngwala ka selo sa pele se bjalo se se utolotšwego mathomong.

“Go hlahloba lefelo leo ka bjako go ile gwa re bontšha gore go be go e-na le karolo e tšwago Pukung ya Dipsalme, gomme re ile ra kgona gaešita le go bona dikgaolo: karolo ya go tloga go Psalme 81 go ya go Psalme 85. . . . Go be go kgonagala ka mo go sa belaetšego go bona nako yeo e ngwadilwego ka yona. Go be go bonagala e be e ka se be ka morago ga ngwaga wa 73 AD, e lego ngwaga woo Masada e ilego ya wa ka wona. . . . Karolo ye e tšwago Pukung ya Dipsalme, go swana le mangwalo a mangwe a Beibele a go phuthwa ao a ilego a hwetšwa ka morago, e nyakile go swana kudu . . . le mangwalo a dipuku tša Beibele ao re a dirišago lehono.”

Go molaleng gore banna ba babolai ba be ba dumela gore Mongwadi yo e lego Modimo wa Mangwalo a Sehebere o tla šegofatša mpherefere wa bona malebana le Roma. Bjalo ka ge The Universal Jewish Encyclopedia e hlalosa: “Go fišegela thoko ga ba-Juda Ntweng e Kgolo malebana le Roma (66-73 C.E.) go ile gwa matlafatšwa ke tumelo ya bona ya gore mehla ya Mesia e be e le kgaufsi kudu. Go lahlegelwa ke Tempele go ile gwa fo oketša dikakanyetšo tša bona mabapi le go tla ga Mesia.”

Go tla ga Mesia

The Encyclopedia of Religion e bolela gore, “Gantši bao ba bego ba fišegela go tla ga Mesia ba be ba tla thea dipalo tša bona Pukung ya Daniele.” Ke therešo gore moporofeta wa mo-Hebere Daniele o ile a bolela e sa le pele ka go tla ga “Mesia, Moetapele.” (Daniele 9:​25, NW) Dipegong tše dingwe tše pedi, Daniele o boletše gore Mesia e tla ba Mmuši wa lefase le gore Mmušo wa Gagwe o be o tla fediša mebušo ka moka ya batho yeo e ganetšago.​—Daniele 2:​44; 7:​13, 14.

Bafetogedi ba ba-Juda ba lekgolong la pele la nywaga ba ile ba nagana gore nako ya gore dipono tše tša boporofeta di phethagatšwe e be e fihlile. Josephus o bolela gore: “Selo se sengwe seo se ilego sa ba kgohleletša ntweng go feta tše dingwe ka moka, e bile [tumelo] ya gore mehleng yeo o mongwe go tšwa nageng ya bona o be a tla ba mmuši wa lefase.” Eupja Daniele o boletše e sa le pele gore Moetapele Mesia o be a swanetše go “tlošwa” le gore ka morago ga lehu la gagwe Jerusalema le tempele ya yona di be di tla fedišwa ke ‘batho ba moetapele o mongwe yo a bego a tla tla.’​—Daniele 9:​25, 26.

Dipono tša Ba-Juda ka Pušo ya Ba-Ntle

Judea ya lekgolong la pele la nywaga e be e arogantšwe ka bahumi ba sego kae le badiidi ba bantši. Ba-Juda ba bangwe ba bahumi, kudu-kudu gare ga Basadutsei le Bafarisei, ba ile ba tšeela godimo pušo yeo Roma e bego e ba dumeletše go ba le yona nageng gomme ba nyatša batho feela. Ka gona, ba ile ba ganetša kgopolo lege e le efe ya phetogelo, go e na le moo ba katanela go kaonefatša ditswalano tša khutšo le Roma.​—Luka 16:​14; 19:​45, 46; Johane 2:​14; 7:​47-49; 11:​47, 48.

Ka lehlakoreng le lengwe, ba-Juda bao e bego e le batho feela ba ile ba imelwa ke motšhelo wa Roma le go gatelelwa ke magagabo bona. Ka gona ga se ba ka ba homotšega ka go ba ka tlase ga seo se bitšwago Pax Romana (Khutšo ya Roma) eupja ba be ba nyaka phetogo. Dikgahlego tše tše di thulanago di ile tša feleletša ka ntwa e šoro ya bana ba thari. Josephus o ile a ngwala gore: “Sehlopha se sengwe se be se rata go buša, mola se sengwe se be se rata bošoro le go hula bahumi.”

Ka mohlala, banna ba babolai ba ile ba hula le go bolaya ba-Juda ba gabo bona le go lokafatša ditiro tše tša botšhošetši ka gore ke kotlo go ba-Juda bao go bolelwago gore ba be ba nwešana meetse le Roma. Rabi wa lekgolong la bobedi la nywaga, Johanan ben Torta, o ile a nea lebaka le e le leo le bakilego masetla-pelo ao a ilego a wela ba-Juda ba lekgolong la pele la nywaga: “Ba be ba phegelela tšhelete ba bile ba hloyane.”

Ga go makatše ge ba-Juda bao ba bego ba tloga ba boifa Modimo ba ile ba letela ka tetelo-kgolo go tšwelela ga Mesia yo ba bego ba holofela gore o tla phekgola pušo ya Roma gomme a hloma Mmušo wa go loka wa Modimo. Eupja banna ba kgopo ba ile ba ikhola ka dikholofetšo tše.

Bo-Mesia ba Maaka

Mo e ka bago ka ngwaga wa 33 C.E., moetapele wa mo-Juda yo a bitšwago Gamaliele o ile a gopotša babuši-gotee le yena ba Jerusalema gore: “Mehleng yela xo kile xwa tsoxa . . . Juda wa Galilea; ké mehla yela ya xe batho bá ngwalwa; a hlanoša batho ba bantši, ba ya le yêna. Le yêna ó timetše; le ba ba bexo ba mmotile, ka moka xa boná ba tšitlantšwe.”​—Ditiro 5:​36, 37.

‘Go ngwalwa’ go go feleleditšego ka go tsoša mpherefere ga Juda go ile gwa rulaganywa ka 6 C.E. ka morero wa go kgoboketša makgetho bakeng sa Roma. Josephus o re botša gore Juda o ile a bolela gore ba-Juda “e be e le mafšega ge e ba ba ile ba ikokobeletša go lefa metšhelo go ba-Roma.” Leina Juda le bontšha gore ke wa leloko leo Mesia a bego a letetšwe go tšwelela go lona. (Genesi 49:​10) Cyclopædia ya McClintock le Strong e bolela gore: “Bokgoni bja gagwe bja go bolela ka bolokologi bjo matla le botumo bja dithuto tša gagwe bo ile bja gogela ba bantši maemong a gagwe, ba bantši ba bona ba mo lebelela e le Mesia.”

Elelwa gore Ditiro 5:​37 e bega gore balatedi ba Juda ga se ba hwa le yena. Go ya ka moithuti wa mo-Juda Gaalya Cornfeld, sehlotswana sa gagwe “se ile sa ema se tiile dikholofetšong tša Mesia.” Ge e le gabotse, baetapele ba babedi ba banna ba babolai, e lego Menahem le Eleazar, ke ditlogolo tša Juda wa mo-Galilea. Mathomong a phetogelo ya ba-Juda ka 66 C.E., Menahem o ile a hlama balatedi ba gagwe ka dibetša tšeo di bego di bolokilwe Masada. Ka morago, “o ile a gomela Jerusalema a le bjalo ka kgoši” gomme “a ba moetapele wa phetogelo.” Encyclopaedia Judaica e tlaleletša ka gore: “Ke mo e nyakilego e e-ba therešo gore Menahem [morwa wa] Juda o ile a lebelelwa e le Mesia.”

Lega go le bjalo, ngwageng wona woo, Menahem o ile a bolawa ka go khukhunetšwa ke ditho tša mokgatlo wa bafetogedi ba ba-Juda wo o bego o ganetšana le wa gagwe. Balatedi ba gagwe ba ile ba ngwegela morago kua Masada, moo Eleazar a ilego a ba molaodi wa banna ba babolai go ba go fihla ka 73 C.E. Polelo ya Eleazar ya go ipolaya e boeletša dithuto tše fošagetšego tša rakgolo-khukhu wa gagwe Juda, ye e rego: “Lena Bagwera ba-ka ba bagale, ke kgale re ikemišeditše go se direle ba-Roma goba motho lege e le ofe o mongwe ge e se Modimo feela.”

Boema-gare bja Bakriste ba Judea

Pele ga phetogelo ya ba-Juda ka 66 C.E., diphuthego tša Bakriste di be di šetše di hlomilwe kua Judea, ee, go akaretša le phuthego ya Jerusalema. (Ditiro 9:​31) Tše di be di bopilwe ka ba-Juda bao ba bego ba dumela gore Jesu wa Natsaretha e be e le Mesia yoo lehu la gagwe le tsogo di bego di boletšwe e sa le pele. (Ditiro 2:​22-36) Bakriste ba ba-Juda ba ile ba phatlalatša ditumelo tša bona ka phišego, mola ba letetše ka khutšo go boa la bobedi ga Mesia e le mmuši wa lefase. Jesu o be a ile a bontšha gore o be a tla boa “xe xo fetile lebaka le letelele.”​—Mateo 25:​19; 28:​19, 20; Ditiro 1:​8-11.

Eupja ge phetogelo ya ba-Juda e thoma ka 66 C.E., ke’ng seo se ilego sa šireletša Bakriste ba Judea gore ba se gogolwe ke katlego ya yona ya mathomo? Ga go pelaelo gore ba ile ba gopola temošo ya Mong wa bona ya gore: “E a swaraxo thšoša, ó tlo bolawa ka yôna.” (Mateo 26:​52) Jesu le gona o be a ba neile pono e leka-lekanego ka matla a mmušo wa Ba-ntle. O itše: “Nthšetšang Kesara tše e lexo tša Kesara; Modimo le mo nthšetšê tše e lexo tša Modimo.” (Mareka 12:​17) Go feta moo, Jesu o boletše e sa le pele gore bao ba ikgakantšhago ka go itira bo-Mesia ba tla tla, ba re, “Ké Nna! Ba re: Lebaka le batametše,” eupja o ile a lemoša ka gore: “Le se kê la tšeetšana le bôná.”​—Luka 21:8.

Jesu o ile a ba a bolela e sa le pele ka mafelelo a phetogelo ya ba-Juda, ka gore: “E re xe Le bôna motse wa Jerusalêma ò dikilwe ke makôkô a madirá, xôna Le tsebê xore xo batametše xo phušolwa xa wôna. Mehleng yeo ba ba lexo naxeng ya Juda ba thšabêlê dithabeng; ba ba lexo mo motseng ba ngwêxê; ba dinakaneng ba se kê ba ya motseng. . . . Xobane tlalêlô e tlo ba e kxolo lefaseng e tlo ba kôtlô e boxale e wêlaxo sethšaba sé. Ba tlo fêla ka boxale bya marumô; ba išwa bothopya dithšabeng ka moka.”​—Luka 21:​20-24.

Lefula le lešoro la tshenyo e swanago, leo le ilego la latela phetogelo ya ba-Juda, e bile phethagatšo e kgahlišago ya boporofeta bja Jesu! Eupja Bakriste ba Judea ka go kwa, ba ile ba ‘tšhabela dithabeng.’ Encyclopaedia Judaica e bolela gore, “Pele ga ge Jerusalema e rakelelwa ke Titus [ka 70 C.E.], lekoko la Bakriste le ile la khudugela Pella.” Ka mo go thabišago, Pella e be e le ka leboa, thitong ya molokoloko wa dithaba tšeo di lego ka mošola wa Noka ya Jorodane gomme ka go rialo e le yeo e tlogago e arogantšwe ka mo go feletšego le Judea ka Moedi wa Jorodane. G. A. Williamson ketapeleng ya gagwe ka go Josephus​—The Jewish War o boletše gore: “Go thata go bolelela go tšhaba mo, ge e ba boporofeta [bja Jesu] bo ile bja ngwalwa ka morago ga tiragalo.”

Ka kgonthe, go tšhaba ka katlego ga Bakriste ba Judea ke bohlatse bjo matla bja gore e be e le balatedi ba Mesia wa kgonthe. Se se rotoša dipotšišo tša bohlokwa. Morero wa go tla ga Mesia la mathomo e be e le ofe? Ke temošo efe yeo phetogelo e kotsi ya ba-Juda e re neago yona lehono, kudu-kudu bakeng sa sehlopha sa batho seo se bitšwago “Bakriste”? Dipotšišo tše di tla ahla-ahlwa ka mo go oketšegilego ka makasineng wo.