Tlhaloso ya Mantšu a ka Beibeleng

A B D E F G H I J K L M N O P R S T U Y

A

• Abi.

  Leina le le bile gona ka morago ga gore Baisiraele ba boe bothopša Babilona. Ke leina la kgwedi ya bohlano go ya ka khalentara e kgethwa ya Sejuda ebile ke kgwedi ya bo-11 go ya ka khalentara ya mehleng yeno ya Sejuda. E be e thoma gare ga kgwedi ya July gomme e fela gare ga kgwedi ya August. Ka Beibeleng, kgwedi ye ga e bitšwe ka leina la yona, e no bitšwa gore ke “kgwedi ya bohlano.” (Nu 33:​38; Es 7:9)​—Bona Dit. B15.

• Abibi.

  Ke leina la kgwedi ya mathomo go ya ka khalentara e kgethwa ya Sejuda ebile ke kgwedi ya bošupa go ya ka khalentara ya mehleng yeno ya Sejuda. Leina le le ra gore “Ditsebjana tše Ditala (tša Mabele),” le gona kgwedi ye e be e thoma gare ga kgwedi ya March gomme e fela gare ga kgwedi ya April. E ile ya bitšwa gore ke Nisani ka morago ga gore Baisiraele ba boe bothopša Babilona. (Doi 16:1)​—Bona Dit. B15.

• Adara.

  Leina le le bile gona ka morago ga ge Baisiraele ba boile bothopša Babilona. Ke kgwedi ya bo-12 go ya ka khalentara e kgethwa ya Sejuda ebile ke kgwedi ya botshelela go ya ka khalentara ya mehleng yeno ya Sejuda. E be e thoma gare ga kgwedi ya February gomme e fela gare ga kgwedi ya March. (Est 3:7)​—Bona Dit. B15.

• Akaya.

  Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, leina le le šupa go profense ya Roma yeo e lego ka borwa bja Gerika gotee le toropo ya yona e kgolo yeo e lego Korinthe. Akaya e akaretša ditikologo ka moka tša Peloponese le karolo ya gare ya kontinente ya Gerika. (Dit 18:​12)​—Bona Dit. B13.

• Alamothe.

  Lentšu leo le dirišwago mminong, leo le bolelago gore “Dikgarebe.” Mohlomongwe le šupa go mantšu a masesenyane a dikgarebe. Mohlomongwe lentšu le le be le dirišwa go bontšha gore karolo e itšego ya mmino e swanetše go opelelwa godimo goba le be le dirišwa go bontšha gore seletšo se itšego se be se swanetše go leletšwa godimo.​—1Kr 15:​20; Ps 46:Mantšu a mathomong.

• Aletare.

  Ke selo seo se nago le lebato la godimo goba sethala seo se dirilwego ka mobu, maswika, maswika a magolo goba kota gomme e khupeditšwe ka tšhipi. E be e dirišetšwa go dira dihlabelo goba diorelo ge go rapelwa Modimo. Ka phaphošing ya mathomo ya taberenakele le ya tempele, go be go na le “aletare ya gauta” yeo e bego e dirišetšwa go neela diorelo. E be e dirilwe ka kota yeo e pentilwego ka gauta. Ka lapeng la tempele, go be go na le ‘aletare e kgolo ya koporo’ yeo go bego go fišetšwa dihlabelo go yona. (Ek 27:1; 39:​38, 39; Ge 8:​20; 1Kg 6:​20; 2Kr 4:1; Lu 1:​11)​—Bona Dit. B5 le B8.

• Alfa le Omega.

  A ke maina a tlhaka ya mathomo le ya mafelelo go ditlhaka tša Segerika. Ka pukung ya Kutollo a dirišwa ka makga a mararo e le direto tša Modimo. Pukung ye, a ra gore “wa pele le wa mafelelo” le “mathomo le mafelelo.”​—Kut 1:8; 21:6; 22:13.

• Amene.

  “A go be bjalo,” goba “ruri.” Lentšu le le tšwa lentšung la Seheberu e lego ʼa·manʹ, leo le rago gore “go tshepega, go botega.” Lentšu “amene” le be le dirišwa go bontšha gore o dumelelana le keno yeo e dirilwego, thapelo goba seo se boletšwego. Ka pukung ya Kutollo, lentšu “amene” le dirišwa e le sereto sa Jesu.​—Doi 27:​26; 1Kr 16:​36; Kut 3:14.

• Arama, Baarama.

  Tše ke ditlogolo tša morwa wa Shema e lego Arama. Di be di dula ditikologong tša Dithaba tša Libanoni go fihla Mesopotamia le go tloga Dithabeng tša Taurus ka thoko ya leboa go fihla Damaseko le go fetela ka borwa bja yona. Lefelo le leo ka Seheberu le bitšwago Arama, ka morago le ile la bitšwa Siria gomme badudi ba lona ba bitšwa Basiria.​—Ge 25:​20; Doi 26:5; Hos 12:12.

• Aramagedone.

  Lentšu le le tšwa lentšung la Seheberu e lego Har Meghid·dohnʹ, leo le rago gore “Thaba ya Megido.” Lentšu le le sepedišana le ‘ntwa ya letšatši le legolo la Modimo Ramatlaohle’ yeo go yona “dikgoši tša lefase ka moka” di tlago go kgobokana gore di lwe le Jehofa. (Kut 16:​14, 16; 19:​11-21)​—Bona MASETLAPELO A MAGOLO.

• Areka ya kgwerano.

  Ke lepokisi leo le bego le dirilwe ka kota ya mohlare wa mošwana gomme le pentilwe ka gauta. Le be le beilwe ka Sekgethwakgethweng sa taberenakele gomme ka morago la bewa ka Sekgethwakgethweng sa tempele yeo e bego e agilwe ke Solomone. E be e na le sekhurumelo se se tiilego sa gauta seo se bego se na le bakerubi ba babedi bao ba bego ba lebane. Ka gare ga yona go be go na le maswika a mabedi ao a ngwadilwego Melao e Lesome. (Doi 31:​26;1Kg 6:​19; Heb 9:4)​—Bona Dit. B5 le B8.

• Areopago.

  Ke mmoto o motelele wo o lego Athene, ka leboabodikela bja Acropolis. Le gona e be e le leina la lekgotla (kgoro) leo le bego le swarela diboka tša lona moo. Boradifilosofi ba Baepikure le ba Bastoiki ba ile ba iša Paulo Areopago gore a ye a hlalose ditumelo tša gagwe.​—Dit 17:19.

• Asasele.

  Le ke leina la Seheberu leo go ka diregago gore le ra gore “Pudi Yeo e Timelelago.” Ka Letšatši la go Lebalelwa Dibe pudi yeo e kgethilwego go ba pudi ya Asasele e be e romelwa lešokeng. Seo se be se swantšhetša gore pudi yeo e be e rwele dibe tšeo setšhaba se di dirilego ngwageng o fetilego.​—Le 16:​8, 10.

• Ashiterothe.

  Ke modimogadi wa ntwa le pelego wa Bakanana, ebile ke mosadi wa Baali.​—1Sa 7:3.

• Asia.

  Leina le ka Mangwalong a Bakriste a Segerika ke leina la profense ya Roma yeo lehono e akaretšago karolo ya ka bodikela ya Türkiye le dihlakahlaka tše dingwe tša go swana le Samose le Patimo. Toropo ya yona e kgolo e be e le Efeso. (Dit 20:​16; Kut 1:4)​—Bona Dit. B13.

B

• Baahlodi.

  Ba ke banna bao Jehofa a bego a ba kgethile gore ba tle ba phološe batho pele ga ge Baisiraele ba be ba ka ba le dikgoši.​—Baa 2:16.

• Baali.

  Modimo wa Bakanana yoo a tšewago e le mong wa lefaufau, yo a nešago pula ebile go thwego o dira gore batho ba kgone go ba le bana. Leina “Baali” le be le šupa gape le go medimo ye e nyatšegago. Lentšu le ka Seheberu le ra gore “Molaodi, Mong.”​—1Kg 18:​21; Rom 11:4.

• Bafarasei.

  Bafarasei e be e le sehlopha se tumilego sa bodumedi bja Sejuda lekgolong la pele la mengwaga C.E. E be e se ba leloko la baperisita eupša ba be ba latela Molao wa Moshe ka moka, le gona ba be ba latela le setšo ka yona tsela yeo. (Mat 23:​23) Ba be ba sa dumelelane le setšo sa Segerika, ebile batho ba be ba ba theetša ka ge ba be ba ba ruta Molao le setšo. (Mat 23:​2-6) Ba bangwe ba bona e be e le ditho tša lekgotla la Sanhedrine. Ba be ba sa dumelelane le Jesu tabeng ya go keteka Sabatha, setšo le go gwerana le badiradibe le batho bao ba patedišago motšhelo. Bafarasei ba bangwe, go swana le Saulo wa Tareso, ba ile ba fetoga Bakriste.​—Mat 9:​11; 12:​14; Mar 7:5; Lu 6:2; Dit 26:5.

• Bakerubi.

  Ke barongwa bao ba nago le maemo a godimo ebile ba dira mešomo e kgethegilego. Ba fapana le baserafi.​—Ge 3:​24; Ek 25:​20; Jes 37:​16; Heb 9:5.

• Balatedi ba Heroda.

  Ba tsebja gape e le Baheroda. Ke sehlopha sa batho bao ba bego ba botegela setšhaba ebile ba be ba thekga melao ya dipolotiki yeo e bego e bewa ke boHeroda ge ba be ba buša ka fase ga mmušo wa Roma. Basadutsei ba bangwe e be e le ba sehlopha se. Balatedi ba Heroda ba ile ba thoma go šomišana le Bafarasei gore ba ganetše Jesu.​—Mar 3:6.

• Balesamo.

  Ke boreku bjo bo nkgago bose bjo bo nago le makhušana bjo bo hwetšwago go dimela, mehlare le mehlašana. E be e dirišwa go alafa batho ebile e dirišwa e le senkgišabose. Batho ba ka Bohlabela ba be ba turiša balesamo.​—Ge 37:​25; Jer 8:22.

• Baleti ba kgoši ya Roma.

  E be e le sehlopha sa mašole a Baroma ao a bego a leta kgoši ya Roma. Baleti bao ba be ba na le maatla a go thekga mmušo goba go o menola.​—Flp 1:13.

• Bamede, Media.

  Bamede ke ditlogolo tša morwa wa Jafete, e lego Madai. Ba be ba dula tikologong ya dithaba ya Iran yeo e ilego ya ba naga ya Media. Bamede ba ile ba thuša Bababilona go fenya Baasiria. Ka nako yeo, Peresia e be e le profense ya Media, eupša Korese o ile a hlanoga gomme Media ya kopanywa le Peresia gore e be Mmušo wa Bamede le Baperesia. Ka 539 B.C.E. mmušo woo o ile wa fenya Mmušo o Moswa wa Babilona. Bamede ba be ba le gona kua Jerusalema ka Pentekoste ya 33 C.E. (Dan 5:​28, 31; Dit 2:9)​—Bona Dit. B9.

• Banefilimi.

  Barwa ba barongwa bao ba bego ba itirile batho ke moka ba robala le basadi pele ga meetsefula. Banefilimi ba be ba le šoro kudu.​—Ge 6:4.

• Banethinimi.

  Batho bao e bego e se Baisiraele bao ba bego ba hlankela ka tempeleng. Lentšu le ka Seheberu le bolela gore “Bao go Neetšwego ka Bona,” go bontšha gore ba neetšwe gore ba šome ka tempeleng. Go ka direga gore Banethinimi ba bantši e be e le ditlogolwana tša Bagibeoni bao Joshua a bego a ba neile mošomo wa go ‘rwalela ntlo ya Modimo dikgong le go e gela meetse.’​—Jos 9:​23, 27; 1Kr 9:2; Es 8:17.

• Barongwa.

  Le ke lentšu le le tšwago lentšung la Seheberu e lego mal·ʼakhʹ le lentšung la Segerika e lego agʹge·los. Mantšu a ka bobedi a ra gore “moromiwa,” eupša go dirišwa lentšu “morongwa” ge go bolelwa ka baromiwa ba moya. (Ge 16:7; 32:3; Jak 2:​25; Kut 22:8) Barongwa ke dibopiwa tše maatla tša moya tšeo Modimo a di bopilego pele a ka bopa batho. Le gona ka Beibeleng ba bitšwa gape gore ke “barongwa ba bakgethwa ba diketekete,” “barwa ba Modimo,” le “dinaledi tša mesong.” (Doi 33:2; Job 1:6; 38:7) Modimo ga se a ba bopa ba na le bokgoni bja go belega barongwa ba bangwe eupša o ba bopile ka o tee ka o tee. Palo ya bona e feta dimilione tše lekgolo. (Dan 7:​10) Beibele e bontšha gore morongwa yo mongwe le yo mongwe o na le leina ebile o na le semelo sa go fapana le sa barongwa ba bangwe, eupša ka ge ba ikokobeditše ba gana go rapelwa ebile ba bantši ba be ba gana go bolela maina a bona. (Ge 32:​29; Lu 1:​26; Kut 22:​8, 9) Ba na le maemo ao a fapafapanego ebile ba abetšwe mešomo ya go se swane. Mešomo e mengwe e akaretša go hlankela pele ga setulo sa bogoši sa Jehofa, go iša melaetša ya gagwe bathong, go lwela bahlanka ba Jehofa ba lefaseng, go mo ahlolela le go thekga modiro wa go bolela ditaba tše dibotse. (2Kg 19:​35; Ps 34:7; Lu 1:​30, 31; Kut 5:​11; 14:6) Nakong e tlago ba tla thekga Jesu ge a elwa ntweng ya Aramagedone.​—Kut 19:​14, 15.

• Barwa ba Arone.

  Ba e be e le ditlogolo tša Arone yo e bego e le setlogolo sa Lefi. Nakong ya ge go be go sa latelwa Molao wa Moshe, Arone o ile a kgethwa go ba moperisita yo a phagamego wa mathomo. Barwa ba Arone ba be ba dira mošomo wa baperisita taberenakeleng le tempeleng.​—1Kr 23:28.

• Basadutsei.

  E be e le sehlotswana seo se tumilego sa bodumedi bja Sejuda. Ditho tša sehlotswana seo e be e le batho ba maemo a godimo bao ba humilego le baperisita bao ba bego ba na le maatla a magolo a go laola dilo tempeleng. Ba be ba sa dumelelane le mekgwa e mentši ya setšo yeo e bego e latelwa ke Bafarasei ebile ba be ba sa dumelelane le dilo tšeo Bafarasei ba bego ba di dumela. Ba be ba sa dumele gore bahu ba tlo tsošwa le gore barongwa ba gona. Ba be ba ganetša Jesu.​—Mat 16:1; Dit 23:8.

• Basamaria.

  Leina le le be le šupa go Baisiraele ba mmušong wa ka leboa wa meloko e lesome, eupša ka morago ga gore Baasiria ba fenye Samaria ka 740 B.C.E., le ile la šupa le go batho bao ba tšwago dinageng tše dingwe bao ba bego ba tlišitšwe ke Baasiria. Mehleng ya Jesu, leina le le be le sa šupe go batho ba morafo o itšego goba ba sehlopha se itšego sa dipolotiki, eupša le be le šupa go batho ba sehlotswana sa bodumedi bjo itšego bao ba bego ba dula Shikeme ya mehleng ya kgale le Samaria. Sehlotswana seo se be se na le ditumelo tšeo di fapanago le tša bodumedi bja Sejuda.​—Joh 8:48.

• Baserafi.

  Ke dibopiwa tša moya tšeo di emego go dikologa setulo sa bogoši sa Jehofa legodimong. Lentšu le ka Seheberu ke sera·phimʹ yeo e bolelago gore “bao ba tukago.”​—Jes 6:​2, 6.

• Bathe.

  E be e dirišwa go kala diela. Bathe e tee e be e ka tšhela dilithara tše e ka bago tše 22. Baepi ba marope ba ile ba hwetša diripana tša bathe yeo e bego e thubegilego di na le leina le. Ka Beibeleng, ge go be go kalwa diela le bontši bja dilo tše dingwe tšeo e bego e se diela, go be go dirišwa dilo tšeo di nyakilego di lekana le bathe. (1Kg 7:​38; Hes 45:​14)​—Bona Dit. B14.

• Batho bao ba sokologilego.

  Ka Mangwalong, batho ba ke bao ba sokologetšego tumelong ya Sejuda. Ge motho yoo e be e le monna o be a swanetše go bolla.​—Mat 23:​15; Dit 13:43.

• Beletsebubu.

  Le ke leina le lengwe la Sathane, e lego moetapele wa matemona goba mmuši wa ona. Go ka direga gore leina le le tšwa leineng la Baali-tsebubu, e lego Baali yo a bego a rapelwa ke Bafilisita kua Ekirone.​—2Kg 1:3; Mat 12:24.

• Bohlanogi.

  Le ke lentšu la Segerika e lego a·po·sta·siʹa. Le tšwa lediring leo le bolelago gore “go emela kgole le.” Lentšu le le ka bolela “go ba kgole le selo se itšego, go tlogela, goba go hlanoga.” Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, lentšu “bohlanogi” le dirišetšwa go šupa batho bao ba tlogetšego borapedi bja nnete.​—Die 11:9; Dit 21:​21; 2Th 2:3.

• Bohlatse.

  Gantši lentšu le le šupa go maswika a mabedi a diphaphathi ao a ngwadilwego Melao e Lesome yeo Modimo a ilego a e nea Moshe.​—Ek 31:​18, mongwalo wa tlase.

• Bohlotlolo.

  Lentšu le le šupa go thobalano yeo e dirwago ke monna yo a nyetšego goba mosadi yo a nyetšwego. Thobalano yeo o e dira le motho yoo e sego molekane wa gagwe.​—Ek 20:​14; Mat 5:​27; 19:9.

• Boineelo, Go ineela, Seka se sekgethwa.

  Ke tšhipi ya go phadima yeo e dirilwego ka gauta yeo e sego ya tswakwa le selo yeo e bego e ngwadilwe mantšu ao ka Seheberu a bolelago gore, “Bokgethwa ke bja Jehofa.” E be e bewa ka pele ga tuku yeo moperisita yo a phagamego a bego a e rwala. (Ek 39:​30, mongwalo wa tlase)​—Bona Dit. B5.

• Bolwetši bja dibjalo.

  Bjo ke bolwetši bjoo bo bakwago ke dikhunkhwane tše dintši tšeo di bolayago dibjalo. Go šišinywa gore bolwetši bja go bolaya dibjalo bjoo go bolelwago ka bjona ka Beibeleng bo ntshofatša kutu (Puccinia graminis).​—1Kg 8:37.

• Bolwetši bja lephera.

  Lephera ke bolwetši bjo kotsi bja letlalo. Ka Beibeleng ge go bolelwa ka bolwetši bja lephera ga go bolelwe ka bolwetši bjo bo tlwaelegilego bja lephera bja lehono, ka gobane bo be bo sa sware batho feela eupša bo be bo kgona go ba diaparong le dintlong.​—Le 14:​54, 55; Lu 5:12.

• Bomaseterata.

  Mmušong wa Babilona, bomaseterata e be e le baetapele bao ba bego ba kgethilwe go thuša setšhaba ditikologong tša moo. Ba be ba tseba molao eupša ba se na maatla a go ahlola batho. Dinageng tšeo di bego di laolwa ke Roma, bommaseterata e be e le bahlankedi ba mmušo. Mešomo ya bona e be e akaretša go dira batho gore ba latele molao, ba laole ditšhelete, ba ahlole batho bao ba tshelago molao le go laela gore batho ba otlwe.​—Dan 3:2; Dit 16:20.

• Bootswa.​—

  Bona GO ITSHWARA GAMPE KA TŠA THOBALANO.

• Boporofeta.

  Ke molaetša wo o tšwago go Modimo wo o lego mabapi le seo a nyakago go tlo se dira. Le gona boporofeta e ka ba dithuto, ditaelo goba dikahlolo tšeo di tšwago go Modimo, ebile e ka ba e le molaetša wa mabapi le selo seo se tlago go direga.​—Hes 37:​9, 10; Dan 9:​24; Mat 13:​14; 2Pe 1:​20, 21.

• Boradifilosofi ba Baepikure.

  Ke balatedi ba radifilosofi wa Mogerika e lego Epikure (341-​270 B.C.E.). Filosofi ya bona e be e ithekgile ka gore selo se segolo mo bophelong ke gore motho a thabele bophelo.​—Dit 17:18.

• Boradifilosofi ba Bastoiki.

  Se e be e le sehlopha sa boradifilosofi ba Bagerika bao ba bego ba dumela gore e le gore motho a thabe o swanetše go phela ka go dumelelana le tlhago ebile a kgone go nea mabaka. Go ya ka bona, motho yo a lego bohlale e le ka nnete o be a sa kwe bohloko ebile o be a se na taba le go ipshina ka bophelo.​—Dit 17:18.

• Botho bjo bogolo.

  Ka Segerika, polelwana ye e na le kgopolo ya selo se se kgahlišago le seo se amogelegago. Polelwana ye gantši e šupa go mpho goba tsela e botho yeo motho a go fago mpho ka yona. Ge polelwana ye e bolela ka Modimo, e hlalosa mpho yeo e sa patelelwego yeo Modimo a re filego yona ka go tšwa pelong, a sa letele gore re tle re mo patele. Ka nnete Modimo o tloga a bontšhitše batho botho bjo bogolo kudu le gore o a ba rata. Ka dinako tše dingwe polelwana ye ya Segerika e ka fetolelwa e le “mpho yeo e newago ka botho.” Mpho yeo ga se gore motho o e šometše goba o na le tshwanelo ya go e hwetša, e no ba e le botho bjo bo bontšhwago ke yo a mo fago yona.​—2Ko 6:1; Ef 1:7.

• Bothopša.

  Gantši ge batho ba fentše naga e itšego, ba be ba gapeletša batho ba naga yeo gore ba tloge nageng ya gabo bona goba magaeng a bona. Lentšu le ka Seheberu le ra gore “go tloga.” Le ge Baisiraele ba ile ba išwa bothopša ka makga a mantši, ke makga a mabedi feela ao a tsebjago kudu. Baasiria ba ile ba thopa Baisiraele ba meloko e lesome ba mmušong wa ka leboa, ke moka ka moragonyana Bababilona ba ile ba thopa meloko e mebedi ya Baisiraele ba mmušong wa ka borwa. Ge Korese kgoši ya Peresia a be a buša o ile a lokolla meloko ka moka ya Baisiraele bao ba bego ba šetše bothopša gore ba boele nageng ya gabo bona.​—2Kg 17:6; 24:​16; Es 6:21.

• Bulu.

  Ye ke kgwedi ya boseswai go ya ka khalentara e kgethwa ya Sejuda ebile ke kgwedi ya bobedi go ya ka khalentara ya mehleng yeno ya Sejuda. Kgwedi ya Bulu e tšwa lentšung leo le rago gore “go tšweletša.” Le gona kgwedi ye e be e thoma magareng ga kgwedi ya October go fihla magareng ga kgwedi ya November. (1Kg 6:​38)​—Bona Dit. B15.

D

• Dagoni.

  Ke modingwana wa Bafilisita. Ga go tsebege gore lentšu le le thomile kae, eupša diithuti tše dingwe tša Beibele di tswalanya lentšu le le lentšu la Seheberu e lego dagh (hlapi).​—Baa 16:​23; 1Sa 5:4.

• Dariki.

  Ke tšhelete ya tšhipi ya gauta ya Peresia. E imela dikgerama tše 8,4. (1Kr 29:7)​—Bona Dit. B14.

• Dekapoli.

  Ke metse ya Gerika. Mathomong e be e le metse e lesome. (Lentšu Dekapoli le tšwa lentšung la Segerika e lego, deʹka, leo le bolelago gore “lesome,” le lentšung poʹlis, leo le bolelago gore “motse.”) Le gona e be e le leina la tikologo ya ka bohlabela ya Lewatle la Galelia le ya Noka ya Jorodane moo metse e mentši e bego e le gona. Metseng yeo go be go na le mafelo a setšo sa Bagerika le a kgwebo. Jesu o ile a feta tikologong ye eupša ga go na moo Beibele e re botšago gore o ile a etela o mongwe wa metse ya moo. (Mat 4:​25; Mar 5:​20)​—Bona Dit. A7 le B10.

• Diabolo.

  Le ke leina leo le hlalosago Sathane ka Mangwalong a Bakriste a Segerika. Leina le le ra gore “Mothomeletši.” Sathane o filwe leina Diabolo ka gobane ke mothomeletši yo mogolo le wa mathomo ebile o bolela maaka ka Jehofa, lentšu la gagwe le ka leina la gagwe le lekgethwa.​—Mat 4:1; Joh 8:​44; Kut 12:9.

• Diaparo tša go dirwa ka lesaka.

  Tše ke diaparo tša go dirwa ka lesaka leo ka dinako tše dingwe le bego le dirišwa go dira dipeke goba mekotla ya go tšhela mabele. Gantši le be le dirwa ka boya bja pudi bja mmala wo o sego wa taga. Batho ba be ba apara diaparo tšeo ge ba be ba llela motho yo a hlokofetšego goba ge ba be ba kwele bohloko.​—Ge 37:​34; Lu 10:13.

• Dibjana tša go swara magala.

  Ke dibjana tšeo di bego di dirilwe ka gauta, silifera goba koporo. Di be di dirišwa ka taberenakeleng le ka tempeleng go fišetša diorelo, go tloša magala aletareng ya go dira dihlabelo le go tloša dithapo tšeo di swelego tša mabone godimo ga sehlomelamabone sa gauta. Di be di bitšwa gape gore ke dibjana.​—Ek 37:​23; 2Kr 26:​19; Heb 9:4.

• Dienywa tšeo di butšwitšego pele.

  Tše ke dienywa tšeo di bunwago la mathomo sehleng sa tšona. Le gona go bolelwa le ka dilo ka moka tšeo di bego di butšwa pele. Jehofa o be a nyaka gore setšhaba sa Isiraele se mo nee dienywa tšeo di butšwago pele, e ka ba leitšibulo la motho le la phoofolo goba dilo tšeo di bunnwego pele. Monyanyeng wa Dinkgwa tše di sa Omelwago le ka Pentekoste, setšhaba ka moka sa Baisiraele se be se nea Modimo dilo tšeo se di bunnego pele. Polelwana “dienywa tšeo di butšwago pele,” e ile ya dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo go šupa go Kriste le batlotšwa.​—1Ko 15:​23; Nu 15:​21; Die 3:9; Kut 14:4.

• Dilo tša go swara dithapo tša mabone.

  Dilo tše di be di dirilwe ka gauta, ebile di dirišwa taberenakeleng le tempeleng go tima kgabo ya mabone.​—Ek 37:23.

• Dilo tša go tima mabone.

  Dilo tše di be di šomišwa ka taberenakeleng le ka tempeleng. Di be bi dirilwe ka gauta goba ka koporo. Di ka no ba di be di swana le dikero gomme di dirišetšwa go fokotša dithapo tša mabone.​—2Kg 25:14.

• Dilo tšeo di hwetšwago ka morago ga go fenya manaba.

  Dilo tšeo di ka akaretša dithoto tša motho tša ka ntlong, diruiwa goba dilo tše dingwe tša bohlokwa.​—Jos 7:​21; 22:8; Heb 7:4.

• Dimpho tša kgaugelo.

  Tše ke dimpho tšeo di bego di newa motho yo a bego a diila. Ga go bolelwe ka tšona ka go lebanya ka Mangwalong a Seheberu, eupša Molao wa Moshe o be o neile Baisiraele ditaelo tša gore ge ba thuša badiidi ba swanetše go dira eng.​—Mat 6:2.

• Ditaba tše dibotse.

  Polelwana ye ka Mangwalong a Bakriste a Segerika e šupa go ditaba tše dibotse tša Mmušo wa Modimo le tša gore o phološa batho bao ba nago le tumelo go Jesu Kriste.​—Lu 4:​18, 43; Dit 5:​42; Kut 14:6.

• Ditlhamo.

  Ke diaparo tša go itšhireletša tšeo di aparwago ke mašole. Go swana le kefa, seaparo sa ntwa, lepanta, dišireletši tša maoto le kotse.​—1Sa 31:9; Ef 6:​13-17.

• Ditšie.

  Go ya ka molao wa Moshe, ditšie di be di hlwekile ebile Baisiraele ba dumeletšwe go di ja. Ditšie di kgona go huduga ka sehlopha go tloga nageng e nngwe go ya go e nngwe. Ditšie tše dintši kudu tšeo di bego di eja selo se sengwe le se sengwe moo di fetago gona le go senya kudu, di be di lebelelwa e le kotlo.​—Ek 10:​14; Mat 3:4.

E

• Edomo.

  Le ke leina le lengwe la Esau, morwa wa Isaka. Ditlogolo tša Esau di ile tša thopa naga ya Seire e lego tikologo ya dithaba yeo e lego magareng ga Lewatle le le Hwilego le Mokero wa ‘Aqaba. Ka morago e ile ya tsebja e le Edomo. (Ge 25:​30; 36:8)​—Bona Dit. B3 le B4.

• Efa.

  Ke sebjana seo se bego se dirišetšwa go kala mabele. Se be se lekana le bathe ya dilithara tše 22. (Ek 16:​36; Hes 45:​10)​—Bona Dit. B14.

• Efoda.

  Se ke seaparo sa go swana le ephorone (thetho goba khiba) yeo e bego e aparwa ke baperisita. Moperisita yo a phagamego o be a apara efoda ya moswananoši. Mo kgareng ya yona e be e na le phaphathiana ya sehubeng yeo e bego e na le maswikana a 12 a bohlokwa. (Ek 28:4, 6)​—Bona Dit. B5.

• Eforate.

  Noka e telele le yeo e lego bohlokwa kudu yeo e lego ka borwabodikela bja Asia, ebile ke e nngwe ya dinoka tše pedi tše dikgolo kudu kua Mesopotamia. Go bolelwa ka yona la mathomo go Genesi 2:​14 e le e nngwe ya dinoka tše nne tša Edene. (Ge 31:​21) E be e le mollwane wa ka leboa wa naga yeo Isiraele e bego e e filwe. (Ge 15:​18; Kut 16:​12)​—Bona Dit. B2.

• Efuraime.

  Le ke leina la morwa wa bobedi wa Josefa. Ge nako e dutše e eya leina le le ile la šupa go o mongwe wa meloko ya Isiraele. Ka morago ga gore Baisiraele ba arogane, moloko wa Efuraime o ile wa emela meloko e lesome ya Isiraele ka ge o be o tumile kudu.​—Ge 41:​52; Jer 7:15.

• Elulu.

  Leina le le bile gona ka morago ga gore Baisiraele ba boe bothopša Babilona, ke leina la kgwedi ya botshelela go ya ka khalentara e kgethwa ya Sejuda ebile ke kgwedi ya bo-12 go ya ka khalentara ya mehleng yeno ya Sejuda. Le gona kgwedi ye e be e thoma gare ga kgwedi ya August gomme e fela gare ga kgwedi ya September. (Neh 6:​15)​—Bona Dit. B15.

• Ethanimi.

  Ke leina la kgwedi ya bošupa go ya ka khalentara e kgethwa ya Sejuda, ebile ke kgwedi ya mathomo go ya ka khalentara ya mehleng yeno ya Sejuda. Kgwedi ye e be e thoma gare ga kgwedi ya September gomme e fela gare ga kgwedi ya October. E ile ya bitšwa gore ke Tishiri ka morago ga gore Baisiraele ba boe bothopša Babilona. (1Kg 8:2)​—Bona Dit. B15.

• Ethopia.

  Ke naga ya kgale yeo e lego ka borwa bja Egepeta. Naga ye e be e akaretša borwa bja Egepeta ya mehleng yeno le Sudane ya mehleng yeno. Ka dinako tše dingwe lentšu le le šupa go lentšu la Seheberu leo le fetoletšwego e le “Kushe.”​—Est 1:1.

F

• Farao.

  Dikgoši tša Egepeta di be di bitšwa gore ke boFarao. Go na le boFarao ba bahlano bao go bolelwago ka maina a bona ka Beibeleng (Shishaka, So, Tirihaka, Neko le Hofura), eupša ba bangwe ga go bolelwe maina a bona. Ka mohlala, ga re tsebe maina a boFarao bao ba ilego ba dirišana le Aborahama, Moshe le Josefa.​—Ek 15:4; Rom 9:17.

• Fathome.

  Ke selo seo se dirišwago go bona gore meetse a iša fase go fihla kae. Botelele bja sona ke dimithara tše 1,8. (Dit 27:​28)​—Bona Dit. B14.

• Filisita, Bafilisita.

  Naga yeo e bego e le ka borwa bja lebopo la Isiraele e ile ya bitšwa Filisita. Batho bao ba bego ba etšwa Kereta bao ba ilego ba dula nageng yeo ba be ba bitšwa Bafilisita. Le ge Dafida a ile a ba fenya, ba ile ba no tšwela pele ba bušwa ke dikgoši tša bona ebile e le manaba a Baisiraele. (Ek 13:​17; 1Sa 17:4; Amo 9:7)​—Bona Dit. B4.

G

• Gareteine.

  Ke lešela le lebotse leo le rokilwego, leo le kgabišitšwego ka diswantšho tša bakerubi. Le be le kgaoganya Sekgethwa le Sekgethwakgethwa ka taberenakeleng le ka tempeleng. (Ek 26:​31; 2Kr 3:​14; Mat 27:​51; Heb 9:3)​—Bona Dit. B5.

• Gehenna.

  Le ke leina la Segerika la Moedi wa Hinomo woo o bego o le ka borwa le ka borwabodikela bja Jerusalema ya kgale. (Jer 7:​31) Go porofetilwe ka Gehenna e le lefelo leo ditopo di bego di tlo lahlelwa gona. (Jer 7:​32; 19:6) Ga go na bohlatse bjo bo bontšhago gore diphoofolo di be di lahlelwa Gehenna gore di fišwe di sa phela goba di tlaišwe, ebile ga go na bohlatse bjo bo bontšhago gore batho ba be ba lahlelwa moo e le gore ba fišwe ba sa phela goba ba tlaišwe. Ka gona lefelo leo ga le swantšhetše lefelo leo le sa bonagalego leo meoya ya batho e tlaišwago go lona ka mo go sa felego ka mollo. Go e na le moo, Jesu le barutiwa ba gagwe ba ile ba šomiša lentšu Gehenna go swantšhetša kotlo ya ka mo go sa felego ya “lehu la bobedi,” e lego go fedišetšwa sa ruri.​—Kut 20:​14; Mat 5:​22; 10:28.

• Gera.

  Ke tšhelete yeo e imelago moo e nyakilego go ba kgerama e tee (0,57g). Digera tše 20 di be di lekana le shekele e tee. (Le 27:​25)​—Bona Dit. B14.

• Gileada.

  Le e be e le lefelo leo le nonnego leo le bego le le ka bohlabela bja Noka ya Jorodane leo le bego le fihla ka leboa le ka borwa bja Moedi wa Jaboko. Ka dinako tše dingwe, leina le le be le dirišwa go šupa go naga ka moka ya Baisiraele yeo e bego e le ka bohlabela bja Noka ya Jorodane, moo go bego go dula moloko wa Rubene, wa Gada le seripa sa moloko wa Manase. (Nu 32:1; Jos 12:2; 2Kg 10:​33)​—Bona Dit. B4.

• Gitithe.

  Lentšu leo le dirišwago mminong leo go sa tsebegego gore le ra goreng. Eupša le bonagala le etšwa lentšung la Seheberu e lego gath. Ba bangwe ba dumela gore lentšu le e ka ba e le molodi wo o sepedišanago le dikoša tšeo di tswalanywago le go dirwa ga beine ka ge lentšu gath le šupa go lefelo leo go gatelwago diterebe go lona.​—Ps 81:Mantšu a mathomong.

• Go ba gona.

  Ditemaneng tše dingwe ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, polelwana ye e šupa go nako ya ge Jesu Kriste a thoma go buša legodimong le nakong ye ya mehla ya bofelo. Go ba gona ga Kriste ga go bolele gore o atla a ba a sepela ka pela, eupša ke selo seo se diregago ka nako e teletšana.​—Mat 24:3.

• Go bea diatla.

  Motho o be a bewa diatla go bontšha gore o kgethilwe gore a dire mošomo wo o kgethegilego, go bontšha gore o a šegofatšwa, o a fodišwa goba o fiwa mpho ya moya o mokgethwa. Ka dinako tše dingwe, diphoofolo di be di bewa diatla pele go dirwa dihlabelo ka tšona.​—Ek 29:​15; Nu 27:​18; Dit 19:6; 1Ti 5:22.

• Go dirišana le matemona.

  Batho bao ba dirišanago le matemona ba dumela gore meoya ya batho bao ba hwilego ga e hwe le gore batho bao ba hwilego ba ka kgona go boledišana le bao ba phelago ba diriša motho yo a dirišanago le matemona. Lentšu la Segerika bakeng sa “go dirišana le matemona” ke phar·ma·kiʹa, yeo ge e fetolelwa lentšu ka lentšu e rago gore “motho yo a dirišago dihlaretagi.” Lentšu le le ile la thoma go sepedišana le go dirišana le matemona ka gobane mehleng ya kgale batho ba be ba diriša dihlaretagi gore ba kgone go hwetša maatla a batemona ke moka ba kgone go dira dilo tša boloi.​—Gal 5:​20; Kut 21:8.

• Go hlweka.

  Ka Beibeleng, lentšu le le šupa go go hlweka mmeleng. Le gona le šupa le go motho yo a dulago a hlwekile goba yo a boelago a hlweka gape a se na sepatso ebile go se na selo seo se sodišago ka yena. Ebile motho yoo ga se gwa swanela go ba le selo seo se mo šilafatšago goba seo se senyago boitshwaro bja gagwe goba segwera sa gagwe le Modimo. Molaong wa Moshe, lentšu le le šupa go go hlweka go ya le ka seo molao o bego o se nyaka.​—Le 10:​10; Ps 51:7; Mat 8:2; 1Ko 6:11.

• Go ikona dijo, Go itima dijo.

  Ke go phema go ja dijo ka nako e itšego. Baisiraele ba be ba tlwaetše go ikona dijo ka Letšatši la go Lebalelwa Dibe, ge ba gateletšegile le ge ba nyaka gore Modimo a ba hlahle. Bajuda ba ile ba itlwaetša gore ba ikone dijo ka makga a mane ka ngwaga e le ge ba gopola masetlapelo ao a kilego a ba wela. Bakriste ga ba gapeletšege gore ba ikone dijo.​—Es 8:​21; Jes 58:6; Lu 18:12.

• Go ineela go Modimo.

  Ke go hlompha, go rapela le go hlankela Jehofa Modimo re sa belaele gore o na le tshwanelo ya go laola dilo ka moka.​—1Ti 4:8; 2Ti 3:12.

• Go itshola.

  Ka Beibeleng lentšu le le bolela go fetoša monagano ka gobane motho a kwele bohloko ka baka la tsela yeo a phelago ka yona, dilo tše mpe tšeo a di dirilego goba tšeo a paletšwego ke go di dira. Go itshola go sepedišana le mediro. Motho o swanetše go fetoša tsela yeo a bego a dira dilo ka yona.​—Mat 3:8; Dit 3:​19; 2Pe 3:9.

• Go itshwara gampe ka tša thobalano.

  Polelwana ye ka Segerika ke por·neiʹa, gomme ka Mangwalong e šupa go go dira dilo tšeo di sepedišanago le thobalano tšeo Modimo a sa di nyakego. Dilo tšeo di akaretša bohlotlolo, go gweba ka mmele, thobalano ya batho bao ba sa nyalanago, thobalano ya batho ba bong bjo bo swanago le go robala le diphoofolo. Polelwana ye e dirišitšwe ka tsela ya seswantšhetšo ka pukung ya Kutollo go šupa go mogwebakammele yo a bitšwago “Babilona o Mogolo” go hlalosa gore o gwerane le babuši ba lefase e le gore a hwetše maatla le mahumo. (Kut 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:​32; Dit 15:​29; Gal 5:​19)​—Bona MOGWEBAKAMMELE.

• Go itshwara gampe o sa jewe ke dihlong.

  Polelwana ye e tšwa lentšung la Segerika e lego a·selʹgei·a. Polelwana ye e šupa go dilo tšeo motho a di dirago tšeo di bontšhago gore o roba molao wa Modimo ka tsela e tšhošago. Le gona dilo tšeo di bontšha gore ga a jewe ke dihlong ebile o na le lenyatšo, e lego mokgwa woo o bontšhago go se hlomphe goba go nyatša bolaodi, melao le ditaelo tša Modimo. Polelwana ye ga e šupe go boitshwaro bjo bobe bjo e sego bjo bogolo.​—Gal 5:​19; 2Pe 2:7.

• Go lebalelwa dibe.

  Ka Mangwalong a Seheberu, polelwana ye e be e sepedišana le go dira dihlabelo tšeo di bego di tlo thuša batho gore ba kgone go rapela Modimo le go mo hlankela. Ge Baisiraele ba be ba sa le ka tlase ga Molao wa Moshe ba be ba dira dihlabelo ngwaga o mongwe le o mongwe ka Letšatši la go Lebalelwa Dibe, e le gore motho yo mongwe le yo mongwe le setšhaba ka moka se kgone go boelanywa le Modimo go sa šetšwe gore se na le dibe. Dihlabelo tšeo di be di swantšhetša sehlabelo sa Jesu seo se bego se tlo phumola dibe tša batho gatee ya ba moka, gomme seo sa dira gore batho ba kgone go boelana le Jehofa.​—Le 5:​10; 23:​28; Kol 1:​20; Heb 9:12.

• Go nyala mosadi wa morwarrago yo a hlokofetšego.

  Wo ke mokgwa woo ka morago o ilego wa tsenywa Molaong wa Moshe. Ge monna yo a nyetšego a be a ka hlokofala a se na morwa, mosadi wa gagwe o be a nyalwa ke morwarrago monna yoo e le gore a be le bana le yena go tšwetša pele moloko wa morwarragwe. Mokgwa wo o tsebja gape e le lenyalo la go tsošološa lapa.​—Ge 38:8; Doi 25:5.

• Go nyama kudu.

  Ke tsela yeo motho a bonagalago ka yona ge a hlokofaletšwe goba a wetšwe ke masetlapelo a itšego. Mehleng ya Beibele, go be go tlwaelegile gore batho ba nyame ka nako e itšego yeo e bego e beilwe. Batho bao ba nyamilego kudu, ba be ba goeletša ge ba lla, ba apara diaparo tše itšego, ba itšhela melora hlogong, ba kgeila diaparo tša bona ebile ba itshetla dihuba go bontšha gore ba kwele bohloko. Go be go na le batho bao ba bego ba na le bokgoni bja go bontšha gore ba nyamile kudu. Ka gona ba be ba fela ba memiwa dipolokong.​—Ge 23:2; Est 4:3; Kut 21:4.

• Go ološa, Seboa.

  Go ološa ke go ntšha mooko mabeleng. Lefelo leo go bego go ološetšwa go lona le be le bitšwa seboa. Motho o be a ka ološa mabele ka seatla a diriša kota, goba didirišwa tše itšego tše bjalo ka selei seo se bego se gogwa ke diphoofolo ge e ba mabele e be e le a mantši. Didirišwa tšeo di be di gatakela mabele ao a bego a le lebatong la seboa. Seboa se be se na le lebato la nkgokolo ebile se be se le lefelong la godimo leo le kgonago go bethelwa ke moya.​—Le 26:5; Jes 41:​15; Mat 3:12.

• Go se hlweke.

  Polelwana ye e ka šupa go go ba le ditšhila mmeleng goba go se kwe melao ya Modimo ya boitshwaro. Eupša gantši ka Beibeleng polelwana ye e šupa go selo seo se sa amogelegego goba seo se sego sa hlweka go ya ka Molao wa Moshe. (Le 5:2; 13:​45; Mat 10:1; Dit 10:​14; Ef 5:5)​—Bona GO HLWEKA.

• Go tlotšwa.

  Polelwana ye ka Seheberu e bolela gore “go tšhela ka seela.” Motho o be a tšhelwa ka makhura go bontšha gore o ineetše gore a tle a dire tirelo e kgethwa. Dilo tše dingwe le tšona di be di tšhelwa ka makhura go bontšha gore di neetšwe bakeng sa tirelo e kgethwa. Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, polelwana ye e dirišwa gape ge batho bao ba kgethilwego gore ba yo phela legodimong ba tlotšwa ka moya o mokgethwa.​—Ek 28:​41; 1Sa 16:​13; 2Ko 1:21.

• Go topelela, Go budutša.

  Ke go topelela dilo tšeo babuni ba di tlogetšego ka phošo goba tšeo ba di tlogetšego ka boomo. Molao wa Moshe o be o laetše batho gore ge ba buna moo mašemo a bona a felelago gona, ba se ke ba buna dilo ka moka ebile o be o ba laetše gore ba se ke ba buna mehlware ka moka goba diterebe ka moka. Tshwanelo ya go topelela dilo tšeo di bego di šetše ka morago ga gore babuni ba bune, e be e filwe badiidi, batho bao ba hlakago, batho bao ba tšwago nageng e nngwe, ditšhiwana le bahlologadi. Tshwanelo yeo ba be ba e filwe ke Modimo.​—Ru 2:7.

• Go tsošwa bahung.

  Lentšu la Segerika a·naʹsta·sis le bolela “go tsoga” goba “go emelela.” Ka Beibeleng go na le batho ba senyane bao ba ilego ba tsošwa. Yo mongwe wa bona ke Jesu yo a ilego a tsošwa ke Jehofa. Batho ba bangwe ba ile ba tsošwa ke Eliya, Elisha, Jesu, Petro le Paulo, eupša ka moka ga bona ba be ba thušwa ke Modimo gore ba kgone go tsoša batho bao. Taba ya gore go tlo tsošwa “batho bao ba lokilego le bao ba sa lokago,” ke e nngwe ya dilo tše bohlokwa kudu tšeo Modimo a tlogo go di dira. (Dit 24:​15) Beibele e re botša le ka batho bao ba tlago go tsošetšwa legodimong. Tsogo ya bona e bitšwa “tsogo ya pele” yeo go yona go tsošwago banababo Jesu bao ba tloditšwego ka moya o mokgethwa.​—Flp 3:​11; Kut 20:​5, 6; Joh 5:​28, 29; 11:25.

H

• Hadese.

  Lentšu le la Segerika le swana le la Seheberu e lego “Sheole.” Le fetolelwa e le “Lebitla” (la go thoma ka tlhaka e kgolo), go bontšha gore le šupa go mafelo ao batho ba bolokelwago go ona.​—Bona LEBITLA.

• Heremese.

  Ke modingwana wa Bagerika, ebile e be e le morwa wa modingwana yo a bitšwago Tseuse. Ge Paulo a be a le Lisitara batho ba ile ba mmitša Heremese ka phošo ka gobane modingwana yoo o be a tšewa e le moromiwa wa medimo ebile e le modingwana yoo a kgonago go bea ditaba gabotse.​—Dit 14:12.

• Heroda.

  Le ke leina la lapa la ka bogošing leo le bego le buša Bajuda. Roma ke yona e bego e kgethile dikgoši tša lapa leo gore e be tšona di bušago Juda. Heroda yo Mogolo o be a tumile ka gore o ile a tsošološa tempele yeo e bego e le Jerusalema le ka gore o ile a laela gore bana ba bolawe e le ge a be a nyaka go bolaya Jesu. (Mat 2:​16; Lu 1:5) Heroda Arakelose le Heroda Antipase e lego barwa ba Heroda yo Mogolo, ba ile ba kgethwa gore ba buše dikarolo tša mmušo wa tatago bona. (Mat 2:​22) Antipase o be a buša karolo ya bone go dikarolo tše nne tša mmušo woo. O be a bitšwa gore ke “kgoši.” Le gona o bušitše nakong ya ge Jesu a be a bolela ditaba tše dibotse mengwaga e meraro le seripa, go ba go fihla nakong yeo go bolelwago ka yona go Ditiro kgaolo 12. (Mar 6:​14-17; Lu 3:​1, 19, 20; 13:​31, 32; 23:​6-15; Dit 4:​27; 13:1) Ka morago ga moo, Heroda Agaripa wa Pele, e lego setlogolo sa Heroda o Mogolo, o ile a buša ka nako e kopana ke moka ka morago a bolawa ke morongwa wa Modimo. (Dit 12:​1-6, 18-23) Morwa wa gagwe e lego Heroda Agaripa wa Bobedi, o ile a ba kgoši gomme a buša go fihla mehleng yeo Bajuda ba ilego ba hlanogela mmušo wa Roma.​—Dit 23:​35; 25:​13, 22-27; 26:​1, 2, 19-32.

• Higayone.

  Le ke lentšu leo le šomišwago mminong go bontšha gore koša e swanetše go opelwa bjang. Go Psalme 9:​16 le ka ba le bontšha koša ya go nyama, harepa yeo e letšwago ka molodi o mokoto goba koša yeo e emago go sa letelwa gore motho a kgone go naganišiša.

• Hini.

  Ke moeta woo o bego o dirišwa go tšhela diela le go di kala. E lekana le dilithara tše 3,67, go ya ka seo radihistori Josephus a se boletšego ge a be a re hini e tee e lekana le meeta e mebedi ya Baathene. (Ek 29:​40)​—Bona Dit. B14.

• Hisopo.

  Ke semela seo se nago le makala a boleta le matlakala a boleta, seo se bego se dirišetšwa go foketša madi goba meetse ge go hlwekišwa dilo goba batho. Go ka direga gore e be e le semela seo se bitšwago marjoram (Origanum maru, Origanum syriacum). Go ka direga gore semela seo go bolelwago ka sona go Johane 19:​29 ke marjoram gomme se be se hlometšwe godimo ga lekala goba mohuteng o itšego wa lehlaka leo le swanago le la leotša (Sorghum vulgare). Ka ge semela se se be se na le lehlaka le letelele ka mo go lekanego, se be se ka kgona go rwala sepontšhe seo se bego se montše beine yeo e bego e išwa molomong wa Jesu.​—Ek 12:​22; Ps 51:7.

• Hlogwana.

  Selo sa go kgabiša seo se bego se bewa ka godimo ga philara. Godimo ga diphilara tše pedi tšeo di bitšwago Jakine le Boase tšeo di bego di le pele ga tempele ya Solomone, go be go beilwe dihlogwana tše dikgolo. (1Kg 7:​16)​—Bona Dit. B8.

• Homere.

  E dirišetšwa go kala dilo tšeo e sego diela ebile e lekana le koro. E be e tšhela dilithara tše 220 ge go be go dirišwa dilo tšeo di nyakilego go lekana le bathe. (Le 27:​16)​—Bona Dit. B14.

• Horebe, Thaba ya Horebe.

  Ke tikologo ya dithaba yeo e dikologilego thaba ya Sinai. Ebile ke leina le lengwe la thaba ya Sinai. (Ek 3:1; Doi 5:2)​—Bona Dit. B3.

I

• Ilirikamo.

  Ye ke profense ya Roma yeo e lego ka borwabodikela bja Gerika. Paulo o ile a fihla profenseng ya Ilirikamo, eupša ga go bolelwe gore o ile a bolela ditaba tše dibotse profenseng ye goba a di bolela go fihla mollwaneng wa yona. (Rom 15:​19)​—Bona Dit. B13.

• Isiraele.

  Le ke leina leo Modimo a le filego Jakobo. Ditlogolo tša gagwe ka moka di ile tša bitšwa ka leina le. Gantši ditlogolo tša barwa ba 12 ba Jakobo, di be di bitšwa barwa ba Isiraele, ba ntlo ya Isiraele, setšhaba (batho) sa Isiraele, goba Baisiraele. Lentšu le le ile la šupa gape le go Baisiraele ba meloko e lesome yeo e bego e le mmušo wa ka leboa, gomme ka morago le ile la šupa go Bakriste ba tloditšwego, e lego “Isiraele ya Modimo.”​—Gal 6:​16; Ge 32:​28; 2Sa 7:​23; Rom 9:6.

J

• Jakobo.

  Ke morwa wa Isaka le Rebeka. Ge nako e dutše e eya, Modimo o ile a mo reela leina a re ke Isiraele gomme ka morago a ba moetapele wa setšhaba sa Isiraele (seo se bitšwago gape gore ke Baisiraele gomme ka morago sa bitšwa gore ke Bajuda). Jakobo o be a na le barwa ba 12. Bona le ditlogolo tša bona e ile ya ba meloko e 12 ya setšhaba sa Isiraele. Leina Jakobo le ile la tšwela pele le dirišetšwa go šupa go setšhaba goba batho ba Isiraele.​—Ge 32:​28; Mat 22:32.

• Jeduthune.

  Le ke lentšu leo go sa tsebegego gore le ra goreng leo le tšwelelago mantšung a mathomong go Psalme 39, 62, le 77. Go bonagala mantšu a a mathomong e le tlhahlo yeo e bontšhago gore dipsalme tše di swanetše gore di opelwe bjang, mohlomongwe mokgwa wo di swanetšego go opelwa ka wona goba seletšo seo se swanetšego go šomišwa. Go be go na le rammino wa Molefi yo a bego a bitšwa Jeduthune. Ka gona mokgwa wo wa go opela goba seletšo seo se dirišwago, di ka ba di be di tswalanywa le yena goba barwa ba gagwe.

• Jehofa.

  Ye ke tsela e tlwaelegilego ya go bitša Tetragrammaton (e lego ditlhaka tše nne tša Seheberu tšeo di emelago leina la Modimo). Leina le le tšwelela ka makga ao a fetago a 7 000 ka phetolelong ye ya Beibele.​—Bona Dit. A4 le A5.

• Joko.

  Ke selo seo se bego se bewa magetleng a motho seo go bego go tsenywa merwalo ka mahlakoreng a sona a mabedi. Goba ke kota goba lepolanka leo le bewago godimo ga diphoofolo tše pedi tše bjalo ka dikgomo ge di lema goba di goga kariki. Ka ge makgoba a be a diriša dijoko go rwala merwalo e boima, joko ka tsela ya seswantšhetšo e emela bokgoba goba go laolwa ke motho yo mongwe, go akaretša le go gatelelwa le go tlaišwa. Go tloša joko goba go e roba go be go swantšhetša go lokologa bokgobeng, go se sa gatelelwa le go se sa tlaišwa.​—Le 26:​13; Mat 11:​29, 30.

• Juda.

  Ke morwa wa bone wa Jakobo gomme mmagwe ke Lea. Ge Jakobo a be a le kgauswi le go hlokofala, o ile a porofeta gore kgoši e maatla yeo e tlago go buša nako e telele e be e tla tšwa lelokong la Juda. Jesu o ile a tšwa lelokong la Juda. Leina Juda le šupa le go moloko gomme ka morago le ile la šupa go mmušo. Juda e hlaloswa e le mmušo wa ka borwa. Mmušo wa Juda o be o dirwa ke moloko wa Juda le wa Benjamini bao e bego e le Baisiraele ebile o be o na le baperisita le Balefi. Juda e be e le ka borwa bja naga yeo e bego e akaretša Jerusalema le tempele.​—Ge 29:​35; 49:​10; 1Kg 4:​20; Heb 7:14.

K

• Kaladea, Bakaladea.

  Mathomong maina a a be a šupa go naga le go batho bao ba bego ba dula mokerong wa Noka ya Tigris le ya Eforate. Ge nako e dutše e eya, maina a a ile a dirišwa go hlalosa Babilona le batho bao ba bego ba dula go yona. Lentšu “Bakaladea” le šupa gape le go sehlopha sa batho bao ba rutegilego bao ba ithutetšego saense, histori, maleme le thuto ya dinaledi, eupša ba dira dilo tša maleatlana ebile ba lebeledišiša dinaledi gore ba tsebe gore nakong e tlago go tlo diragala eng.​—Es 5:​12; Dan 4:7; Dit 7:4.

• Kanana.

  Ke setlogolo sa Noa ebile ke morwa wa bone wa Hama. Meloko e 11 yeo e ilego ya tšwa go Kanana, e ile ya dula tikologong ya kgauswi le Mediterranean magareng ga Egepeta le Siria. Lefelo leo le be le bitšwa “naga ya Kanana.” (Le 18:3; Ge 9:​18; Dit 13:​19)​—Bona Dit. B4.

• Kariki.

  Gantši e be e na le maotwana a mabedi ebile e gogwa ke dipere. Le gona e be e dirišetšwa go ya ntweng le go tšea maeto.​—Ek 14:​23; Baa 4:​13; Dit 8:28.

• Karolo ya Dithaba tša Libanoni.

  Ye ke karolo e tee ya dikarolo tše pedi tša dithaba tšeo di lego nageng ya Libanoni. Karolo ya Dithaba tša Libanoni e ka bodikela gomme karolo ya dithaba tša Anti-Libanoni e ka bohlabela. Go na le moedi o motelele wa go ba le mobu o nonnego wo o aroganyago dikarolo tše tše pedi tša dithaba. Karolo ya Dithaba tša Libanoni e thoma go rotoga mo e nyakilego go ba kgauswi le lebopo la Mediterranean gomme botelele bja yona go ya godimo e ka ba magareng ga dimithara tše 1 800 le tše 2 100. Mehleng ya kgale Thaba ya Libanoni e be e tletše ka mehlare e megolo ya metsedara ebile batho ba dinaga tša kgauswi ba be ba turiša dikota tša mehlare yeo kudu. (Doi 1:7; Ps 29:6; 92:​12)​—Bona Dit. B7.

• Karolo ya lesome.

  E be e ntšhiwa e le lekgetho goba sebego sa dilo tša bodumedi. Ge motho a e ntšha re re o “ntšha karolo ya lesome.” (Mal 3:​10; Doi 26:​12; Mat 23:​23) Molaong wa Moshe, karolo ya lesome ya dilo tše di bunnwego le karolo ya lesome ya diruiwa tšeo mehlape e oketšegilego ka yona, e be e fiwa Balefi ngwaga o mongwe le o mongwe e le go ba hlokomela. Ke moka Balefi ba be ba tšea karolo ya lesome go karolo yeo ba e filwego, ba e fa baperisita ba molokong wa Arone e le go ba hlokomela. Go be go na le dilo tše dingwe gape tšeo di bego di ntšhiwa e le karolo ya lesome. Lehono ga go hlokege gore Bakriste ba ntšhe karolo ya lesome.

• Karolo ya mafelelo ya mehla ya bofelo.

  Ye ke nako yeo e re lebišago mafelelong a mehla ya bofelo, goba mafelelong a pušo ya Sathane. Nako ye e tla tšwela pele e le gona le nakong ya go ba gona ga Kriste. Jesu o tla laela barongwa ba gagwe gore ba ‘hlaole batho ba babe go batho ba go loka’ gomme ba ba fediše. (Mat 13:​40-42, 49) Barutiwa ba Jesu ba be ba nyaka go tseba gore ‘karolo ya mafelelo’ ya mehla ya bofelo e tla ba neng. (Mat 24:3) Pele Jesu a boela legodimong, o ile a tshepiša barutiwa ba gagwe gore o tla ba le bona go fihla ka nako yeo.​—Mat 28:20.

• Kasia.

  Senoko seo se tšwago lekwaping la mohlare wa kasia (Cinnamomum cassia), woo o sepedišanago le legoro la mohlare wa sinamone. Kasia e be e dirišwa e le senkgišabose ebile e dirišwa e le se sengwe sa dilo tšeo di tšhelwago ka makhureng a makgethwa ao a bego a dirišwa ge go tlotšwa batho.​—Ek 30:​24; Ps 45:8; Hes 27:19.

• Kemoshi.

  Modingwana yo mogolo wa Bamoaba.​—1Kg 11:33.

• Keno.

  Ke mantšu ao motho a a bolelago go bontšha gore taba ke nnete, goba tshepišo yeo motho a e dirago ya gore o tlo dira selo se itšego goba a ka se se dire. Gantši keno e direlwa motho wa maemo a phagamego, kudukudu Modimo. Jehofa o ile a tiiša kgwerano ya gagwe le Aborahama ka go mo enela.​—Ge 14:​22; Nu 6:2; Mmo 5:4; Mat 5:​33; Heb 6:​16, 17.

• Kesara.

  Ke leina la lapa la Baroma. Leina le le ile la fetoga sereto sa babuši ba Baroma. Ka Beibeleng, Augustose, Tiberio, le Kelaudio ba bitšwa ka sereto se. Le ge Nero a sa bitšwe ka sona, le yena e be e le Kesara. Leina “Kesara” le dirišwa gape ka Mangwalong a Bakriste a Segerika go šupa moemedi wa setšhaba goba Mmušo.​—Mar 12:​17; Dit 25:12.

• Kgošigadi ya Legodimo.

  Yo ke modimogadi yo a bego a rapelwa ke Baisiraele bao ba bego ba hlanogetše Modimo mehleng ya Jeremia. Batho ba bangwe ba nagana gore yo e be e le modimogadi wa Babilona e lego Ishitara (Asatarate). Leina la modimogadi yo a swanago le yo wa kua Sumeria ke Inanna, yeo e bolelago gore “Kgošigadi ya Legodimo.” E be e le modimogadi wa legodimo ebile e le modimogadi yo go thwego o thuša batho go ba le bana. Mengwalong e mengwe ya Egepeta, Asatarate o bitšwa “Mohumagadi wa Legodimo.”​—Jer 44:19.

• Kgwerano.

  Ke tumelelano ya semolao goba konteraka yeo e dirwago ke Modimo le batho goba yeo e dirwago ke batho ba babedi. Ba dumelelana ka go dira selo se itšego goba ba dumelelana ka gore ba ka se se dire. Ka dinako tše dingwe, kgwerano e be e dirwa ke motho o tee (moo a bego a tshepiša go dira selo se itšego). Eupša ka dinako tše dingwe e be e dirwa ke batho ba babedi. Ka ntle le kgwerano yeo Modimo a bego a e dira le batho, Beibele e bolela gape ka dikgwerano tšeo di bego di dirwa ke batho, meloko, ditšhaba goba dihlopha tša batho. Dikgwerano tšeo di ilego tša ama le batho ba bangwe ke tšeo Modimo a ilego a di dira le Aborahama, Dafida, setšhaba sa Isiraele (kgwerano ya Molao), le Isiraele ya Modimo (kgwerano e mpsha).​—Ge 9:​11; 15:​18; 21:​27; Ek 24:7; 2Kr 21:7.

• Khabo.

  E dirišetšwa go kala dilo tšeo e sego diela. E ka tšhela dilithara tše 1,22 go ithekgile ka gore go kalwa ka bathe e kaakang. (2Kg 6:​25)​—Bona Dit. B14.

• Kisilefe.

  Leina le le bile gona ka morago ga gore Baisiraele ba boe bothopša Babilona. Ke leina la kgwedi ya bosenyane go ya ka khalentara e kgethwa ya Sejuda ebile ke kgwedi ya boraro go ya ka khalentara ya mehleng yeno ya Sejuda. E be e thoma gare ga kgwedi ya November gomme e fela gare ga kgwedi ya December. (Neh 1:1; Sak 7:1)​—Bona Dit. B15.

• Kokwane e kgethwa.

  Gantši kokwane ye e be dirwa ka leswika, ebile go bonagala e be e swantšhetša setho sa botona sa Baali goba sa medimo e mengwe ya maaka.​—Ek 23:24.

• Kolobetšo, Go kolobetša.

  Go kolobetša go ra gore “go ina,” goba go ina ka meetseng. Jesu o ile a laela barutiwa ba gagwe gore ba kolobetšwe. Le gona gare ga mehuta ya dikolobetšo, Mangwalo a bolela ka kolobetšo ya Johane, go kolobetšwa ka moya o mokgethwa le go kolobetšwa ka mollo.​—Mat 3:​11, 16; 28:​19; Joh 3:​23; 1Pe 3:21.

• Komelo.

  Ke selo seo se tšhelwago ka gare ga folouru yeo e dubilwego goba seela go dira gore se bele, kudukudu karolwana ya folouru yeo e dubilwego yeo e betšego yeo e bego e ngwathilwe folourung yeo e bego e dubilwe la mathomo. Gantši komelo ka Beibeleng e dirišetšwa go swantšhetša sebe goba tshenyego. E dirišetšwa gape go šupa le go selo seo se phatlalalago ka tsela yeo e sa bonagalego.​—Ek 12:​20; Mat 13:​33; Gal 5:9.

• Kopano.

  Ke sehlopha sa batho bao ba kgobokanego gore ba dire selo se itšego ka nako e itšego. Gantši lentšu le ka Mangwalong a Seheberu le šupa go Baisiraele bao ba kgobokanego gore ba keteke monyanya o itšego wa bodumedi goba tiragalo e bohlokwa setšhabeng.​—Doi 16:8;1Kg 8:5.

• Koro.

  E be e dirišetšwa go kala diela le dilo tšeo e sego diela. E be e tšhela dilithara tše 220, ge go be go dirišwa dilo tšeo di nyakilego di lekana le bathe. (1Kg 5:​11)​—Bona Dit. B14.

• Koša ya Maeto a go Rotoga.

  A ke mantšu a mathomong a Dipsalme 120-134. Le ge batho ba na le dikgopolo tše di fapanego ka seo mantšu a a se bolelago, batho ba bantši ba dumela gore dipsalme tše tše 15 di be di opelwa ke Baisiraele ge ba be ba ‘rotogela’ Jerusalema go yo rapela. Jerusalema e be e le godimo dithabeng tša Juda. Baisiraele ba be ba eya moo go yo keteka menyanya e meraro e megolo ya ngwaga le ngwaga.

• Koša ya Sello.

  Tsela yeo koša ye e hlamilwego ka yona, e bontšha go nyama kudu, e ka ba ka mantšu a yona goba ka diletšo tša yona. Go nyama moo go ka ba go tlišwa ke ge mogwera goba motho yo a rategago a hlokofetše goba go llela selo se itšego.​—2Sa 1:​17; Ps 7:Mantšu a mathomong.

• Kota.

  Ke kota e telele yeo motho a bego a bofelelwa go yona. E be e dirišwa ditšhabeng tše dingwe go ahlola batho goba go fega setopo e le go lemoša ba bangwe goba go goboša motho yoo. Baasiria bao ba bego ba tsebja ka go ba sehlogo ge ba elwa dintweng, ba be ba kokotela ditopo tšeo ba di thopilego ka go tsenya dikota tšeo di nago le dintlha maleng a ditopo tšeo ke moka di phuleletša difegeng. Molaong wa Sejuda, batho bao ba bego ba dirile melato e megolo ya go swana le go roga Modimo goba go rapela medimo ya diswantšho, ba be ba bolawa ka go kgatlwa ka maswika goba ka tsela e nngwe ke moka ditopo tša bona tša fegwa koteng goba mohlareng e le go lemoša ba bangwe. (Doi 21:​22, 23; 2Sa 21:​6, 9) Ka dinako tše dingwe, Baroma bona ba be ba no fega motho koteng ke moka ba mo tlogela moo matšatši a mmalwa gore a bolawe ke go kwa bohloko, lenyora, tlala le go fišwa ke letšatši. Mola ka dinako tše dingwe ba be ba kokotela matsogo le maoto a motho koteng, go swana le ge ba ile ba dira seo ka Jesu. (Lu 24:​20; Joh 19:​14-16; 20:​25; Dit 2:​23, 36)​—Bona KOTA YA TLHOKOFATŠO.

• Kota e kgethwa.

  Lentšu la Seheberu (ʼashe·rahʹ ) le šupa go (1) kota e kgethwa yeo e emelago Ashera, e lego modimogadi wa Bakanana yo go bego go thwe o thuša batho go ba le bana, goba (2) e be e le seswantšho sa modimogadi Ashera ka boyena. Dikota tšeo di be di ema thwii, ebile ka dinako tše dingwe karolo e nngwe ya tšona e be e dirilwe ka leswika, tšhipi goba dilo tše dingwe. Go ka direga gore e be e le dikota tšeo di sego tša betlwa goba e le mehlare.​—Doi 16:​21; Baa 6:​26; 1Kg 15:13.

• Kota ya tlhokofatšo.

  Polelwana ye e fetolela lentšu la Segerika stau·rosʹ, yeo e rago gore kota goba phata ya go swana le yeo Jesu a kokotetšwego go yona. Ga go na bohlatse bjo bo bontšhago gore lentšu le la Segerika le be le era gore sefapano. Madumedi a mantši a be a dutše a diriša sefapano ka mengwaga e mentši le pele Jesu a ka tla lefaseng. Polelwana “kota ya tlhokofatšo” e fetoletše gabotse lentšu la Segerika stau·rosʹ ka ge le dirišwa gape le go šupa kota, go tlaišega le go gobošwa ga balatedi ba Jesu. (Mat 16:​24; Heb 12:2)​—Bona KOTA.

• Kotlo.

  Ka Mangwalong a Seheberu, lentšu le gantši le šupa go bolwetši goba masetlapelo ao Jehofa a a tlišetšago batho gore a ba otle. Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika le šupa go go bethwa ka sefepi seo se bego se na le dintlhana.​—Nu 16:​49; Joh 19:1.

• Kriste.

  Sereto sa Jesu seo se tšwago lentšung la Segerika e lego Khri·stosʹ, leo le tšwago lentšung la Seheberu leo le bolelago gore “Mesia,” goba “Motlotšwa.”​—Mat 1:​16; Joh 1:41.

• Kubiti.

  Ke botelele bjo bo metwago go tloga setšung go fihla ntlheng ya monwana wa gare. Gantši Baisiraele ba be ba diriša kubiti go kala disenthimithara tše e ka bago tše 44,5, eupša ba be ba diriša kubiti e telele ba e oketša ka bophara bja seatla. E be e lekana le disenthimithara tše e ka bago tše 51,8. (Ge 6:​15; Lu 12:​25)​—Bona Dit. B14.

L

• Lapa.

  Ke lefelo leo le ageleditšwego ka legora leo le bego le dikologile taberenakele, le gona ge nako e dutše e eya ya ba mafelo ao ageleditšwego ka leboto leo le dikologilego tempele. Aletare ya go fišetša dihlabelo e be e le ka lapeng la taberenakele ebile e le ka lapeng la ka gare la tempele. (Bona Dit. B5, B8, B11.) Beibele e bolela le ka malapa a dintlo tšeo batho ba dulago go tšona le a mešate.​—Ek 8:​13; 27:9; 1Kg 7:​12; Est 4:​11; Mat 26:3.

• Lebiathane.

  Ye ke phoofolo yeo e tswalanywago le meetse, go ka direga gore ke sephedi sa ka meetseng. Go Jobo 3:8 le 41:​1, go bonagala phoofolo ye e šupa go kwena goba sephedi se segolo kudu sa ka meetseng seo se nago le maatla. Go Psalme 104:​26, leina le le ka ba le šupa go mohuta o itšego wa hlapi e kgolo yeo e bitšwago whale. Mangwalong a mangwe leina le le dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo ebile ga go na motho yo a ka tsebago gore ke phoofolo efe.​—Ps 74:​14; Jes 27:1.

• Lebitla.

  Ge lentšu le le thomile ka tlhaka e nyenyane le šupa go lebitla le letee. Ge le thomile ka tlhaka e kgolo le šupa go mafelo ao batho ba bolokelwago go ona. Le swana le lentšu la Seheberu e lego “Sheole” le la Segerika e lego “Hadese.” Ka Beibeleng le hlaloswa e le lefelo la seswantšhetšo goba boemo bjoo ge motho a le go bjona a sa kgonego go dira selo ebile a se sa tsebago selo. (Ge 47:​30; Mmo 9:​10; Dit 2:​31) Lentšu la Segerika mne·mei′on le lona le fetoletšwe e le “lebitla” gomme le tšwa lediring leo le rago gore “go gopotša.” Lentšu le la Segerika le ka ba le era gore motho yo a hlokofetšego o a gopolwa.​—Joh 5:​28, 29.

• Lebollo.

  Ke ge monna a tlošwa letlalwana la ka pele la setho sa gagwe sa bonna. Go be go letetšwe gore Aborahama le ditlogolo tša gagwe ba latele mokgwa wo, eupša Bakriste ga ba gapeletšege go o latela. Le gona, ditemaneng tše dingwe lebollo le dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo.​—Ge 17:​10; 1Ko 7:​19; Flp 3:3.

• Lefi, Molefi.

  Lefi ke morwa wa boraro wa Jakobo yo a mmelegetšwego ke mosadi wa gagwe Lea, le gona moloko wa Lefi o reeletšwe ka yena. Dihlopha tše tharo tša Balefi di tšwa go barwa ba gagwe ba bararo. Ka dinako tše dingwe lentšu “Balefi” le šupa go moloko ka moka wa Lefi eupša gantši ga le akaretše lapa la Arone la baperisita. Moloko wa Lefi ga se wa hwetša naga gore e be bohwa bja wona nageng ya kholofetšo eupša o ile wa fiwa metse e 48 nageng yona yeo e bego e abetšwe meloko e mengwe.​—Doi 10:8; 1Kr 6:1; Heb 7:11.

• Lefelo le le phagamego leo go rapelwago go lona.

  Ke lefelo leo go rapelwago go lona leo gantši le bego le eba godimo ga mmoto, thaba goba sethala seo batho ba itiretšego sona. Le ge ka dinako tše dingwe mafelo a phagamego a be a dirišetšwa go rapela Modimo, gantši a be a sepedišana le borapedi bja boheitene bja medimo ya maaka.​—Nu 33:​52; 1Kg 3:2; Jer 19:5.

• Lehlaka.

  Le ke lentšu leo le dirišwago go šupa go dimela tša go fapafapana tšeo di melago kgauswi le mo go nago le meetse. Gantši ge go bolelwa ka lentšu le ka Beibeleng go bolelwa ka Arundo donax. (Job 8:​11; Jes 42:3; Mat 27:​29; Kut 11:1)​—Bona LEHLAKA LA GO META.

• Lehlaka la go meta.

  Ke la botelele bja dikubiti tše tshelelago. Ge le bapetšwa le kubiti e tlwaelegilego, le be le lekana le dimithara tše 2,67. Ge le bapetšwa le kubiti e telele le be le lekana le dimithara tše 3,11. (Hes 40:​3, 5; Kut 11:1)​—Bona Dit. B14.

• Lekgetho.

  Ke dilo tšeo Mmušo goba mmuši a bego a di ntšha go patela mmuši yo mongwe go bontšha gore o a mo hlompha, go dira gore go be le khutšo le go dira gore a kgone go mo šireletša. (2Kg 3:4; 18:​14-16; 2Kr 17:​11) Lentšu le le be le dirišwa le ge batho ba be ba patela motšhelo.​—Neh 5:4; Rom 13:7.

• Lenaka.

  Mo go bolelwa ka manaka a phoofolo ao a bego a dirišetšwa go nwa dilo, go tšhela makhura, selo sa go swara enke le dilo tša go tlola ebile le be le dirišwa bjalo ka seletšo sa mmino goba sa go lemoša batho. (1Sa 16:​1, 13; 1Kg 1:​39; Hes 9:2) Gantši “lenaka” le be le dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo go bontšha maatla le go fenya.​—Doi 33:​17; Mik 4:​13; Sak 1:19.

• Lengwalo la go phuthwa.

  Le be le dirilwe ka matlalo goba papirase, le ngwadilwe ka lehlakoreng letee ke moka la tatetšwa godimo ga kota. Mangwalo a makgethwa a be a ngwalelwa le go kopollelwa godimo ga mangwalo a go phuthwa. Mangwalo a go phuthwa e be e le mohuta wa dipuku tšeo di bego di dirišwa kudu mehleng yeo.​—Jer 36:​4, 18, 23; Lu 4:​17-20; 2Ti 4:13.

• Leotša.

  Ke mohuta wa mabele ao a nyakilego go swana le korong ao a bitšwago Triticum spelta, ao o ka se kgonego go a fefera.​—Ek 9:32.

• Lepithone.

  Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika lentšu le le hlaloswa e le tšhelete e nyenyane ya tšhipi ya Bajuda, e be e dirilwe ka koporo goba ka porontshe. Diphetolelo tše dingwe tša Beibele di e fetolela e le “mite.” (Mar 12:​42; Lu 21:2; mengwalo ya tlase)​—Bona Dit. B14.

• Lepotlelo la mokgopa.

  Ke lepotlelo leo le dirilwego ka mokgopa wa diphoofolo tša go swana le dinku le dipudi leo le šomišwago go tšhela dilo tša go swana le beine. Batho ba be ba tšhela beine ka gare ga mapotlelo a maswa a mokgopa, ka gobane ge beine e bela e dira gore mapotlelo ao a kokomoge. Mapotlelo a maswa a mokgopa a kgona go taologa, mola a kgale a palega ge beine e bedile.​—Jos 9:4; Mat 9:17.

• Lepotlelwana la alapasetere.

  Ke lepotlelwana le lenyenyane la senkgišabose. Mathomong le be le dirilwe ka leswika leo le hwetšwago kgauswi le tikologo ya Alabastron, kua Egepeta. Gantši mapotlelwana ao a be a direlwa melalana e mesesane yeo e bego kgona go tswalelega gore senkgišabose se bohlokwa seo se lego ka moo se se ke sa tšhologa.​—Mar 14:3.

• Lerato le le botegago.

  Gantši polelwana ye e fetolelwa go tšwa lentšung la Seheberu e lego cheʹsedh, leo le šupago go lerato leo le šušumetšwago ke go rata selo se itšego ka pelo ka moka, go se botegela, go se tshepagalela le go se kgomarela. Gantši polelwana ye e dirišwa go bontšha tsela yeo Modimo a ratago batho ka yona. Batho le bona ba kgona go bontšhana lerato le.​—Ek 34:6; Ru 3:10.

• Leswao.

  Ke selo, boemo goba selo seo se sa tlwaelegago seo se bontšhago gore go tlo direga selo se itšego se bohlokwa gona bjale goba nakong e tlago.​—Ge 9:​12, 13; 2Kg 20:9; Mat 24:3; Kut 1:1.

• Leswika le bohlokwa leo le lego khoneng ya moago.

  Le ke leswika leo le bewago khoneng ya moago moo maboto a mabedi a kopanago gona go dira gore maboto ao a se ke a wa. Khoneng ya moago ya fantešeni go be go bewa leswika le legolo le bohlokwa. E be e le leswika le le tiilego leo gantši le bego le dirišwa ge go agwa meago ya batho bohle le maboto a motse. Polelwana ye e dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo ge go bolelwa ka motheo wa lefase, ebile Jesu o bitšwa gore ke yena “leswika le bohlokwa kudu la motheo” la phuthego ya Bokriste yeo e swantšhwago le ntlo ya seswantšhetšo.​—Ef 2:​20; Job 38:6.

• Letsha la mollo.

  Le ke lefelo la seswantšhetšo leo le “tukago mollo le sebabole,” ebile le hlaloswa gape e le “lehu la bobedi.” Letsheng le, go lahlelwa badiradibe bao ba sa itsholego, Diabolo gaešita le lehu le Lebitla (goba Hadese). Taba ya gore go akaretšwa sebopiwa sa moya, lehu le Hadese, e lego dilo tšeo di ka se swego ka mollo, e bontšha gore letsha le swantšhetša go fedišetšwa sa ruri e sego go tlaišetšwa sa ruri.​—Kut 19:​20; 20:​14, 15; 21:8.

• Letšatši la go Lebalelwa Dibe.

  Le ke letšatši le lekgethwa le le bohlokwa kudu go Baisiraele ebile le bitšwa gape gore ke Yom Kippur. Le be le e ba ka di-10 tša kgwedi ya Sejuda e lego Ethanimi. (Polelwana Yom Kippur e tšwa lentšung la Seheberu e lego yohm hak·kip·pu·rimʹ, yeo e bolelago gore “letšatši la go khupetšwa.”) Le e be e le letšatši le nnoši mo ngwageng leo moperisita yo a phagamego a bego a tsena ka Sekgethwakgethweng sa taberenakele gomme ge nako e dutše e eya, a thoma go tsena ka Sekgethwakgethweng sa tempele. Ge a le ka moo, o be a neela madi a sehlabelo bakeng sa dibe tša gagwe, dibe tša Balefi ba bangwe le dibe tša setšhaba ka moka. Letšatši leo e be e le letšatši la kopano e kgethwa le la go ikona dijo, ebile e be e le letšatši la sabatha, e lego nako ya gore batho ba se ke ba dira mošomo le ge e le ofe.​—Le 23:​27, 28.

• Letšatši la go Lokišetša.

  E be e le letšatši la pele ga Sabatha leo Bajuda ba bego ba le diriša go lokišetša Sabatha. Letšatši leo le be le felela ge letšatši le sobela ke moka gwa thoma letšatši leo lehono re le bitšago Labohlano. Sabatha e be e thoma ka yona nako yeo. Letšatši la Bajuda le be le thoma mantšiboa le felela mantšiboa a latelago.​—Mar 15:​42; Lu 23:54.

• Letšatši la Kahlolo.

  Ke letšatši le itšego goba nako e itšego moo Modimo a tlago go sekiša dihlopha tša batho, ditšhaba goba batho ka moka. Le ka ba le šupa go nako yeo batho bao ba ahlotšwego gore ba swanelwa ke go hwa ba tlago go bolawa goba le ka ba le šupa go kahlolo yeo e tlago go dira gore ba bangwe ba hwetše sebaka sa gore ba phološwe gomme ba phele go ya go ile. Jesu Kriste le baapostola ba gagwe ba ile ba bolela ka “Letšatši la Kahlolo” leo le bego le tlo tla nakong e tlago gore le ama batho bao ba phelago le bao ba šetšego ba hwile.​—Mat 12:36.

• Leuba la bolwetši.

  Mo go bolelwa ka bolwetši le ge e le bofe bjo bo phatlalalago ka pela le bjo bo fetelago bjo bo ka feleletšago bo bolaya. Gantši leuba la bolwetši le be le e ba gona ge Modimo a be a ahlola batho.​—Nu 14:​12; Hes 38:​22, 23; Amo 4:10.

• Logo goba komiki.

  Ke selo se senyenyane kudu sa go kala diela seo go bolelwago ka sona ka Beibeleng. Ka pukung ya Sejuda ya Talmuddi, dihini tše 12 di lekana le komiki e tee. Ge go dirišwa dipalopalo tše, komiki ye e ka tšhela diela tšeo di lego ka godingwana ga kotara ya lithara. (Le 14:​10)​—Bona Dit. B14.

• Lwala.

  Ke leswika la nkgokolo leo le beilwego godimo ga leswika le lengwe la go swana le lona. Le dirišetšwa go šila dithoro tše itšego gore e be folouru. Selo seo se bego se le bogareng bja leswika leo le lego ka fase se be se thuša leswika leo le lego ka godimo go dikologa. Mehleng ya Beibele, basadi ba bantši ba be ba diriša tšhilo le lwala ka magaeng a bona. Ka ge malapa a be a ithekgile ka tšhilo le lwala gore a kgone go hwetša senkgwa letšatši le lengwe le le lengwe, Molao wa Moshe o be o thibela motho go tšeela yo mongwe lwala goba tšhilo ge a sa dutše a letetše gore a tle a mo patele. Tšhilo le lwala tše dikgolo di be di dikološwa ke diphoofolo.​—Doi 24:6; Mar 9:42.

M

• Mahalathe.

  Lentšu le le dirišwa mminong, le hwetšwa go mantšu a mathomong a Psalme 53 le 88. Go ka direga gore le sepedišana le lentšu la Seheberu leo le bolelago gore “go fela maatla” goba “go babja.” Ka go realo se sa bontšha gore koša ye ke ya go nyama ebile e opelwa ka moya wa tlasana. Seo go bolelwago ka sona go Dipsalme tše se dumelelana le taba ye.

• Malikamo.

  Mohlomongwe leina le le swana le leina Mmoleke, e lego modingwana yo mogolo wa Baamoni. (Tse 1:5)​—Bona MMOLEKE.

• Manaka a aletare.

  Ke dilo tše ekego ke manaka tšeo di bego di tšweletše dikhoneng tše nne tša dialetare tše dingwe. (Le 8:​15; 1Kg 2:​28)​—Bona Dit. B5 le B8.

• Mangwalo.

  Ke Mangwalo a Makgethwa ao a tšwago go Modimo. Lentšu le ge le dirišwa ka tsela ye le tšwelela feela ka Mangwalong a Bakriste a Segerika.​—Lu 24:​27; 2Ti 3:16.

• Manna.

  Ke dijo tšeo Baisiraele ba bego ba di ja ge ba be ba le lešokeng ka mengwaga e 40. Ba be ba di fiwa ke Jehofa. Dijo tše di be di hwetšwa di le mo fase ka mohlolo di na le phoka ka godimo. Di be di eba gona mesong e mengwe le e mengwe ka ntle le ka Sabatha. Ge Baisiraele ba be ba di bona la mathomo, ba itše, “Ke eng dilo tše?” goba ba ile ba botšiša ka Seheberu ba re, “man huʼ?” (Ek 16:​13-15, 35) Mangwalong a mangwe go bolelwa ka ona e le “dijo tšeo di tšwago legodimong” (Ps 78:​24), le “dijo tša barongwa” (Ps 78:​25). Jesu o ile a bolela ka manna ka tsela ya seswantšhetšo.​—Joh 6:​49, 50.

• Mantšu a mathomong.

  A ke mantšu a mathomong ao a tšwelelago dipsalmeng tše itšego. A re botša gore mongwadi ke mang, go be go direga eng ge e be e ngwalwa, ebile a nea tlhahlo ya gore psalme yeo e opelwe bjang goba a hlalosa bohlokwa goba morero wa psalme yeo.​—Bona mantšu a mathomong a Psalme 3, 4, 5, 6, 7, 30, 38, 60, 92, 102.

• Masetlapelo a magolo.

  Lentšu la Segerika leo le dirišwago bakeng sa “masetlapelo” le fetišetša kgopolo ya mathata goba ditlaišego tšeo di bakwago ke maemo ao a gateletšago. Jesu o ile a bolela ka masetlapelo a magolo ao a sa letelwago ao a bego a tla wela Jerusalema a ba a bolela kudu le ka ao a bego a tlo wela batho ka moka nakong ya ge a tla be a etla ‘a na le letago.’ (Mat 24:​21, 29-31) Paulo o ile a bolela gore masetlapelo ke kotlo yeo Modimo a tlago go e tlišetša ‘bao ba sa mo tsebego le bao ba sa kwego ditaba tše dibotse’ tša mabapi le Jesu Kriste. Kutollo kgaolo 19 e bontšha Jesu e le yena a eteletšego pele madira a legodimo ge a tla be a elwa le “sebata le dikgoši tša lefase le mašole a tšona.” (2Th 1:​6-8; Kut 19:​11-21) “Lešaba le legolo” le ile la bonwa ponong le phologa masetlapelo ao. (Kut 7:​9, 14)​—Bona ARAMAGEDONE.

• Maskile.

  Ke lentšu la Seheberu leo go sa tsebjego gore le ra goreng. Le hwetšwa mantšung a mathomong a dipsalme tše 13. Go ka direga gore le ra gore “sereto sa go naganišiša.” Ba bangwe ba nagana gore lentšu la go swana le le, leo le fetoletšwego e le ‘go hlankela ka bohlale,’ le ka ba le na le tlhaloso ya go swana le ya lentšu Maskile.​—2Kr 30:​22; Ps 32:Mantšu a mathomong.

• Maswika a bohlokwa a ka lewatleng.

  A tšwa marapong a diphedi tše dinyenyane tša ka lewatleng. A hwetšwa ka lewatleng ka mebala ya go fapafapana, go akaretša o mokhwibidu, o mošweu le o moso. Maswikana a a be a tletše kudu ka Lewatleng le Lekhwibidu. Mehleng ya Beibele, maswika a bohlokwa a ka lewatleng a makhwibidu a be a tura kudu ebile a be a dirišetšwa go dira dipheta le dilo tše dingwe tša go ikgabiša.​—Die 8:11.

• Matemona.

  Ke dibopiwa tšeo di sa bonagalego tšeo di dirago dilo tše mpe ebile di na le maatla ao a fetago a batho. Dibopiwa tše di bitšwa gore ke “barwa ba Modimo wa nnete” mongwalong wa tlase go Genesi 6:2 gomme go Juda 6 di bitšwa gore ke “barongwa.” Ga se ba bopša e le ba babe, eupša ke barongwa bao ba ilego ba itira manaba a Modimo ka go se mo kwe mehleng ya Noa le ka go thekga Sathane ge a be a hlanogela Jehofa.​—Doi 32:​17; Lu 8:​30; Dit 16:​16; Jak 2:19.

• Matengwa.

  Ke maswikana, dikotana goba matlapana ao a bego a dirišwa go dira diphetho. Dilo tše di be di tsenywa ka gare ga seaparo seo se phuthilwego goba sebjana gomme tša tšokotšwa. Letengwa leo le bego le ewa goba le ntšhwa e be e le lona le kgethwago. Gantši ge go be go dirwa matengwa go be go rapelwa. Lentšu “letengwa” le dirišwa ka tsela ya kgonthe le ka tsela ya seswantšhetšo. Le ra gore “go abelana” goba “go arolelana.”​—Jos 14:2; Ps 16:5; Die 16:​33; Mat 27:35.

• Matlalo a go ngwalela.

  A ke matlalo a dinku, dipudi goba dinamane ao a bego a dirišetšwa go dira dilo tšeo go ngwalelwago go tšona. A be a tiile go feta papirase, ebile a be a dirišwa go ngwalela mangwalo a go phuthwa a Beibele. Go ka direga gore matlalo a go ngwalela ao Paulo a ilego a kgopela Timotheo gore a mo tlele le ona e be e le dikarolwana tša Mangwalo a Seheberu. A mangwe a mangwalo a go phuthwa a Lewatleng la Letswai a be a ngwadilwe godimo ga matlalo a go ngwalela.​—2Ti 4:13.

• Matsedonia.

  Ke tikologo ya ka leboa ya Gerika yeo e ilego ya tuma kudu nakong ya ge go be go buša Alekesandere yo Mogolo. E ile ya tšwela pele e ikeme go fihlela e fenywa ke Baroma. Matsedonia e be e le profense ya Baroma nakong ya ge moapostola Paulo a be a etela Yuropa la mathomo. Paulo o ile a etela Matsedonia gararo. (Dit 16:9)​—Bona Dit. B13.

• Medingwana ya diswantšho, Go rapela medingwana ya diswantšho.

  Modingwana wa seswantšho ke seswantšho seo se emelago selo se sengwe le se sengwe seo batho ba se dirišago ge ba rapela. Selo seo e ka ba sa nnete goba seo motho a inaganelago sona. Go rapela modingwana wa seswantšho ke go o hlompha, go o rata, go o hlankela goba go o tšeela godimo.​—Ps 115:4; Dit 17:​16; 1Ko 10:14.

• Mehla ya bofelo.

  Polelwana ye le tše dingwe tšeo di swanago le yona, go swana le yeo e rego “karolong ya mafelelo ya mehla ya bofelo,” di dirišwa boporofeteng bja Beibele go bontšha nako yeo dilo tšeo di porofetilwego ka Beibeleng di tlago go fihla mafelelong. (Hes 38:​16; Dan 10:​14; Dit 2:​17) Nako yeo e ka tšea mengwaga e sego kae goba e mentši go ithekgile ka gore boporofeta bjoo ke bofe. Le gona, Beibele e diriša polelwana yeo e rego “mehla ya bofelo” go šupa nakong ya go ba gona ga Kriste.​—2Ti 3:1; Jak 5:3; 2Pe 3:3.

• Mehlolo, Mediro e maatla.

  Ke ditiro tšeo di dirwago ka maatla ao a fetago ao batho ba nago le ona. Gantši ditiro tše di dirwa ke batho bao ba nago le maatla ao a sa tlwaelegago. Ka dinako tše dingwe ka Beibeleng, lentšu “leswao” le lentšu “pontšho” gotee le polelwana ye e rego “dilo tše di makatšago” di dirišwa e le mahlalosetšagotee.​—Ek 4:​21; Dit 4:​22; Heb 2:4.

• Merodake.

  Ke modingwana yo mogolo wa motse wa Babilona. Merodake (goba, Marduk) o ile a ba bohlokwa kudu ka morago ga gore kgoši ya Babilona e lego Hammurabi yeo e bego e hlama melao, e dire gore Babilona e be toropo e kgolo ya Babilonia. Merodake o ile a tloša medingwana yeo e bego e le gona mathomong gomme yena a ba modingwana yo mogolo wa tempele ya Babilona. Ge nako e dutše e eya, leina Merodake (goba, Marduk) le ile la tšeelwa legato ke sereto “Belu” (yeo e bolelago gore “Molaodi” goba “Mong”). Gantši batho ba be ba bitša Merodake gore ke Bele​.​—Jer 50:2.

• Mesia.

  Lentšu le le tšwa lentšung la Seheberu leo le rago gore “motlotšwa.” Lentšu Mesia ka Segerika ke “Kriste.”​—Dan 9:​25; Joh 1:41.

• Metse yeo batho ba tšhabelago go yona.

  Ye ke metse ya Balefi yeo go bego go tšhabela motho yo a bolailego yo mongwe ka phošo e le gore a khutele motho yo a nyakago go itefeletša ka baka la motho wa gabo yo a bolailwego. Jehofa o be a laetše Moshe gore a kgethe metse e tshelelago yeo batho ba ka tšhabelago go yona gomme ka morago a tla a laela Joshua gore a dire se se swanago. Metse yeo e be e le Nageng ya Kholofetšo. Ge motho yo a tšhabago a se na go fihla go o mongwe wa metse yeo, o be a swanetše gore a sa le keiting ya motse, a botše bagolo ba motse woo seo a se dirilego ke moka bona ba be ba tla mo amogela. Motho yoo o be a swanetše go seka molato wa gagwe motseng woo a bolaetšego motho go wona, e le gore a bontšhe gore ga a na molato. Seo se be se direlwa gore batho ba se ke ba bolaya ba bangwe ka boomo ba tshepile gore ba tla tšhabela metseng yeo. Ge a be a ka hwetšwa a se na molato, o be a bušetšwa motseng woo batho ba tšhabelago go ona. Le gona, o be a swanetše go dula go wona bophelo bja gagwe ka moka goba a dule go fihlela ge moperisita yo a phagamego a hlokofala.​—Nu 35:​6, 11-15, 22-29; Jos 20:​2-8.

• Miktame.

  Le ke lentšu la Seheberu leo le dirišitšwego mantšung a mathomong a dipsalme tše tshelelago. (Ps 16; 56-60) Ke lentšu leo go sa tsebegego gore le ra goreng. Go ka direga gore le sepedišana le lentšu “mongwalo.”

• Milikomo.

  Ke leina la modingwana yo a bego a rapelwa ke Baamoni, le ka ba le swana le leina la modingwana yo a bitšwago Moleke. (1Kg 11:​5, 7) Ge Solomone a be a le kgauswi le go se sa ba kgoši, o ile a agela modingwana yo wa maaka mafelo a phagamego ao go rapelwago go ona.​—Bona MMOLEKE.

• Mina.

  Ka pukung ya Hesekiele e bitšwa gore ke mane. Mina ke boima bja selo se se kalwago ebile ke tšhelete. Go ya le ka bohlatse bjoo baepi ba marope ba bo hweditšego bja gore mina e tee e lekana le dishekele tše 50, le gore shekele e tee e imela dikgerama tše 11,4, gona go ra gore shekele yeo go bolelwago ka yona ka Mangwalong a Seheberu e be e imela dikgerama tše 570. Ka ge go be go na le kubiti ya ka bogošing, go ka direga gore go be go na le mina ya ka bogošing. Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, mina e tee e be e lekana le diterakema tše 100. E be e imela dikgerama tše 340. Dimina tše 60 di be di lekana le talente e tee. (Es 2:​69; Lu 19:​13)​—Bona Dit. B14.

• Mira.

  Ke bureku bjo bo nkgago bose bjoo bo tšwago mehlašaneng ya meetlwa goba bjo bo tšwago mehlašaneng ya legoro la Commiphora. Mira e be e le e nngwe ya dilo tšeo di tšhelwago ka makhureng a makgethwa. E be e tšhelwa dilong tša go swana le diaparo goba mepete gore e nkge bose ebile e be e tšhelwa le ka makhureng a go šidulla batho le a go tlola. Le gona e be e dirišetšwa go tlotša setopo seo se bego se le kgauswi le go bolokwa.​—Ek 30:​23; Die 7:​17; Joh 19:39.

• Mmoelanyi.

  Ke motho yo a thušago batho ba babedi e le gore ba kgone go boelana. Ka Mangwalong, Moshe ke mmoelanyi wa kgwerano ya Molao mola Jesu e le mmoelanyi wa kgwerano e mpsha.​—Gal 3:​19; 1Ti 2:5.

• Mmoleke.

  Ke modimo wa Baamoni ebile go ka direga gore o bitšwa gape gore ke Malikamo, Milikomo le Mmoloko. Lentšu le e ka no ba e le sereto e sego leina la modingwana yo a itšego. Molao wa Moshe o be o laetše gore motho le ge e le ofe yoo a bego a ka direla Mmoleke dihlabelo ka bana ba gagwe, a bolawe.​—Le 20:2; Jer 32:​35; Dit 7:43.

• Mmoloko.​—

  Bona MMOLEKE.

• Mmopi wa letsopa.

  O dira dipitša, dibjana le dilo tše dingwe ka letsopa. Lentšu la Seheberu leo le fetoletšwego e le mmopi wa letsopa le ra gore “mohlami.” Maatla ao mmopi wa letsopa a nago le ona go dilo tšeo a di bopago, gantši a dirišwa go bontšha maatla ao Jehofa a nago le ona a go buša batho le ditšhaba.​—Jes 64:8; Rom 9:21.

• Mmoto.

  Lentšu le ka Seheberu ke “Millo.” Le tšwa lentšung leo le rago gore “go tlatša.” Ka Beibeleng ya Septuagint, lentšu le le fetoletšwe e le “sebo.” Go bonagala e be e le lefelo goba e le moago woo o bego o le Motseng wa Dafida eupša ga go tsebege gore lefelo leo goba moago woo o be o le bjang.​—2Sa 5:9; 1Kg 11:27.

• Mmušo wa Modimo.

  Polelwana ye e šupa go mmušo woo o emelago mmušo wa Modimo woo Kgoši ya wona e lego Morwa wa gagwe Kriste Jesu.​—Mat 12:​28; Lu 4:​43; 1Ko 15:50.

• Moapostola.

  Lentšu le le ra gore “yo a romilwego.” Le dirišwa go šupa go Jesu le ba bangwe bao ba ilego ba rongwa gore ba hlankele batho ba bangwe. Gantši le dirišwa ge go bolelwa ka barutiwa ba 12 bao Jesu a ba kgethilego ka boyena.​—Mar 3:​14; Dit 14:14.

• Moedi.

  Ke nokana yeo gantši e se nago meetse ge dipula di sa ne. Ka dinako tše dingwe moedi o ka fetoga nokana. Dinokana tše dingwe di be di hwetša meetse go tšwa methopong ya meetse, e lego seo se bego se dira gore di se ke tša gopa. Ditemaneng tše dingwe moedi o bitšwa ‘noka.’​—Ge 26:​19; Nu 34:5; Doi 8:7; 1Kg 18:5; Job 6:15.

• Moemedi yo Mogolo.

  Ye ke polelwana ya Segerika yeo e bolelago gore “Moetapele yo Mogolo.” E šupa go karolo e kgolo yeo e dirwago ke Jesu Kriste go lokolla batho bao ba botegago go ditlamorago tše mpe tšeo di tlišwago ke sebe, gomme a dira gore ba hwetše bophelo bjo bo sa felego.​—Dit 3:​15; 5:​31; Heb 2:​10; 12:2.

• Moetapele wa profense.

  E be e le moetapele yo mogolo wa profense yeo e laolwago ke mmuši wa Moroma. Moetapele yo o be a na le maatla a go ahlola le go laola mašole. Le ge a be a le ka tlase ga mmuši wa Moroma, o be a na le maatla a magolo a go laola dilo profenseng.​—Dit 13:7; 18:12.

• Mogolo, Monna yo mogolo.

  Yo ke monna yo a šetšego a gotše eupša ka mangwalong lentšu goba polelwana ye e šupa go monna yo a nago le maatla a go laola le maikarabelo setšhabeng goba nageng. Lentšu le le šupa le go dibopiwa tša moya ka pukung ya Kutollo. Lentšu la Segerika e lego pre·sbyʹte·ros le fetoletšwe e le “mogolo” ge le šupa go bao ba nago le maikarabelo a go etelela phuthego pele.​—Ek 4:​29; Die 31:​23; 1Ti 5:​17; Kut 4:4.

• Mohlahli.

  Lentšu le ka Seheberu ge le dirišwa ka Dipsalmeng, le šupa go motho yo a beakanyago dikoša, a ba a hlahla gore di opelwe bjang. O be a tlwaetša diopedi tša Balefi go opela, a thuša diopedi tša Balefi gore di itlwaetše go opela dikoša tšeo ebile o be a ba eta pele ge ba be ba opela pele ga batho. Diphetolelo tše dingwe di re ke “mohlahli wa mmino” goba “moetapele wa mmino.”​—Ps 4:Mantšu a mathomong; 5:Mantšu a mathomong.

• Mohlanka wa bodiredi.

  Ke polelwana yeo e tšwago lentšung la Segerika e lego di·aʹko·nos, yeo gantši e fetolelwago e le “modiredi” goba “mohlanka.” Ge go bolelwa ka “mohlanka wa bodiredi” go bolelwa ka motho yoo a thušago bagolo ka phuthegong. Motho o swanetše go swanelega go ya ka mangwalo gore a be mohlanka wa bodiredi.​—1Ti 3:​8-​10, 12.

• Mohlare wa bophelo.

  Wo ke mohlare wo o bego o le serapeng sa Edene. Beibele ga e re botše gore dienywa tša wona ka botšona di be di e na le selo seo se bego se ka dira gore motho a phele go ya go ile. Eupša mohlare wo o be o swantšhetša gore Modimo o tlo nea batho bao a tlago go ba dumelela gore ba je dienywa tša wona bophelo bjo bo sa felego.​—Ge 2:9; 3:22.

• Mohlare wa go tseba se sebotse le se sebe.

  Wo ke mohlare woo o bego o le serapeng sa Edene. Modimo o ile a diriša mohlare wo go swantšhetša tshwanelo yeo a nago le yona ya go beela batho melao ya mabapi le “se sebotse” le “se sebe.”​—Ge 2:​9, 17.

• Mojuda, Bajuda.

  Ka morago ga gore mmušo wa meloko e lesome wa Isiraele o we, lentšu Mojuda le ile la thoma go šupa go motho yo a bego a etšwa molokong wa Juda. (2Kg 16:6) Ka morago ga gore Baisiraele ba lokollwe bothopša Babilona, lentšu Bajuda le ile la dirišwa go šupa go Baisiraele ba meloko ka moka bao ba ilego ba boela Isiraele. (Es 4:​12) Ka morago la dirišwa lefaseng ka moka go kgethologanya Baisiraele go batho bao e bego e se Baisiraele. (Est 3:6) Moapostola Paulo o ile a diriša lentšu Mojuda ka tsela ya seswantšhetšo ge a be a bontšha gore taba ya gore motho ke wa setšhaba sefe ga e na mohola ka phuthegong ya Bokriste.​—Rom 2:​28, 29; Gal 3:28.

• Mokgethwa, Kgethwa.

  Mantšu a a bontšha seka seo Jehofa a dulago a na le sona ebile a šupa go boemo bjo bo bontšhago gore motho o hlwekile boitshwarong goba bjo bo bontšhago gore selo ke se sekgethwa. (Ek 28:​36; 1Sa 2:2; Die 9:​10; Jes 6:3) Ge mantšu a ka Seheberu a šupa go batho (Ek 19:6; 2Kg 4:9), diphoofolo (Nu 18:​17), dilo (Ek 28:​38; 30:​25; Le 27:​14), mafelo (Ek 3:5; Jes 27:​13), dinako tše itšego (Ek 16:​23; Le 25:​12) le mediro e itšego (Ek 36:4), a fetišetša kgopolo ya go beelwa ka thoko, go hlaolwa goba go kgethagatša selo gore e be sa Modimo. Ke boemo bjoo selo se itšego se beelwago ka thoko bakeng sa Jehofa goba boemo bjoo motho a beelwago ka thoko gore a hlankele Jehofa. Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika lentšu “mokgethwa” le lentšu “bokgethwa” a bontšha gore motho yo a itšego goba selo se itšego se beelwa ka thoko bakeng sa Modimo. Le gona mantšu a a dirišwa gape go bontšha gore motho o itshwere gabotse.​—Mar 6:​20; 2Ko 7:1; 1Pe 1:​15, 16.

• Mokriste.

  Ke leina leo Modimo a le filego balatedi ba Jesu Kriste.​—Dit 11:​26; 26:28.

• Molamo.

  Ke kotana goba leparana leo le bego le swarwa ke mmuši go swantšhetša maatla a go buša.​—Ge 49:​10; Heb 1:8.

• Molao.

  Ge lentšu le le thoma ka tlhaka e kgolo, gantši le ka ba le šupa go Molao wa Moshe goba go dipuku tše hlano tša mathomo tša Beibele. Ge le thoma ka tlhaka e nyenyane le ka ba le šupa go o mongwe wa melao ya Moshe goba go molao wa motheo o itšego.​—Nu 15:​16; Doi 4:8; Mat 7:​12; Gal 3:24.

• Molaodi.

  Ke moemedi goba moetapele wa profense mmušong wa Babilona le wa Peresia. Kgoši ke yona e bego e kgetha molaodi yo gore e be moemedi wa yona.​—Es 8:​36; Dan 6:1.

• Molao wa Moshe.

  Ke Molao wo Jehofa a o filego Baisiraele a diriša Moshe ge ba be ba le lešokeng la Sinai ka 1513 B.C.E. Gantši dipuku tše hlano tša mathomo tša Beibele di bitšwa gore ke Molao.​—Jos 23:6; Lu 24:44.

• Molebeledi.

  Monna yoo boikarabelo bja gagwe bjo bogolo e lego go hlokomela phuthego le go e diša. Lentšu le ka Segerika ke e·piʹsko·pos. Le bolela go hlokomela selo se itšego e le gore o se šireletše. Mantšu “molebeledi” le “mogolo” (pre·sbyʹte·ros) a šupa go maemo a swanago ka phuthegong. Lentšu “mogolo” le bolela gore yo a kgethilwego o na le dika tšeo di bontšhago gore o butšwitše moyeng, gomme lentšu “molebeledi” le šupa go maikarabelo ao motho yo a kgethilwego a swanetšego go a phetha.​—Dit 20:​28; 1Ti 3:​2-7; 1Pe 5:2.

• Moleti.

  Ke motho yo a letago batho goba moago go bona ge e ba ga go na kotsi yeo e tlago. Gantši o leta bošego, ebile a ka lemoša batho ge e ba go na le kotsi. Baleti ba be ba ema mabotong a motse goba mabotong a matelele gore ba kgone go bona batho bao ba tlago go bona ba sa le kgole. Baleti ba bangwe ba be ba šoma mašoleng. Baporofeta ba be ba šoma e le baleti ba setšhaba sa Isiraele ka tsela ya seswantšhetšo, ba be ba lemoša setšhaba seo ge e ba go na le kotsi e tlago.​—2Kg 9:​20; Hes 3:17.

• Monasari.

  Lentšu le le tšerwe lentšung la Seheberu leo le rago gore “Yo a Kgethilwego,” “Yo a Ineetšego,” goba “Yo a Hlaotšwego.” Go be go na le mehuta e mebedi ya Banasari, e lego bao ba bego ba ithaopa le bao ba bego ba kgethilwe ke Modimo. Monna goba mosadi o be a ka direla Jehofa keno ya gore o tla ba Monasari ka nako e rilego. Bao ba ithaopetšego go ba Banasari, ba be ba swanetše go latela dilo tše tše tharo: ba be ba se ba swanela go nwa bjala goba go ja selo le ge e le sefe seo se dirilwego ka diterebe, ba be ba se ba swanela go kota meriri, ebile ba be ba se ba swanela go swara setopo. Bao ba bego ba kgethilwe ke Jehofa e be e eba Banasari bophelo ka moka, le gona Jehofa o be a ba botša dilo tšeo ba bego ba swanetše go di dira gore ba tšwele pele e le Banasari.​—Nu 6:​2-7; Baa 13:5.

• Monatsaretha.

  Jesu o be a bitšwa Monatsaretha ka ge a be a etšwa motseng wa Natsaretha. Mohlomongwe leina le le sepedišana le lentšu la Seheberu e lego “lehlogedi” go Jesaya 11:1. Ka morago, balatedi ba Jesu le bona ba ile ba bitšwa Banatsaretha.​—Mat 2:​23; Dit 24:5.

• Monyanya wa Dinkgwa tše di sa Omelwago.

  Ke monyanya wa mathomo go menyanya e meraro e mogolo ya ngwaga le ngwaga ya Baisiraele. O be o thoma ka di-15 tša kgwedi ya Nisani, e lego letšatši la ka morago ga Paseka. Le gona o be o tšea matšatši a šupago. Nakong ya monyanya, Baisiraele ba be ba swanetše go ja dinkgwa tše di sa omelwago feela, e le gore ba gopole nako ya ge ba be ba etšwa Egepeta.​—Ek 23:​15; Mar 14:1.

• Monyanya wa go Buna, Monyanya wa Dibeke.​—

  Bona PENTEKOSTE.

• Monyanya wa go Neela Tempele.

  Monyanya wo o be o ketekwa ngwaga le ngwaga go gopola ge tempele e be e hlwekišwa ka morago ga gore Antiochus Epiphanes a e šilafatše. Monyanya wo o be o thoma ka di-25 tša kgwedi ya Kisilefe, o tšea matšatši a seswai.​—Joh 10:22.

• Monyanya wa Mešaša.

  O bitšwa gape gore ke Monyanya wa Ditaberenakele goba Monyanya wa go Kgoboketša. O be o ketekwa ka di-15 go ya go di-21 tša kgwedi ya Ethanimi. Monyanyeng woo, Baisiraele ba be ba leboga Jehofa ka baka la dilo tšeo ba di bunnego mafelelong a ngwaga wa temo, ebile e be e le nako ya gore ba thabe le go mo leboga ka baka la puno yeo a ba šegofaditšego ka yona. Matšatšing ao a monyanya, batho ba be ba dula mešašeng goba meriting yeo e dirilwego ka mašaša go ikgopotša nako ya ge ba be ba etšwa Egepeta. E be e le o mongwe wa menyanya e meraro yeo banna ba bego ba swanetše go ya Jerusalema go yo e keteka.​—Le 23:​34; Es 3:4.

• Mooko.

  Tše ke dikgapetlana tšeo di tšwago thorong ya lebele nakong ya ge go folwa goba go ološwa mabele. Mooko o dirišwa e le sekapolelo go swantšhetša selo seo se se nago mohola le seo se sa kgahlišego.​—Ps 1:4; Mat 3:12.

• Moopafatšwa.

  Ge e le gabotse mo go bolelwa ka monna yo dithaka tša gagwe tša bonna di ntšhitšwego. Gantši banna ba bjalo ba be ba kgethwa gore ba hlankele ka mošate goba gore ba hlokomele kgošigadi le basadi ba direthe ba kgoši. Lentšu le gape le šupa go monna yoo a sego a ntšhiwa dithaka tša bonna eupša a kgethilwe gore a šome ka lapeng la kgoši. Le šupa gape le go batho bao ba itirilego “baopafatšwa ka baka la mmušo wa magodimo.” Batho ba ba kgona go itshwara e le gore ba kgone go hlankela Modimo ka mo go oketšegilego.​—Mat 19:​12; Est 2:​15; Dit 8:27.

• Moperisita.

  Ke monna yo a bego a kgethilwe gore a emele batho go Modimo le go ba ruta ka yena le ka melao ya gagwe. Baperisita ba be ba dira le dihlabelo e le gore ba kgopelele batho tshwarelo go Modimo. Pele go e ba le Molao wa Moshe, dihlogo tša malapa e be e le baperisita ba malapa a tšona. Nakong ya Molao wa Moshe, baperisita ba be ba kgethwa ka lapeng la Arone wa moloko wa Lefi. Banna ba bangwe ba Balefi e be e eba bathuši ba baperisita. Ge kgwerano e mpsha e thoma, Isiraele ya moya e ile ya thoma go ba setšhaba sa baperisita, gomme Jesu Kriste e le Moperisita yo a Phagamego.​—Ek 28:​41; Heb 9:​24; Kut 5:10.

• Moperisita yo a phagamego.

  Molaong wa Moshe yo e be e le moperisita yo mogolo yo a bego a emela batho pele ga Modimo ebile a okametše baperisita ba bangwe. O be a bitšwa gape gore ke “moperisita yo mogolo.” (2Kr 26:​20; Es 7:5) Ke yena a nnoši a bego a dumeletšwe go tsena ka Sekgethwakgethweng e lego karolong ya ka garegare ya taberenakele gomme ka morago ya ba karolong ya ka garegare ya tempele. O be a tsena ka Sekgethwakgethweng gatee ka ngwaga ka Letšatši la go Lebalelwa Dibe. Polelwana “moperisita yo a phagamego” e šupa gape le go Jesu Kriste.​—Le 16:​2, 17; 21:​10; Mat 26:3; Heb 4:14.

• Moperisita yo mogolo.

  Se ke sereto se sengwe seo se dirišwago ka Mangwalong a Seheberu ge go bolelwa ka “moperisita yo a phagamego.” Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, go bonagala sereto “baperisita ba bagolo” se šupa go banna ba bagolo ba sehlopheng sa baperisita. Mohlomongwe go akaretšwa le banna ka moka bao ba tlošitšwego gore e se sa ba baperisita ba ba phagamego go akaretša le baetapele ba dihlopha tše 24 tša baperisita.​—2Kr 26:​20; Es 7:5; Mat 2:4; Mar 8:31.

• Moporofeta.

  Ke motho yoo Modimo a mo šomišago go tsebiša batho melaetša ya gagwe. Baporofeta ba be ba bolela legatong la Modimo. Le gona ba be ba bolela dilo tšeo di tlago go direga, ba ruta dithuto tša Jehofa, ditaelo tša gagwe le go tsebatša dikahlolo tša gagwe.​—Amo 3:7; 2Pe 1:21.

• Morongwa yo mogolo.

  Polelwana ye e ra gore “molaodi wa barongwa.” Ka Beibeleng, polelwana ye e rego “morongwa yo mogolo” e dirišetšwa go šupa go morongwa o tee feela yo mogolo. Beibele e re leina la morongwa yoo yo mogolo ke Mikaele.​—Dan 12:1; Ju 9; Kut 12:7.

• Morwa wa Dafida.

  Polelwana ye gantši e be e dirišwa go Jesu go bontšha gore ke Mojabohwa wa kgwerano ya Mmušo yeo e bego e tlo phethagatšwa ke motho yo a tšwago molokong wa Dafida.​—Mat 12:​23; 21:9.

• Morwa wa motho.

  Polelwana ye e tšwelela mo e ka bago ka makga a 80 ka Diebangeding. E šupa go Jesu Kriste, ebile e bontšha gore ka ge a ile a belegwa ya ba motho mo lefaseng, e be e se sa le sebopiwa sa moya. Polelwana ye gape e bontšha gore Jesu o tlo phethagatša boporofeta bjo bo lego go Daniele 7:​13, 14. Ka Mangwalong a Seheberu, polelwana ye e dirišwa go šupa go Hesekiele le Daniele. Se se bontšha phapano magareng ga batho ba bao ba nago le sebe le molaetša wa bona wo o tšwago go Modimo.​—Hes 3:​17; Dan 8:​17; Mat 19:​28; 20:28.

• Mosadi wa serethe.

  Ke mosadi wa bobedi yoo gantši e bego e le lekgoba.​—Ek 21:8; 2Sa 5:​13; 1Kg 11:3.

• Motho yo a ithutetšego thuto ya dinaledi.

  Motho yo a lebeledišišago tsela yeo letšatši, ngwedi le dinaledi di sepelago ka yona gore a kgone go tseba gore nakong e tlago go tlo direga eng.​—Dan 2:​27; Mat 2:1.

• Motho yo a kgonago go bona dipono.

  Ke motho yo Modimo a mo thušago gore a kgone go kwešiša thato ya gagwe, yo a mo dirago gore a kgone go bona dilo le go kwešiša dilo tšeo batho ba sa kgonego go di kwešiša. Lentšu la Seheberu le tšwa lentšung leo le bolelago gore “go bona,” ka tsela ya nnete goba ya seswantšhetšo. Batho ba be ba fela ba eya go motho yo a kgonago go bona dipono gore ba kgopele dikeletšo ge ba na le mathata.​—1Sa 9:9.

• Motho yo a lwago le Kriste.

  Ye ke polelwana ya Segerika yeo e nago le ditlhaloso tše pedi. E ka šupa go selo seo se lwago le Kriste, goba seo se mo ganetšago. Le gona e ka šupa go Kriste wa maaka, e lego motho yoo a itirago Kriste. Batho ka moka, mekgatlo goba dihlopha tšeo di bolelago maaka a gore di emela Kriste goba tšeo di bolelago gore ke tšona Mesia goba tšeo di ganetšago Kriste le barutiwa ba gagwe, di ka bitšwa gore ke balwaleKriste.​—1Jo 2:22.

• Motho yo a rego o kgona go bona dilo tšeo di tlago go direga nakong e tlago.

  Baperisita bao ba dirago dilo tša maleatlana, batho bao ba ithutetšego thuto ya dinaledi le ba bangwe, ka Beibeleng go bolelwa ka bona gore ke batho bao ba rego ba kgona go bona dilo tšeo di tlago go direga nakong e tlago.​—Le 19:​31; Doi 18:​11; Dit 16:16.

• Mogwebakammele.

  Yo ke motho yo a robalago le motho yo a sego a nyalana le yena, gantši o dira bjalo e le gore a hwetše tšhelete. (Lentšu la Segerika leo le rago gore “go gweba ka mmele,” porʹne, le tšwa lentšung leo le rago gore “go gweba.”) Le ge go na le banna bao ba gwebago ka mmele ka Beibeleng, gantši lentšu le le šupa go mosadi yo a gwebago ka mmele. Molao wa Moshe o be o sa dumele gore batho ba gwebe ka mmele. Le gona go be go se gwa dumelelwa gore motho a tliše tšhelete yeo a e hweditšego ka go gweba ka mmele e le moneelo tempeleng ya Jehofa, go swana le ge batho bao ba bego sa hlankele Jehofa ba be ba direla medimo ya bona. (Doi 23:​17, 18; 1Kg 14:​24) Ka dinako tše dingwe Beibele e diriša polelwana ye go šupa go batho, ditšhaba goba mekgatlo yeo e rapelago medimo e mengwe mola e bolela gore e rapela Jehofa. Ka mohlala, mokgatlo wa bodumedi wo o bitšwago “Babilona o Mogolo” go Kutollo o hlaloswa e le mogwebakammele, ka gobane o ikgwerantše le babuši ba lefase e le gore a hwetše maatla le mahumo.​—Kut 17:​1-5; 18:3; 1Kr 5:25.

• Mothuši wa molaodi.

  E be e le mohlankedi wa mmušong wa Babilona yo a bego a na le maemo a ka tlasana ga a molaodi. Kgorong ya Babilona, bathuši ba balaodi ba be ba feta banna ba bohlale ka maatla. Le gona ka Beibeleng go bolelwa ka bathuši ba balaodi nakong ya ge go be go buša Kgoši Dario wa Momede.​—Dan 2:​48; 6:7.

• Motse wa Dafida.

  Le ke leina leo le filwego motse wa Jebusi ka morago ga gore Dafida a o fenye gomme a age mošate wa gagwe moo. O bitšwa gape gore ke Tsione. O karolong ya ka borwabohlabela bja Jerusalema ebile ke karolo ya kgale ya Jerusalema.​—2Sa 5:7; 1Kr 11:​4, 5.

• Moya o mokgethwa.

  Ke moya wo o sa bonagalego woo Modimo a o dirišago go phethagatša thato ya gagwe. Moya wo ke o mokgethwa ka gobane o tšwa go Jehofa yo a hlwekilego le go loka ka tsela yeo e sa bapišwego le selo, ebile moya wo ke o mokgethwa ka gobane Modimo o diriša wona go phethagatša dilo tše dikgethwa.​—Lu 1:​35; Dit 1:8.

• Moya soul.

  Ye ke tsela e tlwaelegilego ya go fetolela lentšu la Seheberu neʹphesh le la Segerika psy·kheʹ. Ge re lebeledišiša tsela yeo mantšu a a dirišitšwego ka yona ka Beibeleng, re kgona go bona gore a šupa go (1) batho, (2) diphoofolo goba (3) bophelo bjo motho goba phoofolo e nago le bjona. (Ge 1:​20; 2:7; Nu 31:​28; 1Pe 3:​20; bona le mengwalo ya tlase.) Beibele e bontšha gore mantšu a ka bobedi e lego neʹphesh le psy·kheʹ ge a dirišwa, a tla be a šupa go diphedi tša mo lefaseng tšeo re ka kgonago go di bona le go di swara, go fapana le ka tsela yeo lentšu “moya” le dirišwago ka yona madumeding a mantši. Phetolelong ye ya Beibele, mantšu a a fetoletšwe go ya ka seo a se bolelago temaneng e nngwe le e nngwe. Ka mohlala, go dirišwa mantšu “bophelo,” “sephedi,” “motho” goba “bophelo bja motho.” Go sa šetšwe gore lentšu “moya” le dirišitšwe temaneng goba go mongwalo wa tlase, le swanetše go kwešišwa go ya ka seo se hlalositšwego ka mo godimo. Ge go bolelwa ka go dira selo ka moya ka moka, go tla be go bolelwa ka go se dira ka pelo ka moka goba go dira sohle seo o ka se kgonago. (Doi 6:5; Mat 22:​37) Ditemaneng tše dingwe, mantšu a a ka dirišwa go šupa go selo seo motho a se kganyogago. Mantšu a a ka šupa le go motho yo a hlokofetšego goba setopo.​—Nu 6:6; Die 23:2; Jes 56:​11; Hag 2:13.

• Moya spirit.

  Lentšu la Seheberu ruʹach le la Segerika pneuʹma, ao gantši le ona a fetolelwago e le “moya,” a bolela dilo tše dintši. Ka moka ga ona a šupa go dilo tšeo batho ba sa kgonego go di bona eupša go na le bohlatse bja gore di gona. Mantšu a a Seheberu le Segerika gantši a dirišwa go šupa go (1) phefo, (2) maatla a bophelo ao a lego go diphedi tša mo lefaseng, (3) selo seo se lego ka pelong ya motho seo se dirago gore a bolele goba a dire dilo ka tsela e itšego, (4) melaetša yeo e tšwago go Modimo goba batemona, (5) dibopiwa tša moya le (6) moya wa Modimo wo o šomago goba moya o mokgethwa.​—Ek 35:​21; Ps 104:​29; Mat 12:​43; Lu 11:13.

• Muthe-labene.

  Ke lentšu leo le dirišitšwego mantšung a mathomong a Psalme 9. Lentšu le le be le era gore “mabapi le go hwelwa ke morwa.” Ba bangwe ba šišinya gore e be e le leina goba mohlomongwe e le mantšu a mathomo a molodi wo o tlwaelegilego woo o bego o swanetše go dirišwa ge go opelwa psalme ye.

N

• Naledi ya mesong.​—

  Bona NALEDI YA MOSEGARE.

• Naledi ya mosegare.

  Naledi ya mosegare e swana le “naledi ya mesong.” Ke naledi ya mafelelo yeo e bonagalago ka thoko ya bohlabela pele ga ge letšatši le ka tšwelela gomme e bontšha gore letšatši le lengwe le thomile.​—Kut 22:​16; 2Pe 1:19.

• Nareda.

  E be e le makhura a go tura kudu a makhwibitšwana, ao a bego a etšwa semeleng seo se nkgago bose, e lego Nardostachys jatamansi . Ka ge makhura a a be a tura kudu, batho ba be ba fela ba a tswaka le makhura a maemo a fase ebile ka dinako tše dingwe ba be ba dira ao e sego a nnete ba re ke ona. Mareka le Johane ba ile ba re Jesu o ile a tšhelwa ka makhura a “nareda ya nnete.”​—Mar 14:3; Joh 12:3.

• Nehilothe.

  Lentšu le le tšwelela mathomong a Psalme 5, le gona ga go nape go tsebega gore le ra goreng. Ba bangwe ba dumela gore ke seletšo sa go butšwetšwa. Ba le nyalantšha le lentšu la Seheberu cha·lilʹ (naka). Eupša go ka direga gore ke molotšana wa mmino.

• Ngwaga wa Tokologo, Ngwaga wa Khunologo.

  Ngwaga wo o be o eba ngwageng o mongwe le o mongwe wa bo-50 ge re bala go tloga nakong yeo Baisiraele ba tsenego Nageng ya Kholofetšo. Ka ngwaga wa tokologo, Baisiraele ba be ba sa swanela go bjala selo le gona makgoba a Baheberu a be a swanetše go lokollwa. Dinaga tšeo e bego e le bohwa tšeo di bego di rekišitšwe di be di bušetšwa go beng ba tšona. Ge e le gabotse ngwaga wa tokologo o be o ketekwa ngwaga ka moka. E be e le ngwaga woo setšhaba ka moka se bego se boela boemong bjoo se bego se bo thabela go tloga nakong ya ge Modimo a be a se kgetha gore e be setšhaba sa gagwe.​—Le 25:10.

• Ngwana wa mathomo, Leitšibulo.

  Yo ke morwa wa mathomo wa monna. (Mo ga go bolelwe ka ngwana wa mathomo wa mosadi.) Mehleng ya Beibele, morwa wa mathomo o be a eba le maemo a godimo ka lapeng ebile o be a eba hlogo ya lapa ka gabo ge tatagwe a hlokofetše. Lentšu le le šupa le go diphoofolo tše ditona tšeo di tswetšwego pele.​—Ek 11:5; 13:​12; Ge 25:​33; Kol 1:15.

• Ngwedi o moswa.

  E be e le letšatši la mathomo la kgwedi e nngwe le e nngwe khalentareng ya Sejuda. Letšatšing leo, batho ba be ba kopana, ba dira menyanya le go dira dihlabelo tše di kgethegilego. Ge nako e dutše e eya, letšatši leo le ile la ba bohlokwa kudu setšhabeng ebile ka letšatši leo batho ba be ba sa šome.​—Nu 10:​10; 2Kr 8:​13; Kol 2:16.

• Nisani.

  Ka morago ga gore Baisiraele ba lokollwe bothopša Babilona, kgwedi ya Nisani e ile ya thoma go bitšwa Abibi, e lego kgwedi ya mathomo khalentareng e kgethegilego ya Bajuda gomme e be e le kgwedi ya bošupa khalentareng yeo e tlwaelegilego. Kgwedi yeo e be e thoma gare ga March e felela gare ga April. (Neh 2:1)​—Bona Dit. B15.

O

• Omere.

  E be e le boima bja dilithara tše 2,2, ge go kalwa dilo tša go ela goba e le karolo ya lesome ya efa. (Ek 16:​16, 18)​—Bona Dit. B14.

• Onikisi.

  Ke leswika le bohlokwa leo le hwetšagalago ka mebalabala e tswakilwego le bošweu, e bjalo ka mmala o moso, o mokhwibidu, o mosehla, o motala le o motsotho. Leswika leo le be le tsenywa diaparong tša moperisita yo a phagamego.​—Ek 28:​9, 12; 1Kr 29:2; Job 28:16.

P

• Palamonwana.

  Ke mohuta wa palamonwana yeo e rwalwago monwaneng goba ya tsenywa godimo ga tšhaene gomme ya rwalwa molaleng. Le gona e be e le leswao la go bontšha gore molaodi goba mmuši yo a itšego o na le maatla a go buša. (Ge 41:​42)​—Bona SETEMPE.

• Papirase.

  Ke semela sa go swana le lehlaka seo se melago ka meetseng seo se dirišwago go dira dilo tša go swana le mebanki, dilo tša go swara dilo le dikepe. E be e dirišwa le go dira dilo tšeo go ngwalelwago go tšona tšeo di nyakilego go swana le pampiri, ebile e be e dirišwa le go dira mangwalo a mantši a go phuthwa.​—Ek 2:3.

• Paradeise.

  Ke serapa se sebotse goba phaka. Jehofa o ile a direla batho ba babedi ba mathomo lefelo la mohuta woo kua Edene. Jesu o ile a botša sekebekwa seo se bego se kokotetšwe kgauswi le yena gore lefase e tlo ba paradeise. Go 2 Bakorinthe 12:​4, lentšu le go bonagala le šupa go paradeise yeo e tlago go ba gona nakong e tlago, mola go Kutollo 2:7 le šupa go paradeise ya legodimong.​—Sef 4:​13; Lu 23:43.

• Paseka.

  Wo e be e le monyanya wa ngwaga le ngwaga wo o bego o ketekwa ka di-14 tša kgwedi ya Abibi go gopola letšatši leo Baisiraele ba tšwilego Egepeta. Kgwedi yeo ya Abibi, ka morago e ile ya bitšwa Nisani. E le gore Baisiraele ba keteke monyanya woo ba be ba bolaya kwana (goba pudi), ke moka ba e beša, ba eja ka merogo ya go galaka le senkgwa seo se se nago komelo.​—Ek 12:​27; Joh 6:4; 1Ko 5:7.

• Pentekoste.

  Wo e be e le monyanya wa bobedi o mogolo go menyanya e meraro yeo banna ba Bajuda ba bego ba swanetše go e keteka kua Jerusalema. Lentšu Pentekoste, leo le rago gore “(Letšatši) la bo-50,” le dirišitšwe ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, gomme ka Mangwalong a Seheberu go dirišitšwe Monyanya wa go Buna goba Monyanya wa Dibeke. Letšatši le le be le ketekwa ka letšatši la bo-50 ge go balwa go tloga ka Nisani 16.​—Ek 23:​16; 34:​22; Dit 2:1.

• Peresia, Baperesia.

  Gantši ge go bolelwa ka naga ye goba batho bao ba tšwago nageng ye, motho o nagana le ka Bamede. Mathomong Baperesia ba be ba dula feela ka borwabodikela bja Iran. Ge go be go buša Korese yo Mogolo, Baperesia ba be ba feta Bamede ka maatla, le ge e le gore ba be ba buša ka moka ka nako e tee. Boradihistori ba bangwe ba dumela gore papago Korese e be e le Moperesia mola mmagwe e be e le Momediane. Korese o ile a fenya Mmušo wa Babilona ka 539 B.C.E., gomme a lokolla Bajuda bao ba bego ba le bothopša gore ba boele nageng ya gabo bona. Naga ya Mmušo wa Peresia e be e thoma ka bohlabela bja Noka ya Indus, e fihla ka bodikela bja Lewatle la Aegean. Bajuda ba be ba bušwa ke Mmušo wa Baperesia go fihla ka 331 B.C.E. ge Alekesandere yo Mogolo a fenya Baperesia. Daniele o ile a bona Mmušo wa Peresia ponong, le gona mmušo wo go bolelwa ka wona ka pukung ya Beibele ya Esera, Nehemia le Esitere. (Es 1:1; Dan 5:​28; 8:​20)​—Bona Dit. B9.

• Phalafala.

  Seletšo seo se dirilwego ka tšhipi seo se swanetšego go butšwetšwa. Go ya ka Numeri 10:​2, Jehofa o be a file Baisiraele ditaelo tša gore ba dire diphalafala tše pedi tša silifera. Diphalafala tšeo di be di tlo dirišwa go kgobokanya setšhaba, go se phatlalatša le go tsebiša ge go e na le ntwa. Tše e be e le diphalafala tša nnete tšeo di bego di sa swane le dinaka tšeo di bego di letšwa tša go dirwa ka manaka a phoofolo. Go be go e na le mehuta e mengwe ya diphalafala yeo go sa bolelwego gore e dirilwe bjang gare ga diletšo tše dingwe tšeo di bego di le tempeleng. Modumo wa phalafala gantši o be o sepedišana le go tsebatšwa ga dikahlolo tša Jehofa le ditiragalo tše dingwe tše bohlokwa tšeo di bego di sepedišana le thato ya Modimo.​—2Kr 29:​26; Es 3:​10; 1Ko 15:​52; Kut 8:7–11:15.

• Phaphathiana ya sehubeng.

  Ke selo seo se nago le maswikana a bohlokwa seo moperisita yo mogolo a bego a se apara sehubeng. O be a se apara nako e nngwe le e nngwe ge a tsena ka Sekgethweng. Selo se se be se bitšwa “phaphathiana ya sehubeng ya go ba le maswikana yeo e dirišetšwago go ahlola” ka gobane se be se na le Urime le Thumime, e lego dilo tšeo di dirišetšwago go tseba dikahlolo tša Jehofa. (Ek 28:​15-30)​—Bona Dit. B5.

• Philara.

  Ke selo seo se emego thwii seo se thekgago moago. Diphilara tše dingwe di be di hlomiwa ge go be go dirwa menyanya goba go na le selo se segolo seo se diragetšego. Di ile tša dirišwa ge go be go agwa tempele le meago ya ka bogošing yeo e agilwego ke Solomone. Batho ba ditšhaba tše dingwe ba be ba diriša diphilara ge ba be ba rapela medimo ya diswantšho, ebile ka dinako tše dingwe Baisiraele ba ile ba ba ekiša. (Baa 16:​29; 1Kg 7:​21; 14:​23)​—Bona HLOGWANA.

• Phošo.

  Go tshela molao goba go se o latele. Ka Beibeleng ke lehlalosetšagotee la lentšu “sebe.”​—Ps 51:3; Rom 5:14.

• Phuthego.

  Ke sehlopha sa batho bao ba kgobokanego ka morero o itšego goba ba kgobokane e le gore ba dire selo se itšego. Ka Mangwalong a Seheberu, gantši lentšu le le šupa go setšhaba sa Isiraele. Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, lentšu le le šupa go phuthego e nngwe le e nngwe ya Bakriste eupša gantši le šupa go sehlopha ka moka sa Bakriste.​—1Kg 8:​22; Dit 9:​31; Rom 16:5.

• Pimi.

  E be e le sekala ebile e le tšhelete yeo Bafilisita ba bego ba e patediša batho gore ba ba louletše dilo tšeo di dirilwego ka tšhipi. Maswika a mmalwa ao a hweditšwego ge go be go epiwa marope kua Isiraele a na le ditlhaka tša Seheberu tša lentšu “pimi.” Maswika ao a be a imela dikgerama tše 7,8, e lego boima bjo bo nyakilego bo lekana le bja shekele e tee.​—1Sa 13:​20, 21, mongwalo wa tlase.

• Porneia.​—

  Bona GO ITSHWARA GAMPE KA TŠA THOBALANO.

• Psalme.

  Ke koša ya go tumiša Modimo. Dipsalme e be e le dikoša tše di bego di opelwa ke batho bao ba hlankelago Modimo, le gona ba be ba di opela ge ba be hlankela Jehofa Modimo tempeleng kua Jerusalema.​—Lu 20:​42; Dit 13:​33; Jak 5:13.

• Purimi.

  Wo e be e le monyanya wo o bego o ketekwa ngwaga o mongwe le o mongwe ka di-14 le di-15 tša kgwedi ya Adara. E be e le monyanya wa go gopola go phološwa ga Bajuda mehleng ya Mohumagadi Esitere. Pu·rimʹ e lego lentšu leo e sego la Seheberu, le ra gore “matengwa.” Polelwana Monyanya wa Purimi goba Monyanya wa Matengwa, e bile gona ka morago ga gore Hamani a dire matengwa ao a bitšwago Puri gore a kgone go kgetha letšatši leo a tlago go fediša Bajuda ka lona.​—Est 3:7; 9:26.

R

• Rahaba.

  Le ke leina leo le dirišwago ka tsela ya seswantšhetšo ka pukung ya Jobo, ya Psalme le ya Jesaya. (Ga se leina la Rahaba yoo go bolelwago ka yena ka pukung ya Joshua.) Ka pukung ya Jobo go bonagala Rahaba e le sephedi se segologolo sa ka meetseng, gomme ka dinako tše dingwe sephedi se se be se emela Egepeta.​—Job 9:​13; Ps 87:4; Jes 30:7; 51:​9, 10.

S

• Sabatha.

  Lentšu le le tšwa lentšung la Seheberu leo le bolelago gore “go khutša” goba “go emiša.” Ke letšatši la bošupa la beke ya Bajuda, (le thoma ka Labohlano ge letšatši le dikela la felela ka Mokibelo ge letšatši le dikela). Matšatši a mangwe mo ngwageng a be a bitšwa sabatha, go swana le ngwaga wa bošupa le wa bo-50. Ka letšatši la Sabatha batho ba be ba se ba swanela go šoma, go be go šoma feela baperisita ka Sekgethweng. Ka mengwaga ya Sabatha, batho ba be ba se ba swanela go lema mašemo a bona ebile Baheberu ba be ba sa gapeletšwe go patela dikoloto. Melao yeo e bego e neilwe Molaong wa Moshe mabapi le Sabatha e be e kwagala, eupša ganyenyane-ganyenyane baetapele ba bodumedi ba ile ba e oketša, gomme seo sa dira gore mehleng ya Jesu batho ba thatafalelwe ke go e latela.​—Ek 20:8; Le 25:4; Lu 13:​14-16; Kol 2:16.

• Samaria.

  Motse wo o feditše mengwaga e 200 e le mošate wa mmušo wa ka leboa wa meloko e lesome ya Isiraele, le gona e be e le leina la tikologo yeo ka moka. Motse woo o be o le Thabeng ya Samaria. Mehleng ya Jesu, Samaria e be e le leina la tikologo yeo e bego e le magareng ga karolo ya ka leboa ya Galelia le karolo ya ka borwa ya Judea. Gantši Jesu o be sa tsene tikologong yeo ge a be a bolela ditaba tše dibotse, eupša ge a be a feta moo o be a bolela le batho bao ba dulago moo. Petro o ile a šomiša senotlelo sa bobedi sa seswantšhetšo sa Mmušo ge Basamaria ba be ba hwetša moya o mokgethwa. (1Kg 16:​24; Joh 4:7; Dit 8:​14)​—Bona Dit. B10.

• Sanhedrine.

  E be e le kgorokgolo ya Bajuda kua Jerusalema. Mehleng ya Jesu, kgoro ye e be e na le ditho tše 71 tšeo di bego di akaretša moperisita yo a phagamego, batho bao e kilego ya ba baperisita ba phagamego, ditho tša malapa a baperisita bao, banna ba bagolo, baetapele ba setšhaba le dihlogo tša malapa gotee le ditsebi tša molao.​—Mar 15:1; Dit 5:​34; 23:​1, 6.

• Sathane.

  Le ke lentšu la Seheberu leo le rago gore “Moganetši.” Ge le dirišwa ka Beibeleng le šupa go Sathane Diabolo, e lego lenaba le legolo la Modimo.​—Job 1:6; Mat 4:​10; Kut 12:9.

• Sea.

  Ke boima bja dilo tše di omilego. Tsela ya go kala yeo e swanago le sea yeo e dirišwago go kala dilo tša go ela, ke dilithara tše 7,33. (2Kg 7:​1, mongwalo wa tlase)​—Bona Dit. B14.

• Searama.

  Leleme le le be le bolelwa ke ditlogolwana tša Sheme. Le nyakile go swana le Seheberu ebile le diriša ditlhaka tše di swanago le tša Seheberu. Mathomong le be le bolelwa ke Baarama eupša ka morago le ile la dirišwa ke batho ba ditšhaba tše dingwe. Ba be ba le diriša ge ba reka le go rekišetšana dilo mmušong wa Asiria le wa Babilona. Le gona e be e le leleme la semmušo leo le dirišwago Mmušong wa Peresia. (Es 4:7) Dikarolo tše dingwe tša puku ya Esera, Jeremia le Daniele di be di ngwadilwe ka Searama.​—Es 4:8–6:​18; 7:​12-26; Jer 10:​11, Dan 2:4b–7:28.

• Seatla se se atlaladitšwego.

  Bjo ke bokgole bja go tloga go monwana o mogolo go ya go monwana o monyenyane ge motho a atlaladitše seatla goba a se phatlaladitše. Ge re balela ka kubiti yeo e lego disenthimithara tše 44,5, go ra gore bophara bja seatla e tla ba disenthimithara tše 22,2. (Ek 28:​16; 1Sa 17:4)​—Bona Dit. B14.

• Sebego sa dino.

  Sebego se e be e le sa beine yeo e bego e tšhollelwa godimo ga aletare ebile se be se tlišwa gotee le dibego tše dingwe. Paulo o ile a diriša polelwana ye ka tsela ya seswantšhetšo ge a be a hlalosa kamoo a bego a ikemišeditše go hlankela Bakristegotee le yena.​—Nu 15:​5, 7; Flp 2:17.

• Sebego sa go fišwa.

  Ke phoofolo yeo go bego go dirwa sehlabelo ka yona yeo e bego e fišwa godimo ga aletare e le sebego se se feletšego seo se newago Modimo. Motho yo a bego a dira sehlabelo ka phoofolo (e ka ba e le poo, nku e tona, pudi e tona, leeba la nageng goba leebana) o be a ka se tšee karolo e nngwe ya yona.​—Ek 29:​18; Le 6:9.

• Sebego sa go leboga.

  Baisiraele ba be ba dira sebego se e le go tumiša Modimo ka dilo tšeo a ba direlago tšona le go leboga gore o ba bontšha lerato leo le botegago. Ge ba be ba neela sebego se, ba be ba eja nama yeo ba dirilego sehlabelo ka yona le dinkgwa tšeo di nago le komelo le tšeo di se nago komelo. Nama ya gona e be e swanetše go jewa lona letšatšing leo.​—2Kr 29:31.

• Sebego sa go tšokotšwa.

  Go bonagala moperisita a be a bea diatla tša gagwe ka tlase ga diatla tša motho yo a swerego sebego seo a tlilego go se neela, ke moka a se tšokoletša pele le morago, goba moperisita e be e le yena a se tšokoletšago pele le morago. Ge ba be ba dira se, go be go swana le ge ba neela Jehofa sehlabelo.​—Le 7:30.

• Sebego sa keno.

  Se ke sebego sa go ithaopa seo se bego se sepedišana le dikeno tše itšego.​—Le 23:​38; 1Sa 1:21.

• Sebego sa molato.

  Ke sehlabelo seo motho a se dirago ka baka la dibe tšeo a di dirilego. Se be se fapana ganyenyane le dibego tše dingwe tša sebe ka gore sona se be se swanetše go ba sehlabelo seo se kgotsofatšago goba seo se tsošološago ditshwanelo tše itšego tša kgwerano tšeo di bego di lahlegetše motho yo a dirilego sebe. Sehlabelo seo se be se mo thuša gore a se ke a tla a hwetša kotlo yeo e bego e mo swanetše.​—Le 7:​37; 19:​22; Jes 53:10.

• Sebego sa sebe.

  Ke sehlabelo seo motho a bego a se neela ka baka la ge a se a dira sebe ka boomo, eupša a se dirile ka baka la ge a se a phethagala. Go be go dirišwa diphoofolo tša go fapafapana. Ka mohlala, go be go dirišwa poo, leebana, goba diphoofolo tše dingwe, go ithekgile ka gore ke mang yo a lebalelwago dibe.​—Le 4:​27, 29; Heb 10:8.

• Sebešo.

  Ke lefelo leo go tološwago maswika goba tšhipi go lona ebile go fišetšwa dilo tšeo di dirilwego ka letsopa. Mehleng ya Beibele, dibešo di be di agwa ka ditena goba ka maswika. Go be go na le dionto tšeo di bego di dirišetšwa go fišetša dilo tšeo di dirwago ka letsopa le maswikana.​—Ge 15:​17; Dan 3:​17; Kut 9:2.

• Segatelo sa diterebe.

  Gantši ye ke melete e mebedi yeo e epilwego godimo ga leswika, gomme molete o mongwe o iša fase kudu go feta o mongwe. Melete yeo e kopanywa ke tsejana. Ge diterebe di be di gatakelwa moleteng wa ka godimo, meetsana a tšona a be a theogela moleteng wa ka tlase. Polelwana ye e dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo go šupa go dikahlolo tša Modimo.​—Jes 5:2; Kut 19:15.

• Segerika, Mogerika.

  Segerika ke leleme leo le bolelwago ke batho bao ba lego Gerika. Lentšu Mogerika le šupa go motho yo a tšwago Gerika goba yoo lapa la gabo le tšwago moo. Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, lentšu Bagerika le ka šupa go batho ka moka bao e sego Bajuda goba batho bao e sego Bagerika eupša ba bolela Segerika ebile ba latela setšo sa Bagerika.​—Joe 3:6; Joh 12:20.

• Seheberu, Moheberu.

  Moheberu ke lentšu leo le thomilego go dirišwa go Aborama (Aborahama) go mo fapantšha le Baamore bao a bego a dula kgauswi le bona. Ka morago lentšu Baheberu le ile la dirišwa go šupa go ditlogolo tša Aborahama tšeo a bilego le tšona ka setlogolo sa gagwe e lego Jakobo. Seheberu e be e le leleme leo ba bego ba le bolela. Mehleng ya Jesu, Seheberu se be se na le mantšu a mantši a Searama ebile e be e le leleme leo le bolelwago ke Kriste le barutiwa ba gagwe.​—Ge 14:​13; Ek 5:3; Dit 26:14.

• Sehlabelo.

  Ke selo seo motho a se neago Modimo go mo leboga, go kgopela gore a mo lebalele le go lokiša segwera sa gagwe le yena. Abele e bile motho wa mathomo wa go ithaopela go direla Modimo dihlabelo. Ke moka batho ba ile ba thoma go direla Modimo dihlabelo tša mehutahuta, go akaretša le dihlabelo tša diphoofolo. Ge nako e dutše e eya, Molao wa Moshe o ile wa laela gore batho ba swanetše go dira dihlabelo. Ka morago ga gore Jesu a neele bophelo bja gagwe e le sehlabelo, go ile gwa se sa hlokagala gore batho ba dire dihlabelo ka diphoofolo. Eupša Bakriste ba tšwela pele ba direla Modimo dihlabelo ka tsela ya seswantšhetšo.​—Ge 4:4; Heb 13:​15, 16; 1Jo 4:10.

• Sehlabelo sa go dira khutšo le Modimo.

  Se ke sehlabelo seo motho a se neelago Jehofa gore a dire khutšo le yena. Se be se jewa ke motho yo a se neelago le ba lapa la gagwe, moperisita yo a se dirago gotee le baperisita ka moka bao ba lego mošomong ka nako yeo. Go be go le bjalo ka ge eka Jehofa o amogela monkgo o mobose wa makhura ao a swago. Madi ao a emelago bophelo le ona a be a neelwa Modimo. Go be go le bjalo ka ge eka baperisita le batho bao ba tlišitšego sehlabelo seo ba dutše tafoleng, gomme ba ja le Jehofa e lego seo se bontšhago gore ba dira khutšo le yena.​—Le 7:​29, 32; Doi 27:7.

• Sehlotswana.

  Se ke sehlopha sa batho bao ba latelago ditumelo tše itšego goba motho yo a itšego. Lentšu le le šomišwa ge go bolelwa ka dihlopha tše pedi tšeo di tsebjago kudu tša Bajuda, e lego Bafarasei le Basadutsei. Batho bao e bego e se Bakriste ba be ba re Bakriste ke sehlotswana goba sehlotswana sa Banatsaretha. Mohlomongwe ba be ba nagana gore ke sehlotswana seo se arogilego bodumeding bja Sejuda. Ge nako e dutše e eya go ile gwa thoma go ba le dihlotswana ka phuthegong ya Bokriste. Ka mohlala, ka pukung ya Kutollo go bolelwa ka “sehlopha sa bodumedi sa Nikolase.”​—Dit 5:​17; 15:5; 24:5; 28:​22; Kut 2:6; 2Pe 2:1.

• Sekgethwa.

  Ke karolo ya mathomo le e kgolo ya taberenakele goba ya tempele ge e bapetšwa le karolo ya ka garegare e lego Sekgethwakgethwa. Sekgethwa seo se bego se le ka taberenakeleng se be se na le sehlomelamabone sa gauta, aletare ya gauta ya diorelo le tafola ya senkgwa seo se neelwago Modimo le dibjana tša gauta. Sekgethwa seo se bego se le ka tempeleng se be se na le aletare ya gauta, dihlomelamabone tše lesome tša gauta le ditafola tše lesome tša dinkgwa tšeo di neelwago Modimo. (Ek 26:​33; Heb 9:2)​—Bona Dit. B5 le B8.

• Sekgethwakgethwa.

  Ke phapoši ya ka garegare ya taberenakele le ya tempele moo go bego go bewa areka ya kgwerano. Go ya ka Molao wa Moshe, moperisita yo a phagamego ke yena feela yoo a bego a dumeletšwe go tsena ka Sekgethwakgethweng. Le gona o be a tsena gatee feela ka ngwaga ka Letšatši la go Lebalelwa Dibe.​—Ek 26:​33; Le 16:​2, 17; 1Kg 6:​16; Heb 9:3.

• Sekhurumelo sa areka.

  Se e be e le sekhurumelo sa areka ya kgwerano seo moperisita yo a phagamego a bego a foketša madi a dibego tša sebe ka pele ga sona ka Letšatši la go Lebalelwa Dibe. Lentšu la Seheberu le tšwa go lediri leo le bolelago “go khupetša (sebe)” goba mohlomongwe “go phumola (sebe).” Sekhurumelo se se be se dirilwe ka gauta e tiilego, se na le bakerubi ba babedi bao ba kgomareditšwego ka mahlakoreng a mabedi a sona. Ka dinako tše dingwe se no bitšwa “sekhurumelo.” (Ek 25:​17-22; 1Kr 28:​11; Heb 9:5)​—Bona Dit. B5.

• Sekoti.

  Lentšu le le tšwa lentšung la Segerika, e lego aʹbys·sos, leo le rago gore “go iša fase kudu” goba “go se kwešišege, go hloka magomo.” Le dirišwa ka Mangwalong a Bakriste a Segerika go hlalosa lefelo leo le swanago le kgolego goba boemo bjoo motho a ka se kgonego go tšwa go bjona. Lentšu leo le ka šupa go lebitla eupša seo ga se re gore le šupa go lebitla feela.​—Lu 8:​31; Rom 10:7; Kut 20:3.

• Selah.

  Le ke lentšu leo le dirišwago mminong goba diretong leo le hwetšagalago go Dipsalme le go Habakuku. Le ka ba le šupa go go emanyana ge go opelwa goba go mmino, e le go fa batho sebaka sa go naganišiša goba go gatelela mantšu ao a sa tšwago go opelwa. Ka go Septuagint ya Segerika lentšu le ke di·aʹpsal·ma, yeo e rago gore “go homola ga mmino.”​—Ps 3:4; Hab 3:3.

• Selalelo sa Morena.

  Ke senkgwa se se sa omelwago le beine tšeo di swantšhetšago mmele wa Kriste le madi a gagwe. Ke segopotšo sa lehu la Jesu. Ka ge ka Mangwalong Bakriste ba laelwa gore ba gopole tiragalo ye, e bitšwa gape ka mo go swanetšego gore ke “Segopotšo.”​—1Ko 11:​20, 23-26.

• Senkgwa seo se neetšwego Modimo.

  Tše e be e le dinkgwa tše 12 tšeo di bego di hlatlaganywa ka tše tshela tše tshela, ke moka tša bewa ka Sekgethweng sa taberenakele le sa tempele. Le gona dinkgwa tšeo di be di bitšwa “senkgwa seo se hlatlagantšwego” le ‘senkgwa seo se neetšwego Modimo.’ Ka Sabatha e nngwe le e nngwe go be go tlišwa senkgwa seo se sa tšwago go pakwa gore se neelwe Modimo, gomme gwa tlošwa sa kgale. Gantši senkgwa seo se bego se tlošwa se be se jewa ke baperisita feela. (2Kr 2:4; Mat 12:4; Ek 25:​30; Le 24:​5-9; Heb 9:2)​—Bona Dit. B5.

• Seo motho a se tšeago go motho yo a mo kolotago.

  E be e le selo seo motho yo a dirilego sekoloto a bego a se nea motho yo a mo kolotišitšego e le go mo tshepiša gore o tlo mo patela. Ka dinako tše dingwe selo seo se be se bitšwa seswareledi. Molao wa Moshe o be o na le melao ya mabapi le go kolota le go kolotiša e le gore melao yeo e šireletše badiidi le batho bao ba sa kgonego go ikemela setšhabeng.​—Ek 22:​26; Hes 18:7.

• Seorelo.

  Ke motswako wa boreku bjo bo nkgago bose bjoo bo tšwago mehlašaneng ya go fapafapana le dibalesamong. Motswako wo o tuka ganyenyane-ganyenyane o ntšha monkgo o mobose. Seorelo se se kgethegilego seo se bego se dirišwa taberenakeleng le tempeleng se be se dirwa ka dilo tše nne. Se be se fišwa mesong le bošego godimo ga aletare ya diorelo yeo e bego e le ka Sekgethweng, gomme ka Letšatši la go Lebalelwa Dibe, seorelo seo se be se fišwa ka Sekgethwakgethweng. Se be se swantšhetša dithapelo tšeo Modimo a di amogelago tša bahlanka ba gagwe bao ba mmotegelago. Eupša Bakriste ba be ba se ba laelwa go dira diorelo.​—Ek 30:​34, 35; Le 16:​13; Kut 5:8.

• Seorelo se sešweu.

  Ke boreku bjo bo omilego bjoo bo tšwago mehlareng le mehlašaneng ya legoro la Boswellia. Ge se fišwa se be se ntšha monkgo o mobose. E be e le se sengwe sa dilo tšeo di bego di tšhelwa ka gare ga seorelo se sekgethwa seo se bego se dirišwa taberenakeleng le tempeleng. Se be se tlišwa gotee le dibego tša mabele ebile se bewa sehlopheng se sengwe le se sengwe sa dinkgwa tšeo di neetšwego Modimo ka gare ga Sekgethwa.​—Ek 30:​34-36; Le 2:1; 24:7; Mat 2:11.

• Seotledi.

  Ye ke patla e telele yeo e nago le ntlhana ya tšhipi yeo balemi ba bego ba e dirišetša go gapa diruiwa. Seotledi se swantšhwa le mantšu a motho yo bohlale ao a dirago gore motho yo a a theeditšego a diriše keletšo yeo e bohlale. Polelwana yeo e rego “go raga seotledi” e hlamilwe ka morago ga go bona poo yeo e ganago go gapša ka seotledi gomme e se raga, e lego seo se dirago gore e feleletše e ikgobatša.​—Dit 26:​14; Baa 3:31.

• Sephiri se sekgethwa.

  Sephiri se se tšwa go Modimo ebile se mabapi le merero ya gagwe. O se utolla ka nako ya gagwe, le gona o se utollela bao a nyakago ba se tseba.​—Mar 4:​11; Kol 1:26.

• Seragamabje.

  Ye e be e le thapo ya mokgopa goba yeo e logilwego ka dilo tša go swana le mešifa ya diphoofolo, mehlašana e itšego goba moriri. Mo magareng ga sona go be go tsenywa selo sa go betša seo gantši e bego e le leswika. Motho o be a tata letsogo le lengwe ka karolo ya seragamabje, mola a swere karolo e nngwe ka letsogo le lengwe gore a kgone go betša. Ditšhaba tša kgale di be di šomiša diragamabje ge di eya ntweng.​—Baa 20:​16; 1Sa 17:50.

• Setempe.

  Ke selo seo se bego se dirilwe ka letsopa goba mmoti seo se bego se bontšha gore batho ba dirile tumelelano, gore selo ke nnete le gore selo ke sa mang. Ditempe tša kgale di be di na le dilo tša go tia tše bjalo ka leswika, lenaka la tlou goba kota. Ditlhaka tšeo di bego di le godimo ga setempe di be di ngwadilwe ka samorago. Setempe se dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo go bontšha gore selo ke sa nnete goba gore ke sa mang. Go ka dirišwa setempe goba lehuto go bontšha gore selo seo se utilwe goba ke sephiri.​—Ek 28:​11; Neh 9:​38; Kut 5:1; 9:4.

• Setokisi.

  Ke selo seo se bego se dirišwa go tlemelela motho e le go mo otla. Ka dinako tše dingwe ba be ba tlemelela motho maoto feela, mola ka dinako tše dingwe ba be ba dira gore motho a se ke a kgona go dula gabotse, mohlomongwe ka go mo tlemelela maoto, matsogo le molala.​—Jer 20:2; Dit 16:24.

• Setsebi sa molao.

  Ke motho yo a bego a ngwalolla Mangwalo a Seheberu. Ge Jesu a be a le mo lefaseng, polelwana ye e be e šupa go banna ba maemo a godimo bao ba rutegilego bao ba bego ba tseba Molao wa Moshe. Banna ba ba be ba ganetša Jesu.​—Es 7:​6, mongwalo wa tlase; Mar 12:​38, 39; 14:1.

• Setulo sa kahlolo.

  Gantši setulo sa kahlolo se be se e ba sethaleng sa godingwana. Le gona gore o fihle moo, o be o swanetše go namela ditepisi. Setulong seo go be go dula batho bao ba bolelago le mašaba le go tsebiša ka diphetho tšeo ba di dirilego. Polelwana “setulo sa kahlolo sa Modimo” le “setulo sa kahlolo sa Kriste” di swantšhetša tokišetšo yeo Jehofa a e dirilego ya go tlo ahlola batho.​—Rom 14:​10; 2Ko 5:​10; Joh 19:13.

• Setupu sa Solomone.

  Mehleng ya Jesu, Setupu sa Solomone se be le phasetšeng yeo e bego e ruletšwe yeo e bego e le ka bohlabela bja lapa la ka ntle. Batho ba bangwe ba dumela gore setupu se ga se sa senywa ge go be go senywa tempele ya Solomone. Jesu o ile a sepela setupung seo ‘nakong ya marega,’ ebile Bakriste ba be ba kopana setupung seo gore ba rapele Modimo. (Joh 10:​22, 23; Dit 5:​12)​—Bona Dit. B11.

• Shebata.

  Le ke leina la kgwedi ya bo-11 khalentareng ya Sejuda le kgwedi ya bohlano khalentareng yeo e tlwaelegilego. Leina le le ile la thoma go šomišwa ka morago ga gore Baisiraele ba lokollwe bothopša Babilona. Kgwedi ye e be e thoma magareng ga January e felela magareng ga February. (Sak 1:7)​—Bona Dit. B15.

• Shekele.

  Ke boima bja dilo ebile ke tšhelete. E be e dirišwa ke Baheberu. Shekele e tee e be e imela dikgerama tše 11,4. Polelwana “tsela ya go kala ya lefelong le lekgethwa” e be dirišwa go bontšha le go gatelela gore go swanetše go kalwa ka tsela e nepagetšego, goba gore tsela ya go kala e swanetše go dumelelana le melao ya go kala yeo e bego e dirišwa taberenakeleng. Go ka direga gore go be go na le shekele ya ka bogošing yeo e bego e sa swane le shekele yeo e tlwaelegilego, goba go ka direga gore go be go na le tsela ya go kala yeo e bego e dirišwa ka bogošing.​—Ek 30:​13, mongwalo wa tlase.

• Sheminithe.

  Ke lentšu leo le dirišwago mminong leo le rago gore “selo sa boseswai” leo le ka bago le bolela gore mmino wa tlasana. Mo diletšong tša mmino, lentšu le le šupa go mmino wo o letšwago ka peisi. Dikošeng lentšu le le šupa go diletšo tša mmino tšeo di leletšwago tlase ebile dikoša tša gona di opelelwa tlase.​—1Kr 15:​21; Ps 6:Mantšu a mathomong; 12:Mantšu a mathomong.

• Sheole.

  Le ke lentšu la Seheberu leo ka Segerika e lego “Hadese.” Ge le fetolelwa ke “Lebitla” leo le thomago ka tlhaka e kgolo, go bontšha gore go bolelwa ka lebitla leo le tlwaelegilego leo batho ka moka ba yago go lona, e sego lebitla la motho o tee.​—Ge 37:​35; Ps 16:​10; Dit 2:​31, mengwalo ya tlase.

• Sifane.

  Le ke leina la kgwedi ya boraro khalentareng ya Sejuda le kgwedi ya senyane khalentareng yeo e tlwaelegilego. Leina le le ile la thoma go šomišwa ka morago ga gore Baisiraele ba lokollwe bothopša Babilona. Kgwedi ye e be e thoma magareng ga May e felela magareng ga June. (Est 8:9)​—Bona Dit. B15.

• Sifi.

  Le ke leina la mathomong la kgwedi ya bobedi khalentareng e kgethegilego ya Bajuda gomme e be e le kgwedi ya boseswai khalentareng yeo e tlwaelegilego. Kgwedi yeo e be e thoma gare ga April e felela gare ga May. Kgwedi ye e bitšwa Iyara go Talmud ya Sejuda le dilong tše dingwe tšeo di ilego tša ngwalwa ka morago ga gore Baisiraele ba lokollwe bothopša Babilona. (1Kg 6:​37)​—Bona Dit. B15.

• Sinagoge.

  Lentšu le le ra gore “go kopantšha batho” goba “kopano,” eupša ka mangwalong a mantši ke moago goba lefelo leo Bajuda ba bego ba kopana go lona gore ba bale Mangwalo, ba newe tlhahlo, ba bolele ditaba tše dibotse le go rapela. Mehleng ya Jesu, motse o mongwe le o mongwe kua Isiraele o be o na le sinagoge, gomme metse e megolo yona e be e na le sinagoge yeo e fetago e tee.​—Lu 4:​16; Dit 13:​14, 15.

• Siria, Basiria.​—

  Bona ARAMA, BAARAMA.

• Siritisa.

  A ke mafelo a mabedi ao a lego kgauswi le lebopo ao a lego Tunisia le Libia ka Leboa la Afrika. Basesiši ba kgale ba dikepe ba be ba a tšhaba ka baka la ge a na le meboto e megolo ya santa yeo e bego e dula e šuthišwa ke maphoto a ka lewatleng. (Dit 27:​17)​—Bona Dit. B13.

T

• Taberenakele.

  E be e le tente yeo Baisiraele ba bego ba e šomiša go rapela Modimo ka morago ga gore ba tloge Egepeta. Tente yeo ba be ba kgona go e rwala go tloga lefelong le lengwe go ya go le lengwe. Ka gare ga yona go be go na le areka ya kgwerano ya Jehofa yeo e bego e bontšha gore Jehofa o gona, ebile e be e le lefelo leo Baisiraele ba bego ba direla dihlabelo go lona le leo ba bego ba rapela go lona. Ka dinako tše dingwe e bitšwa “tente ya kopano.” E be e dirilwe ka dikota, gomme e khupeditšwe ka mašela a linene ao a bego a kgabišitšwe ka bakerubi. E be e arogantšwe ka dikarolo tše pedi, ya mathomo e le Sekgethwa, ya bobedi e le Sekgethwakgethwa. (Jos 18:1; Ek 25:9)​—Bona Dit. B5.

• Talente.

  Baheberu ba be ba e diriša kudu go kala dilo ebile e be e le tšhelete. Talente e be e imela dikhilokgerama tše 34,2. Talente ya Bagerika e be e le e nyenyane, gomme e be e imela dikhilokgerama tše 20,4. (1Kr 22:​14; Mat 18:​24, mengwalo ya tlase)​—Bona Dit. B14.

• Tarashishi, dikepe tša Tarashishi.

  Mathomong, polelwana ye e be e šupa go dikepe tšeo di bego di eya Tarashishi ya mehleng ya kgale. Lehono lefelo leo le bitšwa Sepania. Go bonagala mafelelong polelwana ye e ile ya thoma go šupa go dikepe tše dikgolo tšeo di bego di kgona go sepela maeto a matelele. Solomone le Jehoshafate ba be ba diriša dikepe tšeo bakeng sa kgwebo.​—1Kg 9:​26; 10:​22; 22:48.

• Tatarase.

  Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, lentšu le le šupa go boemo bjo bo swanago le bja kgolego, bjoo barongwa ba go se kwe ba mehleng ya Noa ba ilego ba bewa go bjona. Lentšu la Segerika tar·ta·roʹo (leo le rago gore “go lahlelwa Tatarase”) leo le dirišitšwego go 1 Petro 2:​4, ga le bolele gore “barongwa bao ba ilego ba dira sebe” ba išitšwe lefelong leo batho ba madumedi a mangwe ba naganago gore ke kgolego ya ka moleteng ya leswiswi le legolo yeo go dulago medingwana ya maemo a tlasana. Eupša lentšu leo le bolela gore Modimo o ile a raka barongwa bao legodimong a ba a ba tšeela ditokelo tša bona tša legodimong. Le gona o ile a dira gore ba be leswiswing monaganong, ba se ke ba kgona go kwešiša dilo tšeo a nyakago go di dira. Go ba leswiswing ke leswao la seo se tlago go direga ka bona. Mangwalo a re ba tlo fedišetšwa sa ruri gotee le mmuši wa bona Sathane Diabolo. Ka gona Tatarase ke boemo bja tlase kudu bjo barongwa bao ba beilwego go bjona. Tatarase ga e swane le “sekoti” seo go bolelwago ka sona go Kutollo 20:​1-3.

• Tebethe.

  Le ke leina la kgwedi ya bo-10 khalentareng ya Sejuda le kgwedi ya bone khalentareng yeo e tlwaelegilego. Leina le le ile la thoma go šomišwa ka morago ga gore Baisiraele ba lokollwe bothopša Babilona. Kgwedi ye e be e thoma magareng ga December e felela magareng ga January. Gantši e bitšwa “kgwedi ya lesome.” (Est 2:​16)​—Bona Dit. B15.

• Tempele.

  E be e le moago wo Baisiraele ba bego ba rapela go wona Jerusalema, woo o ilego wa tšeela taberenakele legato. Tempele ya mathomo e ile ya agwa ke Solomone, ke moka ya senywa ke Bababilona. Ya bobedi e ile ya agwa ke Serubabele ka morago ga gore Baisiraele ba boe bothopša Babilona, ke moka ka morago ya tla ya tsošološwa ke Heroda yo Mogolo. Ka Mangwalong, tempele e be e fela e bitšwa ‘ntlo ya Jehofa.’ (Es 1:3; 6:​14, 15; 1Kr 29:1; 2Kr 2:4; Mat 24:1)​—Bona Dit. B8 le B11.

• Tenariase.

  Ke tšhelete ya tšhipi ya silifera ya Baroma yeo e bego e imela dikgerama tše e ka bago tše 3,85, ebile e be e na le seswantšho sa Kesara ka lehlakoreng letee la yona. E be e le tšhelete yeo mošomi a e golago ka letšatši ebile e be e le tšhelete yeo Baroma ba bego ba gapeletša Mojuda yo mongwe le yo mongwe gore a e ntšhe ge a patela motšhelo. (Mat 22:​17; Lu 20:​24)​—Bona Dit. B14.

• Tente ya kopano.

  Polelwana ye e be e šupa go tente ya Moshe le taberenakele e kgethwa yeo e bego e dirišwa lešokeng.​—Ek 33:7; 39:32.

• Terafimi.

  E be e le medingwana ya lapa, yeo ka dinako tše dingwe e bego e dirišwa e le dipheko. (Hes 21:​21) Ka dinako tše dingwe medingwana ye e be e lekana le motho ka bogolo ebile e swana le motho, mola e mengwe e be e le e menyenyane. (Ge 31:​34; 1Sa 19:​13, 16) Baepi ba marope kua Mesopotamia ba ile ba hwetša gore ge motho a swere terafimi e be e eba yena a hwetšago bohwa ka lapeng. (Mohlomongwe ke ka baka leo Ragele a ilego a tšea terafimi ya papagwe.) Eupša ga go bonagale Baisiraele ba be ba diriša terafimi go fa yo mongwe bohwa ka lapeng, fela e be e dirišwa e le modingwana mehleng ya baahlodi le mehleng ya dikgoši. Le gona, Kgoši Josia yo a botegago o ile a fediša medingwana yeo gotee le medingwana e mengwe.​—Baa 17:5; 2Kg 23:​24; Hos 3:4.

• Terakema.

  Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika, lentšu le le šupa go tšhelete ya silifera ya Bagerika yeo e bego e imela dikgerama tše 3,4. Ka Mangwalong a Seheberu go bolelwa le ka terakema ya gauta ya mehleng ya Baperesia yeo e lekanago le dariki. (Neh 7:​70; Mat 17:​24)​—Bona Dit. B14.

• Thamutsi.

  (1) Ke leina la modingwana yoo basadi ba Baheberu ba bahlanogi bao ba bego ba le Jerusalema ba ilego ba mo llela. Batho ba bangwe ba dumela gore Thamutsi e be e le kgoši yeo e ilego ya dirwa modingwana ka morago ga gore e hlokofale. Ka dikgatišong tša Sumeria, Thamutsi o bitšwa Dumutsi, ebile go bolelwa gore ke molekane goba o ratana le modingwana Inana yo go thwego o thuša batho go ba le bana, (Bababilona ba be ba re ke Ishitara). (Hes 8:​14) (2) Le ke leina la kgwedi ya bone khalentareng ya Sejuda le kgwedi ya bo-10 khalentareng yeo e tlwaelegilego. Leina le le ile la thoma go šomišwa ka morago ga gore Baisiraele ba lokollwe bothopša Babilona. Kgwedi ye e be e thoma magareng ga June e felela magareng ga July.​—Bona Dit. B15.

• Thogako.

  Ke go tšhošetša motho goba go bolela gore motho a diragalelwe ke selo se sebe goba go bolela gore selo se itšego se diragalelwe ke dilo tše mpe. Lentšu le ga le swane le ge motho a bolela le motho yo mongwe a rogana goba a bolela le motho yo mongwe a galefile o šoro. Gantši lentšu le le dirišwa ge batho ba tsebišwa gore ba diragaletšwe ke selo se itšego goba ge motho a dira keno ya gore go diragale selo se sebe. Eupša ge thogako e dirwa ke Modimo goba e dirwa ke motho yo a nago le maatla a go laola, e na le seo e se bolelago ka tsela ya boporofeta ebile ke e maatla.​—Ge 12:3; Nu 22:​12; Gal 3:10.

• Tirelo e kgethwa.

  Ke mošomo o mokgethwa woo motho a o dirago go hlankela Modimo.​—Rom 12:1; Kut 7:15.

• Tishiri.​—

  Bona ETHANIMI le Dit. B15.

• Topollo.

  Ke tefo yeo e patelwago gore motho a lokollwe bokgobeng, gore a se ke a otlwa, gore a se ke a tlaišega, a lokollwe sebeng goba go keno yeo a e dirilego. Ga se ka mehla moo motho a bego a patela ka tšhelete. (Jes 43:3) Go be go hlokega topollo maemong a mantši a fapanego. Ka mohlala, maitšibulo a diphoofolo tše tona goba maitšibulo ka moka a bašemane a Baisiraele a be a neetšwe Jehofa. Baisiraele ba be ba swanetše go patela topollo gore ba lokolle bana ba bona goba diphoofolo tšeo. (Nu 3:​45, 46; 18:​15, 16) Ge e ba poo e kotsi e be e ka bolaya motho yo mongwe go se na motho yo a e hlokometšego, mong wa yona o be a swanetše go patela topollo gore a se ke a tla a bolawa. (Ek 21:​29, 30) Eupša ge e ba motho a bolaile motho yo mongwe ka boomo, go be go ka se kgonege gore a lokollwe ka topollo. (Nu 35:​31) Topollo ya bohlokwa kudu yeo Beibele e bolelago ka yona ke yeo Jesu a e patetšego ka lehu la gagwe e le gore a lokolle batho bao ba hwago sebeng le lehung.​—Ps 49:​7, 8; Mat 20:​28; Ef 1:7.

• Tsela.

  Lentšu le le dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo ka Mangwalong go bontšha tsela yeo motho a itshwarago ka yona goba a dirago dilo ka yona yeo Jehofa a e amogelago goba a sa e amogelego. Batho bao ba ilego ba fetoga balatedi ba Jesu Kriste go be go bolelwa gore ba latela “Tsela ya Bokriste.” Se se ra gore ba be ba na le tumelo go Jesu Kriste ebile ba latela mohlala wa gagwe.​—Dit 19:9.

• Tseuse.

  Yo e be e le modimo o mogolo wa Bagerika bao ba bego ba rapela medimo e mentši. Ge Baranaba a be a le Lisitara, batho ba ile ba nagana gore ke yena Tseuse. Dilo tše di ngwadilwego kgale tšeo di ilego tša hwetšwa kgauswi le Lisitara di bolela ka “baperisita ba Tseuse” le “Tseuse modimo wa letšatši.” Sekepe seo Paulo a ilego a sepela ka sona ge a tloga sehlakahlakeng sa Melite se be se na le seswantšho sa barwa ba Tseuse ba mafahla, e lego Castor le Pollux.​—Dit 14:​12; 28:11.

• Tshepedišo ya dilo.

  Polelwana ye e dirišwa ge go fetolelwa lentšu la Segerika ai·onʹ ge le šupa go dilo tšeo di diregago gona bjale, goba go bontšha phapano magareng ga dilo tšeo di diregago gona bjale le tšeo di ilego tša direga nakong e fetilego. Beibele e diriša polelwana “tshepedišo ya gona bjale ya dilo,” go šupa go dilo tšeo di diregago gona bjale le tsela yeo batho ba phelago ka yona. (2Ti 4:​10, mongwalo wa tlase) Modimo o ile a diriša kgwerano ya Molao go tsebiša batho ka mehla yeo ba bangwe ba ka e bitšago mehla ya Baisiraele goba mehla ya Sejuda. Ka morago ga gore Jesu Kriste a neele bophelo bja gagwe e le sehlabelo, Modimo o ile a mo diriša go thoma tshepedišo e mpsha ya dilo, e lego ya phuthego ya Bakriste bao ba tloditšwego. Ka go dira bjalo, go ile gwa thoma mehla e meswa yeo e bego e na le dilo tša kgonthe tšeo di bego di boletšwe e sa le pele kgweranong ya Molao. Ka dinako tše dingwe ge polelwana ye e le ka bontši, e ka šupa go dilo tšeo di diregago gona bjale, tšeo di diragetšego nakong e fetilego goba tšeo di tlago go direga nakong e tlago.​—Mat 24:3; Mar 4:​19; Rom 12:2; 1Ko 10:11.

• Tsione, Thaba ya Tsione.

  Le ke leina la motse o šireleditšwego wa Jebusi wo o bego o le ka borwabohlabela bja Jerusalema. Ka morago ga gore Dafida a o thope, o ile a aga mošate wa gagwe moo ke moka wa bitšwa “Motse wa Dafida.” (2Sa 5:​7, 9) Thaba ya Tsione e ile ya ba e kgethwa kudu go Jehofa ka morago ga gore Dafida a tliše Areka go yona. Ka morago leina le le ile la akaretša lefelo leo tempele e bego e le go lona Thabeng ya Moria, ebile ka dinako tše dingwe le be le šupa go motse ka moka wa Jerusalema. Ka Mangwalong a Bakriste a Segerika le dirišwa ka tsela ya seswantšhetšo.​—Ps 2:6; 1Pe 2:6; Kut 14:1.

• Tuku.

  Ke lešela leo le tatetšwago goba le rwalwago hlogong. Moperisita yo a phagamego o be a rwala tuku yeo e dirilwego ka lešela la linene, yeo e bego e bofeletšwe tšhipi ya gauta ka pele go dirišwa thapo e talalerata. Kgoši e be e apara tuku ka fase ga mphapahlogo wa yona. Jobo o ile a diriša lentšu le ka tsela ya seswantšhetšo ge a be a swantšha tuku le toka.​—Ek 28:​36, 37; Job 29:​14; Hes 21:26.

U

• Urime le Thumime.

  E be e le dilo tšeo di bego di šomišwa ke moperisita yo a phagamego ge setšhaba se be se hloka dikarabo tša go tšwa go Jehofa mabapi le dipotšišo tše bohlokwa. Dilo tšeo di be di šomišwa go swana le matengwa. Urime le Thumime di be di bewa phaphathianeng ya sehubeng ya moperisita yo a phagamego ge a be a tsena ka taberenakeleng. Go bonagala di ile tša se sa šomišwa ka morago ga gore Bababilona ba fediše Jerusalema.​—Ek 28:​30; Neh 7:65.

Y

• Yo mobe.

  Polelwana ye e šupa go Sathane Diabolo yo a ganetšanago le Modimo le melao ya gagwe.​—Mat 6:​13; 1Jo 5:​19, mengwalo ya tlase.