Verwijzing gi Abi dek’ati èn fertrow tapu Yehovah—Pisi 1
© 2025 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
KAPITEL 2
A ben krutu grontapu
ijwbq artikel 156 ¶2-5, faki
A tori fu Noa nanga a Bigi Frudu—A psa trutru, noso na wan anansitori?
Bijbel e sori wi taki Noa na wan sma di libi trutru èn taki a Frudu psa trutru. Disi a no wan anansitori.
◼ Bijbel skrifiman ben bribi taki Noa na wan sma di libi trutru. Fu eksempre, den Bijbel skrifiman Esra nanga Lukas ben de skrifiman di ben sabi a historia heri bun. Di den skrifi den nen fu den afo fu a pipel Israel, den poti a nen fu Noa na ini a lijst dati tu (1 Kroniki 1:4; Lukas 3:36). Mateyus nanga Lukas skrifi tu san Yesus taki fu Noa nanga a Frudu.—Mateyus 24:37-39; Lukas 17:26, 27.
Di Profeiti Esekièl nanga na apostel Paulus kari den nen fu sma di ben abi wan tranga bribi èn di ben du san reti, dan den taki dati Noa ben de wan fu den sma dati tu (Esekièl 14:14, 20; Hebrewsma 11:7). Efu den skrifiman disi ben sabi taki wan sma no libi trutru, dan fu san ede den ben o taigi wi fu teki a sma dati leki eksempre? A de krin taki Noa, nanga tra mansma nanga umasma di ben abi wan tranga bribi, na moi eksempre gi wi fu di den na sma di libi trutru.—Hebrewsma 12:1; Yakobus 5:17.
◼ Bijbel e taki finfini fu sani di psa na a ten fu a Frudu. A Frudu na wan sani di psa trutru. Dati meki Bijbel no e bigin a tori disi nanga den wortu „Langa ten psa . . . ” of „Wan ten ben de . . .”, leki na fu wan anansitori wi e taki. Nôno. Bijbel e kari a yari, a mun nanga a dei di sani psa na a ten fu a Frudu (Genesis 7:11; 8:4, 13, 14). Bijbel e taki tu o hei, o langa èn o bradi na ark di Noa bow, ben de (Genesis 6:15). Den finfini tori disi e sori taki Bijbel e taki fu a Frudu leki wan sani di psa trutru. A no e taki fu en leki na wan anansitori.
Tori di sma e ferteri fu a Frudu
Na heri grontapu yu man feni tori di e taki wan bigi frudu. Furu sani na ini den tori disi no de leki fa Bijbel e taki fu en, ma son sani de di gersi leki fa a skrifi na ini Bijbel. A kan taki di den bakapkin fu Noa froisi go na tra presi fu grontapu, den ferteri a tori fu a Frudu go doro. Ma baka wan pisi ten, a kon tron wan heri tra tori leki san Bijbel e taki fu en. Luku wan tu eksempre.
Soleki fa den Grikisma ferteri en: Di wan frudu kon, wan man nanga wan uma tan na libi. Den kisi fu yere taki ben musu kisi pkin fu furu a grontapu baka nanga libisma. Fu meki disi psa, den ben musu trowe ston na den baka. Na den ston dati tron mansma nanga umasma.
Soleki fa den Hindusma ferteri en: Wan fisi warskow wan man taki wan frudu ben o kiri ala libisma. A fisi taigi a man fu bow wan boto. Di a frudu kon, a man tan na libi fu di a fisi tyari a boto go na wan presi pe noti no ben o psa nanga a man.
Soleki fa den Babilon-sma ferteri en: Di wan frudu kon, wan man nanga wan uma tan na libi. Baka dati den kisi a grani fu no dede noiti moro èn fu tron gado.
Soleki fa den sma fu Centraal-Amerika e ferteri en: Di wan frudu kon, wan man nanga en frow, nanga den pkin fu den tan na libi, ma ala tra libisma tron fisi.
it „Noa” Nr. 1 ¶12
Noa
Nimrod opo ensrefi teige Gado. Noa ben de a fosi famiri-edeman fu den sma di libi baka a Frudu (Ge 10:1-32). Ma na a ten dati, sma di ben horbaka gi Nimrod, bigin baka nanga falsi bribi. Dati meki den pruberi fu bow ’wan toren di ben e doro te na hemel’ fu di den ben frede taki sma ben o „libi na ala sei fu grontapu”. Na so den trangayesi Gado di ben taki dati sma ben musu „kon lai na grontapu”. Nanga disi den ben sori tu taki den no ben e si Noa leki a profeiti fu Gado. Noa dede sowan tu yari fosi Abraham gebore. Dus a ben de na libi ete di Yehovah strafu den sma di bow a Toren fu Babel èn a si fa Yehovah panya den trangayesi sma dati go na ala sei fu grontapu. Noa nanga Sèm no ben abi noti fu du nanga den sma di bow a toren. Dati meki den ben man ferstan makandra ete èn den ben tan taki a fosi tongo di Gado ben gi Adam fu taki.—Ge 9:1, 28, 29; 11:1-9.
KAPITEL 3
A no tan prakseri den sani di a libi na baka
g 1/08 29 ¶4-5
San a wani taki fu de edeman fu na osofamiri?
Efu a frow musu saka ensrefi na ondro en masra, dan disi wani taki dati a no mag taki noti? Luku na eksempre fu Sara. Na ini Bijbel wi e leisi taki a ben e gi yesi na en masra Abraham ala ten (1 Petrus 3:5, 6). A ben e saka ensrefi na ondro en masra, awinsi na wan pkin sani noso wan bigi sani a ben musu du. Na so a psa wan leisi taki wantronso a ben musu go sreka n’nyan di sma kon na den oso. Owktu a gwe libi en bunbun oso fu go libi na ini tenti, aladi den ben musu froisi fu a wan presi go na a trawan (Genesis 12:5-9; 18:6). Ma di wan seryusu sani psa, a sori omeni leisi taki a no ben e agri nanga Abraham. Dati ben de na a ten di a ben wani taki Abraham seni Hagar, a tra wefi fu en, gwe, makandra nanga a fosi boi fu en. Gado no bari Sara, ma a taigi Abraham fu „arki” Sara. A heri pisi ten dati, Sara tan saka ensrefi na ondro Abraham èn a no yagi Hagar nanga Ismael, ma a wakti teleki Abraham srefi ben o du wan sani.—Genesis 21:8-14.
Na eksempre fu Sara e sori taki wan frow no abi fu du nomonomo ala san en masra e taigi en, ma taki a de a „patna” fu en masra èn taki a masra musu lespeki en tu (Maleaki 2:14). Fu di a frow na a patna fu en masra, meki a kan gi moi rai te besroiti musu teki di abi fu du nanga na osofamiri. Boiti dati, ensrefi kan teki pkin besroiti tu gi na osofamiri te a abi fu du nanga a fasi fa na osowroko musu du, noso te a abi fu du nanga monitori. Ma fu di a masra na a edeman fu na osofamiri, meki na en abi a frantwortu fu taki san na a besroiti te fu kba.—Odo 31:10-31; 1 Timoteyus 5:14.
KAPITEL 4
A fosi man di feti wan fu den feti fu Yehovah
Abraham—Gado profeiti nanga mati
San wi kan taki fu a ten di Abraham wini Kownu Kedorla-omer fu Elam? Na ini den yari syatu baka 1800, sma no ben sabi furu fu den Elam-sma. Sabiman di e ondrosuku efu sani di skrifi na ini Bijbel psa so trutru, ben feni taki noiti wan ten ben de taki Elam ben abi krakti tapu Babilonia, lastan tapu Palestina. Now den e denki tra fasi fu den Elam-sma. Sabiman di e ondrosuku owruten sani kon si taki den ben de wan pipel di ben sabi feti bigi feti. Wan buku e taki: „Den Elam-sma pori a foto Ur na wan sani fu 1950 F. K. . . . Baka dati den ben abi furu makti tapu den tiriman fu Babilonia”.—Funk & Wagnalls Standard Reference Encyclopedia.
Den feni ston fu owruten tu, pe a nen sonwan fu den kownu fu Elam skrifi. Wan tu fu den nen dati e bigin nanga a wortu „Kudur”, san gersi a wortu „Kedor”. Wan prenspari umagado fu Elam ben de Lagamar. A nen disi gersi a wortu „laomer”. Dati meki son historia buku e taki now dati Kedorla-omer ben de wan bigi tiriman èn taki a nen fu en wani taki kande „Futuboi fu Lagamar”. Na tapu wan tu ston di den feni na ini Babilon, den feni a nen fu dri fu den kownu di ben kon feti na ini a kondre Kanan. Den na Tudula (noso Tideyal), Eriyaku (noso Ariyok) nanga Kudur-lamil (noso Kedorla-omer) (Genesis 14:1). Datra A Custance e taki tu na ini a buku fu en: „Boiti den nen disi, finfini tori ben skrifi tu di kande abi fu du nanga sani di psa na ini Babilonia na a ten di den Elam-sma ben abi furu makti na ini a kondre. . . . Den sani di skrifi na tapu den owruten ston disi ben de wan krin bewijs taki san skrifi na ini Bijbel psa trutru. Dati meki wantewante den sabiman di e ondrosuku efu sani di skrifi na ini Bijbel psa so trutru, ben e du ala san den man fu taki dati a no so sani psa. Fu espresi den pruberi kibri den prenspari bewijs dati”.—Hidden Things of God’s Revelation.
Ma fa a de nanga a tori fu den fo kownu di kon feti na ini a kondre Kanan? Sabiman di e ondrosuku owruten sani ben man feni iniwan bewijs na ini Trans-Yordania nanga Negeb di e sori taki a sani disi psa trutru? Ja, bewijs de. Professor Yohanan Aharoni e taki na ini en buku fu wan pipel di ben de fosi a ten fu Israel. A pipel disi ben abi „kfalek bigi” dorpu na ini Trans-Yordania nanga Negeb „na a ten fu 2000 F. K.” (The Archeology of the Land of Israel). Tra sabiman di e ondrosuku owruten sani taki dati disi ben de na a ten fu 1900 F. K. Datra Harold Stigers e taki: „Den prapi nanga tra sani fu klei di den feni na Trans-Yordania nanga Negeb na a pisi ten dati, gersi a srefi èn a e sori krin taki wan bigi rampu miti a pipel disi wantronso. Sensi a ten dati nowan fu den sma disi ben de moro” (Commentary on Genesis). Srefi den sabiman di e ondrosuku efu sani di skrifi na ini Bijbel psa so trutru, taki dati den bewijs fu disi de. Wan fu den sabiman disi na John Van Seters. A e taki: „Wán aksi di no kisi wan piki ete na pe a pipel disi go na a kba fu a pisi ten disi”.—Abraham ini History and Tradition.
Kande Genesis kapitel 14 kan gi wan piki tapu na aksi disi. Soleki fa Bijbel e sori, dan Abraham doro na Kanan na ini 1943 F. K. A kan taki Kedorla-omer kon feti nanga den tra kondre syatu baka dati. Bakaten, na ini na srefi yarihondro dati, Gado pori den foto Sodom nanga Gomora nanga faya fu di den sma drape ben libi wan morsu libi. A sani disi kenki a heri fasi fa meti nanga tra libisani na ini Yordan-lagipresi ben man libi nanga makandra. Fosi a lagipresi disi ben de wan presi pe sani ben e gro heri bun (Genesis 13:10-13; 19:24, 25). Den legre fu den tra kondre di fosi ben wani a presi dati, no ben wani en moro.
it „Sowtu Se” ¶6
Sowtu Se
Sodom nanga Gomora. Furu sma denki taki Sodom nanga Gomora ben de krosbei fu a zuidsei pisi fu a Sowtu Se. Makandra nanga tra kownu, den kownu fu den tu foto disi ben go feti na ini „Sidim-lagipresi, dati na a Sowtu Se”. A fasi fa Bijbel e taki fu en e sori taki bakaten a Sowtu Se sungu heri Sidim-lagipresi (Ge 14:3). A pisi fu Sodom nanga Gomora pe Lot ben go libi „ben abi furu watra” èn a ben de „neleki a dyari fu Yehovah” (Ge 13:10-12). Srefi na ini a ten disi, wan pisi de na ini a lagipresi na a Zuid-Owstusei fu a syoro pe sani e gro bun. Den sani di kan gro drape na tarwe, groto, dadel-bon nanga droifibon. Yu man feni furu tara nanga sowtu drape tu, spesrutu na zuidsei fu a lagipresi dati. Disi e sori taki a Bijbel tori di e taki fu Sodom nanga Gomora psa trutru.—Ge 14:10; 19:24-26.
it „Salem”
Salem
(Salem) [Freide].
Wan owruten foto pe Melkiseidek ben de kownu nanga priester (Ge 14:18). A kan taki a Hebrew wortu „Salem” di wi man feni tu na ini a nen Yerusalem, wani taki tu sani. Dati meki a wortu kan vertaal tu leki „tu sortu freide”. Den wortu fu Hebrewsma 7:2 di skrifi nanga yepi fu Gado en santa yeye, e sori tu taki a nen disi wani taki „freide”.
Gi den Dyu fu owruten, Salem nanga Yerusalem ben de a srefi èn bewijs fu disi de na ini Bijbel tu. Abraham ben miti Melkiseidek nanga a kownu fu Sodom na ini „Kownu-lagipresi”. . . . Hondrohondro yari baka dati Kownu David en manpkin Absalom meki wan pilari drape fu sma memre en. Dus a kan taki a lagipresi disi ben de krosbei fu Yerusalem, a mamafoto fu a kownukondre (Ge 14:17, 18; 2Sa 18:18). Yu man si a wortu „Salem” na ini a nen „Yerusalem”, èn a psalm skrifiman gebroiki a nen disi makandra nanga a nen „Sion” (Ps 76:2). Boiti dati, a fiti tu taki Melkiseidek ben de kownu nanga priester na a srefi presi pe den kownu fu a famiri fu David nanga den priester fu a lo fu Leifi ben e dini. A fiti tu taki na drape Yesus Krestes, a sma di ben o tron kownu nanga priester, „neleki Melkiseidek”, dede leki srakti-ofrandi.—Heb 3:1; 7:1-3, 15-17.
it „Granpriester” ¶27-28
Granpriester
A wroko di Yesus Krestes abi leki granpriester. Na ini a Bijbel buku Hebrewsma wi kan leisi taki sensi a ten di Yesus Krestes opo baka èn a go na hemel, a tron „wan granpriester fu têgo, neleki Melkiseidek” (Heb 6:20; 7:17, 21). A skrifiman fu Hebrewsma wani sori wi o prenspari a wroko de di Krestes abi leki priester èn taki a posisi disi betre moro di fu den priester fu a lo fu Aron. Dati meki a e ferteri wi taki Melkiseidek ben de kownu nanga priester, no fu di a ben gebore na ini wan famiri fu kownu nanga priester, ma na fu di a Moro Hei Gado ben gi en a wroko dati. Krestes Yesus no ben de fu a lo fu Leifi, ma fu a lo fu Yuda. A ben de fu a famiri fu David. A tron priester aladi a no ben de wan bakapkin fu Aron, ma a kisi a wroko fu di Gado gi en, neleki fa dati psa nanga Melkiseidek (Heb 5:10). Na ini Psalm 110:4 Gado pramisi: „Disi na san Yehovah sweri èn a no o kenki en prakseri: ’Yu na wan priester fu têgo neleki Melkiseidek!’” A tekst disi e sori taki a kisi a wroko fu tron Kownu nanga Priester na ini hemel. Ma boiti a pramisi disi, wi e si taki Krestes abi makti tu leki kownu fu a Kownukondre fu di a ben de wan bakapkin fu David. Dus a abi a reti fu de kownu, soleki fa Gado pramisi na ini a ferbontu di a ben meki nanga David (2Sa 7:11-16). Dati meki Yesus Krestes kan de kownu nanga priester, neleki fa a ben de nanga Melkiseidek.
Wan tra sani de di e sori wi tu taki a wroko di Krestes abi leki granpriester betre moro a di fu den tra granpriester. Na agersi fasi Leifi, na afo fu ala den Dyu priester, pai Melkiseidek wan di fu tin pisi fu den sani fu en. Fa so? Wel, fu di Abraham gi a kownu nanga priester fu Salem wan di fu tin pisi fu den sani fu en aladi Leifi ben de na ini na inbere fu Abraham ete. Ma wi kan taki dati Melkiseidek blesi Leifi tu, fu di wan wet de taki dati a moro bigiwan musu blesi a moro pkinwan (Heb 7:4-10). Na apostel e taki tu dati ’sma no ben sabi suma na Melkiseidek p’pa nanga m’ma noso suma na den afo fu en èn den no ben sabi tu o ten a gebore noso o ten a dede’. Disi e sori taki a wroko di Yesus Krestes ben o du leki priester ben o de fu têgo èn taki di Yesus Krestes kon na libi baka a kisi „wan libi di no man pori”.—Heb 7:3, 15-17.
KAPITEL 5
A du san Yehovah aksi en aladi a ben muilek
g 5/12 18, faki
Bijbel—Wan buku di e taki fu profeititori di kon tru, Pisi 1
ABRAHAM—HISTORIA E SORI TAKI A BEN DE WAN SMA DI LIBI TRUTRU
◼ Sabiman feni plata pisi klèiston di owru moro leki 4000 yari. Tapu den ston disi den feni nen fu foto di gersi den nen fu sma na ini a famiri fu Abraham. Wan tu fu den nen disi na Pelek, Seiruk, Nahor, Tera nanga Haran.—Genesis 11:17-32.
◼ Na ini Genesis 11:31, wi e leisi taki Abraham nanga en osofamiri froisi kmoto fu „Ur fu den Kaldeyasma”. Den feni broko pisi fu a foto disi na a zuid-owstusei fu Irak. Bijbel e ferteri tu taki Tera, a p’pa fu Abraham, dede na ini a foto Haran. Kande disi ben de a foto san wi sabi now leki Haran, na Torkukondre. Bijbel e taki tu dati Sara, a frow fu Abraham, dede na ini Hebron, wan fu den moro owru foto pe sma e libi ete ini a birti fu Israel.—Genesis 11:32; 23:2.
it „Abraham” ¶22-23
Abraham
San historia a taki fu en. Na ini den tori di Yesus nanga den disipel fu en ben e taki nanga makandra èn na ini den sani di skrifi, den e kari a nen fu Abraham moro leki 70 tron. Di Yesus ferteri na agersitori fu a guduman nanga Lasarus, a taki fu Abraham na wan agersi fasi (Lu 16:19-31). Di den feanti fu en ben dyaf taki den na bakapkin fu Abraham, dan wantewante Yesus taigi den taki den na hoigriman. A taki: „Efu unu na Abraham pkin, dan un ben o du san Abraham du” (Yoh 8:31-58; Mt 3:9, 10). Na apostel Paulus no taki dati te wan sma kmoto fu wan bepaalde famiri, dan Gado o si en leki wan ret’ati sma, ma na te a sma abi bribi neleki Abraham (Ro 9:6-8; 4:1-12). Paulus sori tu taki den trutru bakapkin fu Abraham ben o de Krestes, nanga den sma di de fu Krestes fu di den „kisi a gudu di Gado pramisi” (Ga 3:16, 29). Paulus e ferteri fa Abraham sori switifasi gi sma di a no ben sabi èn fa a du bun gi den sma disi. Na ini Hebrewsma kapitel 11 Paulus e kari a nen fu ala den sma di ben de fayafaya kotoigi fu Yehovah, èn na ini a lijst dati a kari a nen fu Abraham tu. Paulus e taki fu Sara nanga Hagar, den tu frow fu Abraham. Na wan agersi fasi a e sori o prenspari den frow disi ben de ini a tori fu den tu ferbontu di Yehovah ben meki (Ga 4:22-31; Heb 11:8). A Bijbel skrifiman Yakobus e taki tu dati Abraham ben abi trutru bribi èn taki a ben sori disi nanga den ret’ati sani di a du. Dati meki sma ben kari Abraham „Yehovah mati”.—Yak 2:21-23.
Sabiman di e ondrosuku owruten sani feni sani tu di e bewijs taki son situwâsi na ini Abraham en libi di Bijbel e taki fu en, ben de trutru so. Luku wan tu eksempre: a presi pe furu fu den foto nanga dorpu ben de, den gwenti di sma ben abi na a ten dati, soleki a bai di Abraham bai a gron fu den Hètsma, a sani di Abraham du fu teki Eliyeser leki a sma di ben o abi a reti fu kisi den gudu fu en, èn a fasi fa Abraham du nanga Hagar.
g88 8/4 25
„Leki den stari na hemel”
„Mi o blesi yu trutru. Mi o meki yu bakapkin kon furu leki den stari na hemel èn leki a santi na sesyoro”(Genesis 22:17). Na dati Gado pramisi a famiri-edeman Abraham. Ma wan buku e taki dati wan pkin problema de nanga a tekst disi.—Bible Review.
Bijbel e agersi a nomru fu den stari na hemel nanga den milyardmilyard aisanti di de na sesyoro èn sabiman a agri taki disi de so trutru. Ma a kan taki na ini owruten sma no ben sabi taki milyardmilyard stari de. A buku e taki: „Te wan sma luku go na hemel, dan a no man si nanga en soso ai taki so furu stari de. Sabiman di e ondrosuku den stari nanga den planeet taki dati sondro wan telescoop wi man si na mindri 2000 nanga 4000 stari nomo, srefi na wan neti pe a hemel krin.” Wan tra buku e taki dati „sowan 6000 stari e skèin so krin taki yu man si den nanga yu soso ai” (The World Book Encyclopedia).
Ma fa a kan dan taki na agersitori disi fu Bijbel e taki sani leki fa a de trutru? Wan reide na taki „Gado srefi ben meki sma skrifi” Bijbel (2 Timoteyus 3:16). Ma na artikel na ini Bible Review wani bewijs nomonomo taki disi no de so. Den e taki dati kande Abraham ben de wan sabiman di ben e ondrosuku den stari nanga den planeet! Ma baka di na artikel taki a sani disi di e ferwondru sma trutru, den kon nanga na aksi disi: „A kan taki sma fu owruten ben abi telescoop fu luku den stari di den no ben man si nanga den soso ai?” Fu di na artikel wani bewijs a sani disi nomonomo, meki den e taki dati sabiman feni kristal, (wan sani di gersi pispisi grasi) na Ninefei èn na tra owruten presi. Den feni taki kande sma fu a ten dati gebroiki den pispisi grasi dati leki wan sortu telescoop di yepi den fu luku den stari.
Ma nowan bewijs de taki sma fu owruten gebroiki den sortu pispisi grasi dati fu luku stari. Srefi efu a de so taki sma fu owruten ben gebroiki telescoop, dan sortu bewijs de taki Abraham noso a skrifiman fu Genesis ben abi wan? Te yu luku en bun, dan a sani di Gado pramisi Abraham na wán eksempre nomo di e sori taki san Bijbel e taki, e klop nanga san sabiman e taki. A profeiti Yeremia no ben abi wan telescoop, ma tòg a skrifi wan sani di de trutru so. A taki: „Nowan sma man teri den stari nanga den tra sani na hemel èn nowan sma man sabi omeni santi de na ini a se.”—Yeremia 33:22.
KAPITEL 6
A ben de klarklari fu gwe libi en famiri èn froisi go na wan tra kondre
Feni wan wefi gi Isak
A man ben de a futuboi fu Abraham, „a moro owru futuboi na ini na oso fu en” (Genesis 24:2). Den no e kari en nen na ini a tori, ma soleki fa a sori, disi ben de Eliyeser, di Abraham ben taki wan leisi fu en taki en na wan ’pkin èn wan futuboi’ fu en di ben ’o kisi den gudu fu en’ (Genesis 15:2, 3). Wi sabi taki disi ben de so fu di Abraham nanga Sara no ben abi pkin ete. Now a manpkin fu den, Isak, ben abi 40 yari. Now Eliyeser no ben de a fosi sma moro di ben o kisi den gudu fu Abraham, ma a ben de en futuboi ete. Fu dati ede, a ben gi yesi di Abraham aksi en a muilek sani disi. San ben de a sani?
Feni wan wefi gi Isak
Na ini a ten fu Abraham, a ben de so taki te wan sma trow, disi no ben abi krakti tapu a famiri w’wan, ma sosrefi tapu a heri lo, noso a heri osofamiri fu wan famiri-edeman. Fu dati ede a ben de a gwenti taki p’pa nanga m’ma suku wan trowpatna gi den pkin fu den. Ma Abraham ben abi wan problema fu feni wan wefi gi en manpkin Isak. Fu di den Kanansma di ben e libi drape ben ogri srefsrefi, meki a no ben wani taki Isak trow nanga wan fu den (Deuteronomium 18:9-12).A ben de a gwenti taki wan man trow nanga wan sma fu en eigi lo, ma den famiri fu Abraham ben libi hondrohondro kilometer moro fara, na noordsei fu Mesopotamia. A no ben kan meki Isak go tan drape, bika Yehovah ben pramisi: „Mi o gi yu bakapkin a kondre disi.” Dati na a kondre Kanan (Genesis 24:7). Fu dati ede Abraham taigi Eliyeser: „Go na mi kondre èn na den famiri fu mi, dan yu musu teki wan frow gi mi manpkin Isak drape.”—Genesis 24:4.
it „Rebeka” ¶4
Rebeka
A futuboi fu Abraham ben ferstan taki Gado piki a begi fu en. A gi Rebeka wan gowtu nosolinga nanga tu moi gowtu bui (di ben o warti sowan 1350 Amerkan dala na ini a ten disi). Rebeka sori en famiri den sani disi. En m’ma nanga en brada Laban kari a futuboi nanga ala den sma di ben kon nanga en, fu kon na den oso (Ge 24:22-32). Ma fosi den bigin nyan, a futuboi ferteri den fu san ede a kon drape. Laban nanga en p’pa Betuwel gi Rebeka primisi fu trow nanga Isak. A futuboi gi Rebeka nanga en famiri diri kado, soleki gowtu nanga solfru sani, sosrefi kfalek moi krosi. Baka dati den nyan nanga makandra (Ge 24:33-54). Nanga dati den ben meki mofo. Disi no ben de na mindri Rebeka nanga Isak, ma na mindri a p’pa nanga m’ma fu den, soleki fa den ben gwenti du na ini a ten dati. Na so den gi den Rebeka fu trow nanga Isak, èn vanaf a momenti dati a tron en frow.
KAPITEL 7
A sori dek’ati èn a kibri en osofamiri
w95 15/9 21 ¶4, futuwortu.
San wi kan leri fu den fosten famiri di ben anbegi Gado
Ma wan tu yari baka di Yakob froisi go na a kondre Kanan, a gersi leki a no ben sabi taki en umapkin Dina ben abi a takru gwenti fu moksi nanga Kanansma di ben e anbegi falsi gado (Genesis 34:1). Yakob no ben du noti tu di a kon sabi taki sma ben tyari sani kon na ini en oso di den ben gebroiki fu anbegi falsi gado. Ma baka di wan man fu Kanan dwengi Dina fu abi seks nanga en, Yakob opo du wan sani. A taigi den: „Trowe den gado fu den trakondre sma di unu abi, dan un wasi un skin èn kenki un krosi”.—Genesis 35:2-4.
[Futuwortu]
Memre taki fosi a sani dati psa, Yakob du wan tu sani fu kibri en osofamiri so taki den Kanansma no ben kan abi krakti na den tapu. A ben bow wan altari, ma a musu fu de so taki na altari dati no ben gersi den altari fu den Kanansma (Genesis 33:20; Eksodes 20:24, 25). Boiti dati, a ben seti kampu na dorosei fu a foto Sikem èn a sorgu taki a ben abi en eigi peti fu puru watra (Genesis 33:18; Yohanes 4:6, 12). Sobun Dina ben musu fu sabi taki Yakob no ben wani a moksi nanga den Kanansma.
KAPITEL 8
A kakafutu gi tesi
g 11/10 15 ¶2
Wan buku di yu kan fertrow—Pisi 1
Titel nanga wortu. Difrenti pkin sani kan yepi yu nofo tron fu sabi seiker efu wan tori fu owruten tru. Sani soleki a fasi fa sma ben gwenti du sani, den nen nanga titel fu tiriman, èn so moro fara. Fa a de nanga Genesis nanga Eksodes, den fosi tu buku fu Bijbel? Genesis e ferteri fu Yosef, a manpkin fu a famiri-edeman Yakob. J. Garrow Duncan e taki na ini en buku fu Genesis nanga a Bijbel buku Eksodes: „[A Bijbel skrifiman] ben sabi a tongo fu Egepte heri bun. A ben sabi den gwenti fu den sma tu nanga den sani di den ben e bribi. A ben sabi fa a libi ben de na ini na oso fu kownu èn fa den sma drape ben gwenti tyari densrefi, èn fa den ben tiri a kondre” (New Light on Hebrew Origins). A e taki moro fara: „[A skrifiman] e gebroiki a yoisti titel, soifri soleki fa sma ben gwenti du na ini a ten dati. . . . Fu taki en leti, na ini na Owru Testament den gebroiki a wortu Farao gi sma fu difrenti pisi ten èn dati e bewijs taki den skrifiman ben sabi den sani fu Egepte heri bun èn taki yu kan fertrow den.” Duncan e taki tu: „Te [a skrifiman] e ferteri fa sma ben tyari densrefi na fesi Farao èn fa den ben taki nanga en, dan [a skrifiman] e ferteri dati soifri soleki fa a ben de.”
Gado nanga Caesar
4 Fosi a ten fu den Kresten, Yehovah ben gi son futuboi fu en primisi fu abi wan hei posisi na lanti. Fu eksempre, ini a di fu 18 yarihondro F.K., Yosef tron a fosi minister fu Egepte. A wan-enkri sma di ben hei moro en na a Farao di ben e tiri na a ten dati (Genesis 41:39-43). A fasi fa sani psa baka ten, sori krin taki na Yehovah ben seti en so. Na so a ben kan gebroiki Yosef fu yepi kibri den ’bakapkin fu Abraham’ so taki A ben kan du san a ben abi na prakseri. Ma wi no musu fergiti taki den ben seri Yosef leki wan srafu na ini Egepte. Boiti dati, a ben e libi na wan ten di den futuboi fu Gado no ben abi a Wet fu Moses, noso „a wet fu Krestes”.—Genesis 15:5-7; 50:19-21; Galasiasma 6:2.
KAPITEL 9
Fu di den ben abi bribi, meki den kibri Moses
g04 4/8 4 ¶4–5 ¶1
Moses na wan sma di ben libi trutru?
Furu sabiman no e bribi taki den sani disi psa trutru. Wan tijdschrift e taki dati „sabiman di e ondrosuku owruten sani no feni nowan enkri krin bewijs taki den Israelsma oiti libi na ini Egepte” (Christianity Today). Awinsi krin bewijs no de, tòg tra sani de di e sori taki a tori na ini Bijbel tru. James K. Hoffmeier, wan sabiman di e ondrosuku sani fu Egepte, e taki na ini en buku: „Sabiman di e ondrosuku owruten sani feni sani di e sori krin taki nofo tron sma ben go tan na Egepte fu wan pisi ten, soleki sma na ini a birti fu Israel nanga Kanan. Den ben du dati te ala sani na ini a kondre fu den ben kon drei . . . Dati meki na ini a pisi ten fu 1800 te go miti 1540 F. K., furu sma di ben taki wan tongo leki di fu den Israelsma, gwe libi a kondre fu den fu go libi na Egepte.”—Israel in Egypt.
Boiti dati, sabiman e agri tu taki san Bijbel e ferteri fu a ten di den Israelsma ben de srafu na ini Egepte, psa so trutru. Wan buku e taki: „A Bijbel tori di e ferteri san sma du nanga den Israelsma na ini Egepte, de fu si tu na tapu den muur fu den grebi di sma feni. Na tapu den muur dati, sma ferfi prenki pe yu kan si finfini fa bigi grupu srafu e meki ston fu tokotoko.”—Moses—A Life.
g04 4/8 6 ¶1-2
Moses na wan sma di ben libi trutru?
Bijbel e ferteri taki Yokebed ben meki wan pkin baskita. Dati e klop nanga san sabiman feni. Bijbel e taki dati a pkin baskita ben meki fu papirus. Soleki fa Cook e taki, dan „sma fu Egepte ben gwenti gebroiki papirus fu meki pkin boto”.—Commentary.
Ma son sma no man bribi taki wan kownu meki sma kiri nyun-nyun beibi. Sabiman George Rawlinson e taki: „Langa ten kba a ben psa na someni kondre taki sma ben e kiri bigi grupu yongu pkin. A ben de noti gi den.” Iya, wi no abi fu luku tumsi fara fu feni eksempre fu dati na ini a ten fu wi pe sma du kfalek takru sani fu kiri bun furu sma. Kande a Bijbel tori disi e gi wi groskin, ma ala bewijs e sori taki a psa trutru.
it „A frow di e yepi tra frow di de fu meki wan pkin”
A frow di e yepi tra frow di de fu meki wan pkin
A Hebrew wortu yalad vertaal nanga „wan frow di e yepi tra frow di de fu meki wan pkin”. A e yepi a m’ma te a pkin musu kmoto na ini a bere. Te a pkin gebore kba, dan a e koti a kumba-t’tei èn a e wasi a pkin. Na ini owruten a ben lobi a pkin nanga sowtu tu èn a ben e domru en na ini pispisi krosi.—Ese 16:4.
Son leisi bun mati noso famiri nanga owru uma na ini a libimakandra ben e yepi nanga dati. Ma te wan m’ma ben e kisi problema fu meki a pkin kmoto, dan so wan frow ben musu abi spesrutu koni nanga sabi èn furu ondrofeni tu. Dati meki son frow ben teki en leki den wroko fu yepi den uma di de nanga bere. Fu eksempre, di Benyamin ben o gebore „a ben hebi gi [Rakel] fu meki a pkin fu en”. A frow di ben yepi en ben man taigi Rakel taki a ben o kisi wan boi, ma Rakel srefi dede di a pkin gebore (Ge 35:16-19). Di Tamar ben musu kisi en twelengi Peres nanga Sera, a ben hebi gi en. A frow di ben yepi en ben de na ai so taki a ben kan sabi suma ben o de a foswan fu kon na doro. Di Sera langa en anu kon na doro, dan es’esi a frow tai wan pisi redi t’tei na en anu. Ma dan a hari en anu go na insei baka, èn en brada kon na doro fosi, san meki a m’ma kisi wan priti.—Ge 38:27-30.
Na a ten di den Israelsma ben de na ini Egepte, den frow disi ben de na ini wan muilek posisi èn son leisi den ben kan lasi den libi srefi. Farao kari tu fu den kon na en. Den na Sifra nanga Puwa, èn a taigi den fu kiri ibri Hebrew boi te den gebore. Kande den tu frow disi ben de edeman fu a wroko disi. A kan taki den ben abi a frantwortu fu tyari boskopu fu a kownu go na den tra frow di ben du a wroko disi tu. Ma „den tu uma disi ben lespeki a tru Gado. Dati meki den no ben e du san a kownu fu Egepte taigi den, ma den meki den boi tan na libi”. Sobun, Farao kari den kon fu ferteri fu san ede den no du san a taki: „Fu san ede unu meki den boi tan na libi?” Den du leki den no ben man du noti na a situwâsi. Den taki dati den Hebrew uma ben „tranga” èn taki den uma ben kisi a pkin kba ’fosi den ben kan yepi den’ (Eks 1:15-19). Fu di den tu frow disi ben e lespeki Yehovah èn den no kiri den beibi, meki Yehovah blesi den èn a sorgu taki den srefi kisi pkin tu.—Eks. 1:20, 21.
ijwia artikel 7 ¶14-18
„Singi gi Yehovah”!
A kan taki Meriam ben abi moro leki 80 yari di Moses drai kon baka. Gado ben seni Moses fu ferlusu a pipel fu En. Aron ben o go nanga Moses fu taki gi en. Ne den tu brada disi fu Meriam go na Farao fu aksi en fu seni a pipel fu Gado gwe. Wi de seiker taki Meriam du ala san a man fu horbaka gi den brada fu en èn fu gi den dek’ati baka te Farao ben weigri fu arki den. Ibri tron baka den ben drai go baka na Farao aladi Yehovah ben meki den tin rampu psa fu warskow den Egeptesma. Te fu kba, baka di a lasti rampu psa pe Gado kiri ala den fosi manpkin fu den Egeptesma, a ten ben doro gi den Israelsma fu kmoto na ini Egepte! Prakseri fa Meriam wroko tranga fu yepi a pipel fu en di Moses tyari den gwe fu Egepte.—Eksodes 4:14-16, 27-31; 7:1–12:51.
Baka di Israel kon fasi na mindri a Redi Se nanga a legre fu Egepte, dan Meriam si fa en brada Moses tnapu na fesi a se e langa en tiki go na a se. Ne a se prati na tu! Di Meriam si fa en brada tyari a pipel go na a tra sei na tapu a drei gron fu a se, dan a ben musu fu de so taki a bribi di a ben abi na ini Yehovah kon tranga srefsrefi, moro leki oiti bifo. A ben sabi taki a ben dini wan Gado di ben man du ala sani èn di ben kan meki ala pramisi kon tru!—Eksodes 14:1-31.
Baka di a pipel waka go na abrasei sondro taki ogri miti den, dan a watra fu a se fadon kon na tapu Farao nanga en legre. Meriam si taki Yehovah ben tranga moro a moro makti legre fu grontapu. A pipel ben de nanga tangi èn den bigin singi wan singi gi Yehovah. Fu piki den man di ben e singi tu, Meriam teki fesi ini a singi èn makandra nanga den tra uma den singi den wortu disi: „Singi gi Yehovah, bika a kisi bigi glori. A trowe den asi nanga den sma di e rèi den, go na ini a se.” —Eksodes 15:20, 21; Psalm 136:15.
Dati ben de wan fu den moro moi momenti na ini Meriam libi, wan momenti di a no ben o fergiti noiti moro. Disi na a pisi fu a tori pe Bijbel e kari Meriam wan umaprofeiti. Meriam na a fosi uma di kari so na ini Bijbel. Na wan tu uma nomo ben e dini Yehovah na a spesrutu fasi disi èn Meriam ben de wan fu den uma disi.—Krutuman 4:4; 2 Kownu 22:14; Yesaya 8:3; Lukas 2:36.
Na so fasi Bijbel e memre wi taki Yehovah e luku wi. A de klarklari fu sori wi grani, fu di a e si taki wi e meki ala muiti èn taki wi abi sakafasi. A e si tu fa wi e sori pasensi èn taki wi wani prèise en. Yonguwan nanga owruwan, mansma nanga umasma, wi alamala kan sori taki wi e bribi na ini Yehovah. Dati e gi en prisiri. A no e fergiti dati noiti èn a lobi fu blesi wi fu dati (Hebrewsma 6:10; 11:6). Disi na wan bun reide fu abi bribi neleki Meriam!
KAPITEL 10
A teki a yoisti besroiti
it „Egepte, Egeptesma” ¶28
Egepte, Egeptesma
San den ben e bribi fu dedewan. Wan sani di ben de prenspari trutru na ini a bribi fu den Egeptesma na san ben e psa nanga den dedewan fu den. Den ben broko den ede srefsrefi nanga a tanbun nanga a koloku fu wan sma baka te a ben kon „kenki” na a dede fu en. Den ben bribi tranga taki a sili e abra go na ini wan tra libi noso na ini wan tra ten. Gi den, a sili no ben man dede, ma tòg den ben feni taki den ben musu du sani fu no meki a libisma skin pori, so taki wanwan leisi a sili ben kan drai kon baka na a skin. Fu di den Egeptesma ben bribi disi, meki den ben sreka a skin fu den dedewan so taki a no pori. Den ben e si a grebi pe den ben poti sowan dedeskin, leki na „oso” fu a dedewan. Den ben bow bun bigi sani di den ben kari piramide di den ben e si den leki a tanpresi fu den kownu di dede. Na ini den grebi, den ben poti diri sani di sma ben gwenti gebroiki na ini a ten dati. Na so den ben poti den gudu fu den, soleki gowtu sani, krosi, sani leki sturu nanga bedi, nanga n’nyan-sani, so taki den dedewan ben kan gebroiki den sani dati. Den ben taki fluku abra den grebi èn den ben poti tapu na ini den grebi (soleki a „Buku fu den dedewan”) fu kibri den dedewan gi ogri yeye. Ma den fluku disi no ben man kibri den dedewan gi libisma fufurman di ben kon roof ala sani na ini den moro bigi grebi tyari gwe.
it „Midian” Nr. 2 ¶1-2
Midian
2. Den bakapkin fu Abraham en manpkin Midian, den e kari „Midian” nanga „Midiansma” (Nu 31:2, 3). A sori leki Bijbel e kari den sma disi Ismaelsma son leisi (Teki gersi Ge 37:25, 27, 28, 36; 39:1; Krut. 8:22, 24). Sobun, a kan taki a libi fu Abraham en bakapkin (di a ben kisi fu en tu manpkin Ismael nanga Midian), ben gersi makandra furu. A kan tu taki den tu pipel disi ben moksi fu di den ben e trow nanga makandra. Soleki fa a sori, dan den ben kari sonwan fu den Kenietsma, Midiansma tu. Bijbel ben taki kba fu den Kenietsma fosi Midian ben gebore. Sobun, kande sma ben e si Moses en swagri Hobab, wan Kenietsma, leki wan Midiansma tu fu di a ben tan na ini a kondre dati.—Ge 15:18, 19; Nu 10:29; Krut. 1:16; 4:11.
Fu di den Midiansma ben de bakapkin fu Abraham, meki kande den ben taki wan tongo di ben gersi Hebrewtongo. Fu eksempre, a no ben de wan problema gi Gideon fu ferstan den Midiansma (Krut. 7:13-15; 8:18, 19). Ma a kan tu taki Gideon ben leri a tongo disi fu den Midiansma, na ini den seibi yari di Midian ben e tiri Israel.—Krut. 6:1.
KAPITEL 11
„Go na Farao”
g04 8/4 7 ¶4–9 ¶1
Moses na wan sma di ben libi trutru?
Moses gwe libi Midian, a go na Farao èn a taigi en taki a musu fri a pipel fu Gado. Ma te a tranga-ede kownu no wani du dati, tin bigi rampu e miti Egepte. A di fu tin rampu meki taki den fosi pkin fu ala den Egeptesma dede. Farao en ati broko trutru èn te fu kba a e lusu den Israelsma so taki den kan gwe.—Eksodes, kapitel 5-13.
Furu sma sabi a tori disi heri bun. Ma den sani disi psa trutru? Son sma taki dati a musu fu de wan anansitori, fu di a nen fu Farao no kari. Ma Hoffmeier, di wi taki fu en kba, taki dati nofo tron den historia skrifiman fu Egepte fu espresi no ben skrifi den nen fu den feanti fu Farao. Hoffmeier e taki: „Nowan historia skrifiman no ben o taki dati Tutmoses III no go feti na Megido fu di den nen fu den kownu fu Kades nanga Megido no skrifi.” Hoffmeier taki dati a kan taki a nen fu Farao no skrifi, fu di te sma ben o leisi a Bijbel, dan den ben o poti prakseri na Gado na presi fu Farao.
Ma den sabiman di e ondrosuku efu sani di skrifi na ini Bijbel psa so trutru feni taki a no tru taki so furu Dyu gwe libi Egepte. Sabiman Homer W. Smith taki dati efu someni sma froisi gwe, dan „wi de seiker taki den historia buku fu den Egeptesma noso den Siriasma ben o taki fu en . . . Dus a musu fu de so taki a tori fu den ip’ipi Dyu di froisi gwe no psa leki fa sma e ferteri en. Na wan anansitori di e taki fu wan tu sma nomo di lowe fu Egepte go na Palestina.”
A tru taki a tori disi no skrifi na ini den historia buku fu den Egeptesma. Ma nofo tron te den Egeptesma ben feni taki historia tori ben o gi den syen, noso te a no ben o bun gi a politiek makti fu den, dan den ben abi a gwenti fu kenki a tori. Di Tutmoses III tron tiriman, dan a pruberi du ala san a man fu sma no memre moro suma ben de Hatsepsut, na umakownu di ben tiri fosi en. John Ray, wan sabiman di e ondrosuku a historia fu den Egeptesma, taki: „Den puru ala sani fu [Hatsepsut] di ben skrifi na tapu ston, den bow wan muur lontu den pilari di ben abi [Hatsepsut] nen èn den fergiti ala den monumenti fu en. A nen fu [Hatsepsut] no skrifi na ini den historia buku fu den.” Srefi na ini a ten fu wi, tiriman pruberi fu kenki noso kibri tori di ben kan gi den syen.
it „Man-gado nanga umagado” ¶24-26
Man-gado nanga umagado
Den tin rampu. Nanga den rampu di Yehovah tyari kon miti den Egeptesma, a meki den gado fu den kisi syen èn na so a strafu den gado disi (Eks 12:12; Nu 33:4). A fosi rampu ben gi a Nijl-gado Hapi syen fu di a watra fu Nijl-liba èn fu ala den tra liba na Egepte tron brudu. Di den fisi na ini Nijl-liba dede, dan dati ben de wan bigi syen tu gi a bribi fu den Egeptesma, fu di den ben si son sortu fisi leki gado èn te den fisi disi ben dede, dan den ben sreka a skin fu den fisi meki a no pori (Eks 7:19-21). Gi den Egeptesma, a todo ben de wan meti di ben man meki den kisi furu pkin, noso di ben kan meki sma kon na libi baka. Den ben taki dati a todo ben de wan santa meti gi Heikèt, umagado fu den todo. Dus a rampu fu den todo tyari syen kon gi na umagado disi (Eks 8:5-14). Nanga a di fu dri rampu den priester nanga bonuman ben musu erken taki den bonuwroko fu den no man kenki a doti fu gron kon tron maskita (Eks 8:16-19). Den ben si Tòt leki wan gado di ben gi sma a makti fu du bonu. Ma srefi a gado disi no ben man yepi den priester disi di ben e bonu, fu du san den si na ini a di fu dri rampu.
Nanga a di fu fo rampu a ben de krin taki wan difrenti ben de na mindri den Egeptesma nanga den sma di ben e anbegi a tru Gado. Na oso fu den Egeptesma ben kon lai nanga ip’ipi kawfrei, ma nowan kawfrei ben de na ini Gosen, a kondre pe den Israelsma ben e tan (Eks 8:23, 24). A tra rampu meki den asi, buriki, kameili, kaw, nanga skapu kon siki hebi. Na so den gado soleki Hator, na umagado fu den kaw, kisi syen. Na so a ben de tu nanga a gado Apis nanga Nut, na umagado fu hemel. Den Egeptesma ben taki dati na umagado disi ben gersi wan kaw èn den stari ben fasi na en bere (Eks 9:1-6). Den Egeptesma ben bribi taki den gado soleki Tòt, Isis nanga Peta ben abi a makti fu dresi sikisma. A rampu fu den takru butsweri tyari syen kon tapu den man-gado nanga umagado dati (Eks 9:8-11). Baka dati pispisi ijs fadon na ini a heri kondre. A rampu disi tyari bigi syen kon gi den gado di den Egeptesma ben si leki gado di abi makti tapu a natuur. Wan fu den na Reisyèf di den ben e si leki a gado fu bliksem, nanga Tòt di den ben e si leki a gado fu alen nanga dondru (Eks 9:22-26). A rampu di ben tyari den sprenka kon ben de wan syen gi den gado di den Egeptesma ben denki taki den ben yepi den fu koti n’nyan bogobogo. Wan fu den ben de na umagado Min, di den ben e si leki a gado di ben e blesi ala sani di e gro (Eks 10:12-15). Baka a rampu di ben tyari soso dungru kon, wan tu fu den gado di kisi syen na den son-gado soleki Ra nanga Horus, ma owktu a mun-gado Tòt, di sma ben e si leki a gado di seti a fasi fa a son, a mun nanga den stari e waka.—Eks 10:21-23.
Di den fosi pkin fu den Egeptesma dede, dan dati ben de a moro bigi syen di den Egepte man-gado nanga umagado kisi (Eks 12:12). Te yu luku en bun, dan den tiriman fu Egepte ben kari densrefi gado tu èn den ben feni taki den ben de manpkin fu Ra noso Amon-Ra. Soleki fa den ben e si en, dan Ra noso Amon-Ra ben abi seks nanga a frow fu a kownu. Na so den kisi wan boi di ben de wan gado, ma di kenki kon tron wan libisma. Na ini a tempel fu Ra noso Amon-Ra den ben gi a manpkin disi abra na den gado disi. Dus di a fosi pkin fu Farao dede, dan yu kan taki dati na wan gado dede (Eks 12:29). Dati ben de wan bigi lasi gi a bribi fu den Egeptesma. Den kon si taki nowan fu den gado fu den ben man du wan sani fu kibri den fosi pkin fu den Egeptesma so taki den no dede.
it „Eksodes” ¶46-51
Eksodes
A bradi nanga a dipi fu a pasi di den abra. Di den Israelsma abra a se, a teki wán neti fu du dati. Dus wi no man taki dati na wan smara pasi nomo opo di a se prati na tu. A ben musu fu de wan pasi di ben bradi 1 kilometer, noso moro bradi srefi. Srefi efu den alamala ben o waka skinskin, makandra nanga den wagi, den bagasi nanga den meti fu den, dan tòg a heri grupu dati ben o bradi sowan 8 fokanti kilometer. A sori leki a pasi ben bradi nofo fu meki ala den Israelsma psa drape. Efu a grupu ben bradi 1,5 kilometer, dan a heri grupu ben langa kande sowan 5 kilometer, noso moro langa srefi. Efu a grupu ben bradi 2,5 kilometer, dan a heri grupu ben langa kande sowan 3 kilometer noso moro. Sowan bigi grupu ben o abi wan tu yuru fanowdu fu abra a se tapu drei gron. Di den abra, den no ben frede èn den no ben waka bruyabruya, ma a no de fu taki dati tòg den waka es’esi fu doro abrasei.
Efu a wolku no ben tapu den Israelsma, dan den Egeptesma ben man psa den Israelsma es’esi èn den ben o kiri furu fu den (Eks 15:9). Di den Israelsma bigin go na ini a se, dan a wolku di ben de na den baka, hari go na den fesi so taki den Egeptesma ben man si den. Ne den Egeptesma hari go na baka den Israelsma. Disi e sori tu taki a pasi na tapu a drei gron fu a se ben musu fu bradi èn langa, fu di Farao ben abi wan bigi legre. Fu di a legre ben poti na den ede fu kiri den srafu fu den noso tyari den go baka na Egepte, meki den alamala hari go na den baka te na ini a se. Ma na wan ten fu tu yuru te go miti siksi yuru fruku m’manten, Yehovah luku kmoto na ini a wolku èn a bigin bruya a legre fu den Egeptesma. A tan puru den wiel na den asiwagi fu den.—Eks 14:24, 25.
Musdei m’manten, den Israelsma doro abrasei fu a Redi Se sondro taki wan sani psa nanga den. Na Gado taigi Moses fu langa en anu go na a se so taki a watra drai kon baka èn a tapu den Egeptesma. Na so ’a se ben e kon de baka leki fa a ben de fosi’. Ne den Egeptesma bigin lon gi a watra. Disi e sori tu taki wan bradi pasi ben opo na mindri a watra, fu di efu den Egeptesma ben de na ini wan smara gotro, dan a watra fu a se ben o tapu den wantewante. Den Egeptesma bigin lon go na sekanti na westsei fu di den ben wani lowe gi a bigi watra di safsafri ben e kon na den tapu, ma a watra ben e drai kon baka nomonomo, teleki a tapu ala den asiwagi nanga den fetman fu Farao di ben e rèi den asiwagi disi. Nowan fu den tan na libi.
A de krin taki efu disi ben psa na ini wan swampu, dan noiti so wan bigi frudu ben o de. Boiti dati, efu den ben de na ini wan lagi swampu, dan dedeskin no ben o wasi kon na seisei, leki fa dati psa, want den „Israelsma ben si den dede Egeptesma na sesyoro”—Eks 14:22-31.
A watra „ben kon steifi”. Bijbel e taki dati den bigi skwala fu a se „ben kon steifi” so taki den Israelsma ben kan hari psa (Eks 15:8). Disi no wani taki dati a bigi dan fu watra ben e kon steifi leki ijs, ma taki a fasi fa a watra ben de, ben gersi wan bun deki papa. Nowan sani ben de fu si san ben e hori a watra fu a Redi Se di ben de na ala tu sei fu den Israelsma. A ben gersi leki a watra ben kon steifi leki wan deki papa so taki a ben tnapu leti opo leki wan muur èn a no fadon kon na den tapu so taki den dede. Na so a ben gersi gi Moses di wan tranga winti wai kmoto fu owstusei fu prati a watra na tu èn a gron fu a se ben kon drei. A gron no ben tokotoko èn a no kon tron ijs tu, ma ala den sma ben man waka psa makelek na ini a se.
A pasi di ben prati a se na tu ben bradi so te taki na m’manten den Israelsma ben man doro kba na a sesyoro na owstusei. A kan taki den ben de nanga sowan dri milyun sma. Baka dati a watra di ben kon steifi drai kon baka na pe a ben de fosi. Den skwala wasi abra den Egeptesma èn den tapu den so taki den dede. Na a ten dati den Israelsma ben e tnapu na owstusei fu a sesyoro èn den ben man si fa Yehovah fri wan heri pipel puru na ini na anu fu wan bigi tirimakti. Den sabi san Moses ben abi na prakseri di a taki: „Unu no o si den Egeptesma disi moro. Noiti moro unu o si den.”—Eks 14:13.
KAPITEL 12
A tan du san Gado taki
w93 15/5 26-29
Yu e du a wani fu Yehovah nanga yu heri ati?
„DEN ret’ati sma abi dek’ati leki wan lew” (Odo 28:1). Den abi bribi, den e fertrow tapu Gado Wortu èn nanga dek’ati den e tan preiki fu Yehovah, awinsi sortu ogri kan miti den.
Di den Israelsma ben de na Sinai-sabana baka di Gado ferlusu den so taki den no ben de srafu moro fu den Egeptesma, dan tu man ben de di ben abi dek’ati leki wan lew. Awinsi na ini sortu takru situwâsi den ben de, tòg den tan dini Yehovah. Wan fu den man disi ben de Yosua di ben de fu a lo fu Efrayim. A ben de a yepiman fu Moses èn bakaten a teki abra fu Moses (Eksodes 33:11; Numeri 13:8, 16; Deuteronomium 34:9; Yosua 1:1, 2). A tra man ben de Kaleb, a manpkin fu Yefune fu a lo fu Yuda.—Numeri 13:6; 32:12.
En heri libi langa Kaleb ben de fayafaya fu du ala san Gado taigi en. Dati meki a ben kan taki dati ’a du a wani fu Yehovah nanga en heri ati’ (Yosua 14:8). „Mi tan fertrow MASRA, a Gado fu mi, nanga mi heri ati” (Wortu fu Gado, SBG). Fa a de nanga yu? Yu e du a wani fu Yehovah nanga yu heri ati?
Kibrikibri den go luku fa a kondre tan
Kow taki dati yu ben de wan fu den Israelsma èn paspas Yehovah fri den leki srafu fu den Egeptesma. Yu si fa a profeiti Moses du ala san Gado taigi en fu du. Yu si tu fa Kaleb ben de seiker taki Yehovah ben de nanga En pipel.
Den Israelsma kmoto tu yari kba na ini Egepte èn now den de na Kades-Barneya na ini Paran-sabana. Den de krosbei fu a Pramisi Kondre èn den de srekasreka fu hari go na ini a kondre disi. Gado taigi Moses fu seni 12 man go na Kanan fu go luku kibrikibri fa a kondre tan. Gado taki: „Go na Negeb-sabana, dan un kren go na a bergikontren. Un musu luku fa a kondre de èn un musu luku efu den sma di e tan drape tranga noso swaki, efu den furu noso efu den no furu èn efu a kondre bun noso efu a no bun. Luku fa den foto fu den de, efu den e tan na ini kampu noso efu den e tan na ini foto di abi bigi skotu. Luku tu efu a gron fatu noso efu a no e meki n’nyan, efu bon e gro drape noso efu bon no de. Un musu abi dek’ati èn un musu tyari wan tu froktu fu a kondre kon.”—Numeri 13:17-20.
Ne den 12 man go na a kondre, aladi ogri ben kan miti den. Den tan drape 40 dei. Na Hebron den si bigiskin man. Na ini Eskol-lagipresi den si taki sani e gro bun èn den teki wan tu froktu fu drape tyari gwe. Wan fu den bosu droifi hebi so te taki tu man musu opo tyari en na wan tiki!—Numeri 13:21-25.
Te den man drai kon baka na ini a kampu fu den Israelsma, den e taki: „Wi go na a kondre pe yu ben seni wi go. A tru taki a lai merki nanga oni. Luku wan tu froktu fu a kondre. Ma den sma na ini a kondre tranga, den foto bigi èn den skotu fu den hei. Wi ben si den Enaksma drape tu. Den Amalèksma e tan na a kontren fu Negeb-sabana. Den Hètsma, den Yeibus-sma nanga den Amorietsma e tan na a bergikontren. Den Kanansma e tan krosbei fu a se èn na a syoro fu Yordan-liba” (Numeri 13:26-29). Tin fu den man di ben go luku a kondre kibrikibri no ben wani du san Gado taki èn den no hari go na ini a Pramisi Kondre.
„Yehovah de nanga wi”
Ma Kaleb di go luku a kondre kibrikibri tu, no frede. Fu di a e fertrow tapu Yehovah Gado, meki a e taki krin: „Meki wi go direk na a kondre èn teki en abra, bika seiker wi o wini den sma drape.” Ma den tin trawan no wani èn den e taki dati den Kanansma tranga moro den Israelsma. Den man disi frede èn den no abi bribi. Den feni taki den Israelsma de leki sprenka na sei den man fu Kanan.—Numeri 13:30-33.
Ma Kaleb nanga Yosua taki: „Yehovah de nanga wi. No frede den.” Ma den sma no wani yere noti. A pipel wani trowe ston na den tapu fu kiri den, man Gado e tapu den èn a e krutu den sma di ben e kragi. A e taigi: „Nowan fu unu o go na ini a kondre di mi ben sweri fu tyari unu go tan. Na Kaleb, a manpkin fu Yefune, nanga Yosua, a manpkin fu Nun, w’wan o go na ini. . . . Den pkin fu unu . . . na den . . . o go na ini a kondre. Na den o sabi a kondre di unu no ben wani . . . Na 40 yari langa den manpkin fu unu o wakawaka lontu leki skapuman na ini a sabana. . . . teleki un alamala dede na ini a sabana. Na 40 dei unu teki fu luku a kondre. Ibri dei o teri gi wán yari. Sobun, 40 yari langa unu o pai gi den sondu fu unu.”—Numeri 14:9, 30-34.
Ala den yari a tan gi yesi na Gado
Baka 40 yari, Gado puru a strafu na den tapu èn ala den sma di ben e kragi na a ten dati dede. Ma Kaleb nanga Yosua e dini Gado ete. Na Moab-lagipresi Moses nanga Granpriester Eliyeser teri ala den man fu 20 yari èn moro owru di abi a yari fu go na ini a legre. Fu ibri lo fu Israel, Gado e kari a nen fu wan man di o kisi a frantwortu fu yepi prati a Pramisi Kondre. Kaleb, Yosua nanga Eliyeser de na mindri den man dati (Numeri 34:17-29). Kaleb abi 79 yari, ma a tranga ete, a tan gi yesi na Gado èn a abi dek’ati.
Di Moses nanga Aron teri a pipel na Sinai-bergi, syatu fosi den ben frede fu go na ini a kondre Kanan, ala nanga ala 603.550 srudati ben de. Baka di den ben de na ini a sabana fotenti yari, den ben abi wan moro pkin legre fu 601.730 srudati (Numeri 1:44-46; 26:51) Ma nanga Yosua leki edeman èn Kaleb di ben tan gi yesi na Gado ala ten,den Israelsma hari go na ini a Pramisi Kondre, èn den wini a wan feti baka a trawan. Leki san Yosua nanga Kaleb ben sabi kba, Yehovah wini ala den feti gi a pipel fu en.
Yosua nanga Kaleb, di kon owru kba, e abra Yordan-liba makandra nanga den srudati fu Israel èn den srefi e yepi nanga den feti di den e feti. Baka siksi yari fu feti, wan heri pisi fu a kondre de ete di den musu teki abra. Yehovah o puru den sma di e libi na ini a kondre, ma now a wani taki den musu iti lot fu prati a kondre na mindri den lo fu Israel.—Yosua 13:1-7.
A du a wani fu Yehovah nanga en heri ati
Now Kaleb di feti omeni feti kba, e tnapu na fesi Yosua èn a e taigi en: „Mi ben abi 40 yari di Moses, a futuboi fu Yehovah, seni mi kmoto na Kades-Barneya fu go luku a kondre na wan kibri fasi. Di mi drai kon baka, mi ferteri en ala san mi si. Den man di ben go makandra nanga mi ben meki a pipel las’ati. Ma mi no du dati, bika mi du a wani fu Yehovah mi Gado nanga mi heri ati” (Yosua 14:6-8). Disi e sori wi taki Kaleb du a wani fu Yehovah nanga en heri ati. Ala ten a du san Gado taigi en fu du.
Kaleb e taki moro fara: „Moses ben sweri gi mi na a dei dati: ’A kondre di yu waka na ini o kon de fu yu èn fu den bakapkin fu yu. Fu ala ten a o de fu unu, fu di yu du ala san Yehovah mi Gado taki.’ Fotenti na feifi yari psa kba sensi Yehovah taigi Moses a sani disi. Na a ten dati Israel ben e waka lontu na ini a sabana ete. Ala den yari dati Yehovah hori mi na libi soleki fa a ben pramisi èn now mi abi 85 yari kba. Tòg mi abi a srefi krakti di mi ben abi na a ten di Moses ben seni mi fu go luku a kondre. A srefi krakti di mi ben abi na a ten dati, na a srefi krakti dati mi abi ete fu go feti èn fu du tra sani. Sobun, gi mi a bergikontren disi di Yehovah pramisi mi na a dei dati. Yu ben de drape tu di den taki dati den Enaksma e libi na ini a kontren dati èn taki den foto fu den abi bigi skotu. Ma mi de seiker taki Yehovah o de nanga mi èn mi o puru a kondre na den anu, soleki fa Yehovah ben pramisi.” Baka dati Kaleb kisi Hebron leki gudu.—Yosua 14:9-15.
Kaleb, di owru kba, kisi a moro muilek pisi fu a kondre. Dati na a pisi pe soso bigiskin man e libi. Ma a fetman disi di abi 85 yari kba, no e si en leki wan bigi wroko. Baka wan pisi ten nowan fu den Hebron man disi di furu sma ben e frede, de moro na ini a kondre. Otniyel, di de krutuman èn a manpkin fu wan pkin brada fu Kaleb, teki Debir abra. Baka ten na den Leifisma e go libi na ini den tu foto disi. Hebron e tron wan loweman-foto pe sma ben kan lon go kibri te den no ben kiri wan sma fu espresi.—Yosua 15:13-19; 21:3, 11-16; Krutuman 1:9-15, 20.
Ala ten yu musu du a wani fu Yehovah nanga yu heri ati
Kaleb nanga Yosua ben de sondusma di ben meki fowtu. Ma den tan du a wani fu Yehovah. A no ben makelek gi den di den ben musu waka lontu na ini a sabana fu di Israel no ben e yesi na Gado. Ma na ini den 40 yari dati, a bribi fu den no kon swaki. Na ini a ten disi a de so tu taki den futuboi fu Yehovah no e meki nowan sma tapu den fu tan dini Gado èn fu prèise en. Den sabi taki wan feti de na mindri Gado en organisâsi nanga na organisâsi fu Satan Didibri. Dati meki den e tan hordoro èn ala ten den e pruberi du a wani fu den hemel Papa.
Fu eksempre, furu futuboi fu Yehovah hori na Avondmaal (noso, a Memrefesa) fu memre a dede fu Yesus Krestes, aladi den ben sabi taki sma ben o wani du ogri nanga den, noso kiri den srefi (1 Korentesma 11:23-26). Wan Kresten uma, di den ben poti na ini wan strafman-kampu fu den Nazi-srudati na a ten fu a di fu tu Grontapufeti e taki:
„Den taigi ala sma fu kon 11 yuru neti na a presi pe krosi ben e wasi. Erfu yuru, wi ben de nanga 105 sma. Wi ben tnapu krosbei fu makandra, lontu wan futubangi di den poti na mindrisei. A bangi ben tapu nanga wan weti krosi èn na en tapu yu ben abi a win nanga a brede. Un ben leti wan kandra fu di un no ben wani leti wan lampu, noso sma ben kon sabi taki wi drape. Wi ben firi leki den Kresten fu owruten di den ben tapu na ini ondrogron straf’oso. A ben de wan spesrutu fesa. Ete wan leisi wi sori baka taki nanga wi heri ati wi ben o du san wi pramisi wi Papa. Wi ben o du ala san wi man fu santa a nen fu en èn fu horbaka gi na organisâsi fu en.”
Leki futuboi fu Yehovah wi e kisi furu tesi fu di sma e ferfolgu wi, ma wi kan de seiker taki Gado o gi wi a krakti fu dini en nanga dek’ati èn fu prèise a santa nen fu en (Filipisma 4:13). Te wi e du san wi man fu prisiri na ati fu Yehovah, a ben o bun fu denki Kaleb. A fasi fa Kaleb sori taki a ben wani du a wani fu Yehovah nanga en heri ati, yepi wan yonguman di tron wan furuten preikiman na ini 1921. A skrifi:
„Mi ben wroko na wan drukkerij na Conventry [Ingrisikondre] èn a ben de wan switi wroko di ben makelek fu du. Ma di mi tron wan pionier, mi no ben man du a wroko disi moro. Tòg a no hati mi. Mi ben sabi taki mi gi misrefi abra na Gado èn dati yepi mi. Mi libi ben de fu Gado. Mi prakseri Kaleb, di ben go na ini a Pramisi Kondre makandra nanga Yosua. Bijbel e taki fu en taki a ’du a wani fu Yehovah nanga en heri ati’ (Yos. 14:8). Na dati mi ben wani du tu. Mi ben sabi taki efu mi ben o dini Gado ’nanga mi heri ati’, dan mi libi di ben de fu Gado ben o abi moro waarde. Disi ben o gi mi moro okasi fu sori den moi fasi di wan Kresten musu abi.”
Wi sabi taki Kaleb kisi furu blesi fu di a du a wani fu Yehovah nanga en heri ati èn ala ten a ben wani du a wani fu Gado. Tra sma di du a wroko fu Gado, kisi furu prisiri nanga bigi blesi tu neleki Kaleb. Wi howpu yu de wan sma tu di o ondrofeni den sani disi fu di yu tan du a wani fu Yehovah nanga yu heri ati.
KAPITEL 13
A du san Gado taigi en
w09 1/12 17 ¶4, futuwortu
A wani taki sani waka bun nanga wi
Yosua ben kan kisi dek’ati nanga krakti fu den santa buku. Yehovah taki: „Du ala den sani di skrifi na ini a Wet di mi futuboi Moses ben taigi yu fu hori” (vers 7). A kan taki na a ten dati Yosua ben abi wan tu bijbelbuku nomo di ben skrifi.* Ma a no fu di Yosua ben abi den buku dati, meki sani ben o waka bun gi en. A ben musu du tu sani fu man kisi wini fu en.
[Futuwortu]
Den santa buku di Yosua ben abi kande na a ten dati ben de den feifi buku fu Moses (Genesis, Eksodes, Leifitikus, Numeri nanga Deuteronomium), a buku Yob èn wán of tu fu den psalm.
KAPITEL 14
A teki a sei fu Yehovah na presi fu en eigi pipel
it „Vlas” ¶2-4
Vlas
Vlas na wan bon di sma ben e prani kba na ini owruten. Sma ini a ten dati ben meki linnen-krosi fu a buba fu a bon disi èn te now ete disi e psa so. Wan vlas-bon (Linum usitatissimum) kan hei sowan 30-120 centimeter. A vlas-bon abi fini tiki nanga blad di abi wan lekti grun kloru. Na tapsei fu a tiki, yu abi tra tiki di de moro pkin. Ibriwan fu den pkin tiki disi abi wan bromki di abi feifi dungru blaw noso lekti blaw blad (a no e psa so furu taki a bon disi e kisi weti bromki).
Te wan vlas-bon ben gi „bromki” (Eks 9:31), dan den sma ben hari en kmoto na ini a gron noso den ben e tyapu en puru. Baka dati den ben e drei den vlas-tiki. Soleki fa a sori, dan na fu dati ede den ben poti den vlas-tiki na tapu a dak fu Rakab na Yerikow.—Yos 2:6.
A kan taki den Hebrewsma ben e meki vlas-t’tei leki fa Plinius a Bigiwan, wan man fu a fosi yarihondro, e ferteri na ini en buku (Naturalis historia, XIX, III, 17, 18). A fasi disi fu wroko de fu si tu na tapu den prenki di sma fu owruten ferfi na tapu den muur a foto Benin Hasan na Egepte. Baka te den ben puru den siri, dan den ben poti den vlas-tiki na ini watra èn den ben e poti ston na tapu den tiki so taki den no ben man drijf kon na tapsei. Fu di den tiki ben tan na ini a watra, na udu-udu pisi fu a tiki ben pori gwe so taki soso den t’tei-t’tei ben tan abra. Te a buba fu den tiki ben e lusu kmoto, dan den ben puru den tiki na ini a watra èn den ben poti den na ini a son. Ibri leisi baka den ben e drai den tiki teleki den ben kon drei. Dan den ben naknaki den vlas-tiki nanga wan udu amra na tapu wan plata ston. Baka dati den ben e gebroiki wan kankan fu kan den pisi t’tei teleki den ben e kon lusu èn den ben kon krin. Na ondrosei fu a buba fu a tiki, yu ben abi pisi t’tei di no ben steifi nofo. Den dati den ben gebroiki fu leti kokolampu (luku Yes 42:3; 43:17; Mt 12:20). Ma den pisi t’tei di ben fasi na a tiki srefi ben moro weti èn den ben moro steifi. Nanga dati den ben meki krosi-t’tei fu di den ben naki den ibri tron baka na tapu wan tranga ston teleki a t’tei ben kon grati.
KAPITEL 16
’No frede, mi o go nanga yu’
w86 1/6 31 ¶6-8
Aksi fu leisiman
◼ Omeni krutuman, soleki Simson nanga Gideon, ben de na ini Israel?
A fasi fa yu e si son Israelsma o bepaal omeni krutuman yu o teri. Ma yu kan de seiker taki 12 man ben e wroko leki krutuman na ini a pisi ten baka di Yosua dede teleki a ten di Samuel ben de profeiti.
Na ini a ten fu Moses nanga Yosua, wan tu owru man na mindri a pipel ben poti na wroko leki krutuman fu koti krutu gi a pipel (Eksodes 18:21, 22; Yosua 8:33; 23:2). Baka di Yosua dede, Israel no ben e anbegi Yehovah moro èn a bakapisi ben de taki tra pipel broko kon na ini a kondre fu Israel èn den ben e pina a pipel. Krutuman 2:16 e taki: „Yehovah ben e poti krutuman fu tiri den. Dan den krutuman disi ben e ferlusu den Israelsma fu den sma di ben e kon fufuru den sani fu den.” A fosi sma di Yehovah poti leki krutuman noso ’ferlusuman’ na wan man di nen Otniyel (Krutuman 3:9). Baka dati yu ben abi Ehud, Samkar, Barak, Gideon, Tola, Yahir, Yefta, Ebsan, Elon, Abdon nanga Simson.
Boiti den 12 man disi, Bijbel e taki tu dati Debora, Eli nanga Samuel ben e koti krutu gi a pipel (Krutuman 4:4; 1 Samuel 4:16-18; 7:15, 16). Ma a moro prenspari sani di Debora ben e du, na taki a ben wroko leki umaprofeiti. A nen fu en kari fu di a yepi Krutuman Barak fu ferlusu den Israelsma. Na so a ben de tu nanga Eli. A moro prenspari sani di a ben e du, na taki a ben wroko leki granpriester. A no ben de wan ’ferlusuman’ di go feti fu meki den Israelsma kon fri (Nehemia 9:27). Dus aladi Debora nanga Eli koti krutu gi Israel son leisi, a nen fu den no kari makandra nanga den 12 man di Yehovah ben ’poti’ spesrutu fu dini leki krutuman. Tori fu den apostel 13:20 e taki dati Gado „poti krutuman fu tiri a pipel teleki a ten fu a profeiti Samuel”. Na a fasi disi wi sabi na ini sortu pisi ten den krutuman ben e dini, èn disi e sori fu san ede Bijbel no e si Samuel nanga den manpkin fu en leki krutuman.—1 Samuel 8:1.
KAPITEL 17
„A moro blesi uma”
it „Heiber” Nr. 7
Heiber
2. A Keniet masra fu Yael (na uma di kiri Sisera, a legre edeman fu Yabin). Heiber ben de wan bakapkin fu Hobab, „a p’pa fu Moses frow”. Soleki fa a sori, dan Heiber no ben tan moro nanga den tra Kenietsma èn a ben libi na ini freide nanga Yabin, a kownu fu Hasor.—Kru 4:11, 17, 21; 5:24.
KAPITEL 18
A ben abi dek’ati èn a no ben fertrow tumsi furu tapu ensrefi
it „Groto” ¶7
Groto
Tòg wi e si taki groto na wan sani di sma ben gwenti nyan èn a no ben diri. Son sma di e ondrosuku owruten sani e sori go na wan Bijbeltekst di e taki fu „wan lontu brede” di meki fu groto. Wan man fu Midian ben dren fu a brede dati di ben prenki a pkin legre fu Gideon.—Kru 7:13, 14.
it „Tutu” ¶3
Tutu
Sma ben bro tapu a syofar fu seni boskopu gi trawan. Den ben gebroiki en fu tyari den legre fu Israel kon na wán. Son leisi te den ben go feti nanga wan foto, dan den ben bro fosi na tapu a tutu disi èn den ben gebroiki en tu fu sori den srudati san den ben musu du (Kru 3:27; 6:34; 2Sa 2:28; Yl 2:1; Sef 1:16). Te feanti ben de na pasi fu kon feti, dan a waktiman ben e bro tapu a syofar fu warskow den sma na ini a foto (Ne 4:18-20). Nofo tron te feti ben de, sma ben yere a b’bari fu tutu. Dus yu kan ferstan taki a b’bari fu 300 tutu ben kan gersi leki na wan bun bigi legre ben e kon feti. Dati meki di den Midiansma yere a b’bari fu den tutu fu den 300 srudati fu Gideon, a sani dati skreki ’ala den srudati na ini a kampu lowe’.—Kru 7:15-22.
KAPITEL 19
Den hori densrefi na wan sweri di no ben makelek
it „Yefta” ¶6
Yefta
Den Amonsma wani kon feti. Den Amonsma ben pina den Israelsma 18 yari langa kba. Gado ben gi pasi fu a sani disi psa nanga den Israelsma fu di den ben drai baka gi en èn den go anbegi den gado fu den kondre na den lontu. Ma now den Israelsma kisi densrefi. Den ben abi berow fu den don sani di den du èn den begi Yehovah fu yepi den. Den bigin puru den falsi gado èn den go dini Yehovah. Na a pisi ten dati, den Amonsma kon makandra na ini Gilead fu bigin wan bigi feti (Kru 10:7-17; 11:4). Disi e sori taki na Satan Didibri, a bigi feanti fu Gado, meki den pipel di ben e anbegi falsi gado go feti nanga Israel. Ma trutru na feti den ben feti teige na anbegi fu a tru Gado.—Luku Opb 12:9; Ps 96:5; 1Kor 10:20.
it „Yefta” ¶11
Yefta
A pramisi fu Yefta. Yefta kon si now taki Gado ben wani a go feti nanga Amon. Nanga a krakti fu Gado en santa yeye, Yefta tyari en legre go feti. Leki fa Yakob du sowan 600 yari na fesi, na so Yefta pramisi Gado wan sani tu. Nanga en heri ati a aksi Yehovah fu sori en san a ben musu du, èn a gi Yehovah ala grani fu iniwan feti di a ben o wini (Kru 11:30, 31; Ge 28:20-22). Yehovah ben breiti di a yere a pramisi fu Yefta èn a meki Yefta wini den Amonsma.—Kru 11:32, 33.
it „Yefta” ¶2
Yefta
Wan krutuman fu Israel, fu a lo fu Manase (Nu 26:29; Kru 11:1). Siksi yari langa a ben koti krutu na ini a kontren fu Gilead, kande na a pisi ten di Eli ben e dini leki priester èn di Samuel ben yongu ete (Kru 12:7). Yefta ben taki fu den „dri hondro yari” di Israel ben e tiri a pisi kondre owstusei fu Yordan-liba èn disi e sori taki den siksi yari fu en leki krutuman bigin na ini a yari 1173 F.K.—Kru 11:26.
KAPITEL 20
A ben sori dek’ati di a ben swaki
it „Simson” ¶10
Simson
Na a ten di Simson ben e kon swaki na straf’oso, den Filisteasma seti wan bigi fesa fu tyari ofrandi gi Dagon, a gado fu den. Den ben taki dati Dagon meki den kisi Simson. Bun furu sma kon na wán na ini a presi pe den ben e anbegi Dagon. Ala den kownu di ben wroko makandra ben drape tu. Na tapu a daki w’wan yu ben abi 3000 man nanga uma. Den Filisteasma ben e meki prisiri èn den puru Simson na straf’oso fu den kan lafu en èn meki spotu nanga en. Na a pisi ten dati, a w’wiri fu en gro kon bigi baka. Di Simson doro, a aksi a boi di ben hori en na en anu, fu tyari en go na den pilari di ben kraka a gebow. Dan Simson begi Yehovah: „Mi e begi yu, memre mi èn gi mi krakti. Yu di de a tru Gado, mi e begi yu, grantangi, arki mi a wán leisi disi nomo. Meki mi pai den Filisteasma gi san den du nanga mi. Meki mi pai den, awinsi na gi wan fu den ai fu mi nomo” (Kru 16:22-28). Kande a ben begi fu meki den Filisteasma pai gi wán fu en ai nomo, fu di a ben sabi taki a lasi den ai fu en fu di a ben meki wan fowtu. Noso kande a ben denki taki leki wan dinari fu Yehovah a no ben kan meki den Filisteasma pai gi ala san den du nanga en.
KAPITEL 21
Wan boi di ben opo taki gi Yehovah
Den e go na Silo—Bun pkin nanga ogri pkin
Fa a libi ben de na ini a Pramisi Kondre
TE YU e prakseri son foto noso presi na ini a Pramisi Kondre, dan suma yu e denki? Kande yu e denki son prenspari man noso uma di ben e libi na den presi dati. A tru taki furu Bijbel tori e taki fu mansma noso umasma. Ma fa a de nanga den pkin di ben e libi na a ten dati? Yu sabi fa a libi fu den ben de?
A prenki di yu e si na tapsei man yepi wi fu poti prakseri na tori pe pkin ben de na ini. Sonwan fu den pkin disi na moi eksempre gi wan Kresten, ma tra pkin no ben de bun eksempre fu di den du ogri sani. Na mindrisei fu a prenki yu e si wan pkin bergi di lontu. Akan taki disi na pe Silo ben de fosi.
Kande yu sabi ete taki di den Israelsma hari go na ini a Pramisi Kondre, den poti a tabernakel fu Gado na Gilgal, krosbei fu Yerikow (Yosua 4:19). Ma di a kondre prati, dan den Israelsma tyari a santa tenti disi di den ben e si leki a moro prenspari sani na ini na anbegi fu den, kon dyaso na Silo (Yosua 18:1). A ben de sowan 30 kilometer noordsei fu Yerusalem na ini a bergikontren fu Efrayim. Man nanga uma ben kmoto na ala sei fu Israel fu go na Silo. Bun furu sma ben man kon makandra na ini a lagipresi na zuidsei fu a presi pe kande a tabernakel ben de (Yosua 22:12). Yu denki taki pkin ben e kon drape tu?
Son pkin ben e go. Wi abi wan moi eksempre fu disi èn dati na Samuel di a ben de wan boi ete. Elkana nanga Hana, a p’pa nanga m’ma fu en, ben e libi na ini wan foto na bakasei fu den pkin bergi na westsei. Ibri yari den ben gwenti go drape èn kande den ben e meki wan tu fu den pkin fu a tra frow fu Elkana, kon tu. Bakaten, Yehovah blesi Hana èn a gi en wan boi di a kari Samuel. Baka wan pisi ten Samuel p’pa nanga m’ma tyari en fu go libi na Silo so taki a ben kan dini na ini a tabernakel, makandra nanga Granpriester Eli.—1 Samuel 1:1–2:11.
A boi disi ben kisi wan tu wroko fu du na ini na oso fu Gado èn kande a kisi furu okasi fu go koiri na den pkin bergi di ben de drape (1 Samuel 3:1, 15). Na tapu sonwan fu den pkin bergi den ben abi dyari di ben seti kon leki wan trapu. Na ini den dyari disi furu olèif-bon ben e gro soleki fa yu e si na tapu a fowtow tapu bladzijde 9. Yu e si a pkin toren fu ston pe sma ben e hori wakti. Gronman nanga skapuman ben kan hori wakti na ini so wan toren, ma kande yu e si kba fa Samuel e kren go na ini a toren tu fu luku na en lontu. (Luku 2 Kroniki 20:24.) Dya ben o de wan bun presi fu si efu ogri meti ben de ini a birti.
Na a ten dati moro bon ben de leki now. Busi ben de srefi pe ogri meti ben e waka lontu (Yosua 17:15, 18). Wi abi wan eksempre fu disi. Dati na di Elisa ben tron a moro prenspari profeiti fu Yehovah. Elisa ben kmoto fu Yerikow fu go na Betel, dus a ben de na ini a birti drape, sowan 16 kilometer na zuidsei fu Silo. Betel ben tron wan presi pe sma ben e go fu anbegi wan gowtu pkin kaw,. Dus san den sma ben o du te Elisa kon drape? (1 Kownu 12:27-33; 2 Kownu 10:29) Soleki fa a sori, dan den sma drape no ben lobi a profeiti fu Yehovah èn kande den pkin fu den ben denki so tu.
Na 2 Kownu 2:23, 24 wi e leisi fa wan grupu yonguwan ben e dreigi a profeiti fu Gado. Den taki: „’Komoto fu dya, yu piri-ede yu! Komoto fu dya, yu piri-ede yu!’” Ne Elisa „begi Yehovah meki a du den ogri. Ne tu ogri meti komoto na ini a busi èn den priti fotenti na tu fu den pkin disi pisipisi.” Den ogri meti disi ben de beer fu Siria èn den sortu beer disi ben kan du furu ogri te sma ben e kon na den tapu wantronso noso te den ben wani du wan ogri nanga den pkin fu den (2 Samuel 17:8; Odo 17:12; 28:15). Gado ben meki den beer disi strafu den sma di no ben sori lespeki gi a profeiti fu en. A sani di den du, sori tu taki den no ben abi lespeki gi Yehovah tu.
A ben kan psa taki wan pkin tuka nanga den sortu ogri meti disi na den pkin bergi lontu Silo. Dati meki wi e kisi moro warderi gi a p’pa nanga m’ma fu Samuel di tyari a pkin fu den go drape fu kan dini na ini a tabernakel. Na so den sori taki den ben abi tranga bribi.
Wan tra anbegiman fu Yehovah di ben sori taki a abi tranga bribi èn taki a ben e dini Gado fayafaya, na a krutuman Yefta. A ben e libi na ini a bergikontren fu Gilead, owstusei fu Yordan-liba. Fu di Yefta ben de fayafaya fu feti nanga den Amonsma di ben de feanti fu Gado pipel, meki a pramisi taki a ben o gi Yehovah a fosi sma di ben o kmoto na ini en oso. Na en umapkin di no ben trow ete, ben de a sma dati. Sobun, Yefta tyari en wan-enkri pkin leki ofrandi go na a santa presi fu Gado na Silo. Na drape en umapkin tan èn a tan dini Gado omeni yari.—Krutuman 11:30-40.
Te wi e denki Silo nanga den yonguwan di ben libi drape, dan wi no wani de leki den 42 yonguwan di ben dreigi Yehovah en profeiti, ma wi wani teki a moi eksempre fu Samuel nanga na umapkin fu Yefta di ben sori lobi nanga bribi.—Luku 1 Korentesma 10:6, 11.
it „Eli, I” ¶5-7
Eli, I
Wan dei wan profeiti fu Gado tyari wan boskopu kon di ben de wan seryusu warskow: Gado ben o meki na osofamiri fu Eli lasi den grani nanga a di den ben abi, èn nowan mansma na ini osofamiri ben o libi teleki den kon owru. Fu di den manpkin fu en ben e du wan lo ogri, meki den ben o dede na a srefi dei (1Sa 2:27-36). Yehovah e meki a yongu boi Samuel tyari a takru boskopu gi na osofamiri fu Eli (1Sa 3:11-14). Samuel frede fu gi Eli a boskopu, ma fu di Eli e begi en fu taigi en, meki a e taki san na en. Te Eli yere a boskopu, a e sori sakafasi èn a e taki: „Na Yehovah taki so. Meki a du san a feni bun.”—1Sa 3:15-18.
Yehovah e krutu na oso fu en. Leki fa Gado taki, na so a psa tu. Di den Israelsma go feti nanga den Filisteasma, dan 4000 srudati fu Israel lasi libi. Baka dati den Israelsma besroiti fu go teki a santa kisi na Silo fu tyari en go na ini a kampu, fu di den ben denki taki dati ben o yepi den fu wini den feanti fu den. Ma den Filisteasma bigin feti moro tranga èn 30.000 Israelsma dede. Den Filisteasma teki a santa kisi. Hofni nanga Pinehas di ben de nanga a santa kisi, den dede. Wan man fu a lo fu Benyamin di ben de na ini a feti tu, lon go taigi Eli san psa. Na a ten dati Eli ben abi 98 yari èn a ben breni. A ben e sdon na tapu wan sturu na seipasi èn en ati ben e beifi fu di a ben prakseri a santa kisi. Di a yere taki den Filisteasma teki a santa kisi, a fadon go na baka, broko en neki èn a dede.—1Sa 4:2-18.
Moro ogri psa nanga na osofamiri fu Eli fu di Kownu Saul taigi sma fu kiri den priester fu Nob. Den ben de pkin fu Eli en granpkin Ahitub, wan boi fu Pinehas (1Sa 14:3; 22:11, 18). Soso Abiatar, wan manpkin fu Abimeilek, ben man lowe di Saul kiri so furu sma. Baka dati Abiatar go wroko leki priester gi Kownu David (1Sa 22:20; 2Sa 19:11). Ma di Salomo tron kownu, a puru Abiatar leki priester fu di a ben yepi Adonia di ben opo ensrefi teige a tiri fu Salomo (1Kow 1:7; 2:26, 27). Na so Yehovah strafu na osofamiri fu Eli èn noiti moro den bakapkin fu en ben o man tron priester.—1Sa 3:13, 14.