Tšusumetso e Khannang Bakeng sa Bana ba Bohlale
“Lefatše le ka be le tletse bahlalefi ba kang Einstein, Shakespeare Beethoven, le Leonardo da Vinci haeba re ne re rutile masea ho e-na le bana.”—Ngaka Glenn Doman, motsamaisi oa Mokhatlo oa se Finyelloang ke Matla a Motho.
“Ha ho ngoana ea tsoetsoeng a le bohlale oa khethehileng, ha ho ea tsoetsoeng e le sethoto. Ho itšetlehile ka tšusumetso ea lisele tsa boko lilemong tsa bohlokoa tsa khōlo. Tsena ke lilemo tsa ho tloha tsoalong ho isa lilemong tse tharo. Nako ea k’hereche e se e ile haholo.”—Masaru Ibuka, mongoli oa buka Kindergarten Is Too Late!
MATLA a boko bo hlollang ba lesea a hlahisa qeto e phephetsang ho batsoali. U qalisa koetliso e khethehileng neng? U le ruta eng? Ho hokae? Ka lebelo le lekae? Liphello tse ling ebile tse babatsehang: bana ba lilemo tse peli ho isa ho tse hlano ba tseba ho bala, ho ngola, ho bua lipuo tse peli kapa ho feta, ho bapala ’mino oa classic ka violine le piano, ho palama lipere, ho sesa, le ho ikoetlisa.
Maemong a mangata koetliso e koroloa kelellong e seng ’meleng. Ngoana ea lilemo tse peli o bala ho fihla ho 100, o kopanya ka nepo, o na le pokello ea mantsoe a 2 000, o bala polelo ea mantsoe a 5, o se a tseba ho bitsa mantsoe hantle. Ngoana ea lilemo tse tharo o bitsa likarolo tsa sele ha a e bontšoa chateng: mitochondria, endoplasmic reticulum, methatsoana ea Golgi, centriole, liphatsa tsa lefutso le tse ling. Ngoana ea lilemo tse tharo o tseba ho letsa violine. Ngoana ea lilemo tse ’nè o fetolela Sejapane le Sefora Senyesemaneng. Morupeli e mong oa lipalo o itse: “Haeba ke lihile lisente tse 59, bana ba rōna ba tla u bolella mathomong feela hore ke lisente tse 59 e seng tse 58.”
Le hoja ba bang ba chesehela koetliso e joalo e matla, ba bang ha ba e rate. Maikutlo a sa tšoaneng a litsebi ke ana:
“Ka kakaretso bopaki ha bo khothalletse ho qalisa bana lithuto tsa sekolo ba sa le banyenyane. Ho na le bopaki bo bongata bo bontšang hore sena se ka etsoa. Leha ho le joalo, taba-taba ha se hore na sena se ka etsoa kapa che, empa hore na liphello e tla ba life, tsa nako e khutšoanyane kapa tsa nako e telele.”
“Thuto eo e fetola bana li-computer tse nyenyane, ha ba fumane phomolo.”
“Bana ba ithuta ka ho nka bohato ba pele le ho hlahloba tikoloho ea bona. Re ka sitisa [ka ho qobella khōlo ea kelello] khōlo e ’ngoe e tsoelang pele [ea maikutlo le likamano le batho.]”
“Keletso ea ka ke ena, hlokomelang ho lekanya bohlale le khōlo e molemo. Hangata bohlale bo etelletsoa ka pele ho lintho tse ling tsa bohlokoahali.”
“Ena ha se kamano e ntle ea motsoali le ngoana. E neha bana molaetsa oa hore ‘kea u rata hobane feela u le bohlale.’”
Ntle ho pelaelo, ho na le batsoali ba bang ba hatellang bana ba bona ho leka ho ba etsa ba bohlale ka ho khethehileng. Maemong a joalo boikhohomoso ba batsoali bo itlhoma pele. Ba sebelisa bana ba bona ho ba bo-mponeng ’me bona ba thabela thoriso. Empa, boo ha se boikutlo ba baetapele ba lefapha lena la thuto.
Glenn Doman, ea qotsitsoeng qalong ea sehlooho sena, o hanana le khopolo ea ho hlahisa bana ba bohlale haholo. Sepheo sa hae ke sena: “Ho neha batsoali bohle tsebo ea ho hlalefisa masea a bona, ho a neha tsebo ea ho khona lintho, le ho ba le bana ba thabileng.” Thuto e lokela ho feto-fetoha ’me e thabise masea. E lokela ho ba thuto e akaretsang, kelello, ’mele le maikutlo. Doman ha a rate hore bana ba etsetsoe liteko. “Teko ke se fapanang le thuto. E bea ngoana tlas’a khatello. Ho ruta ngoana ke ho mo neha mpho e thabisang. Ho mo leka ke ho batla tefo—tefo e sa le pele.”
Masaru Ibuka, ea qotsitsoeng qalong, ha a botsoa hore na ebe thupelo ho tloha boseeng e hlahisa bana ba bohlale bo khethehileng, o itse: “Morero oa koetliso ea ngoana ho tloha boseeng ke feela ho mo ruta ho finyella monahano o tenyetsehang le ’mele o phetseng hantle le ho ba bohlale, esita le ho ba bonolo.”
Shinichi Suzuki, ea tsejoang ka ho atleha thupelong ea bana ea ho letsa violine, o re: “Poleloana ena ‘Talenta ea Thuto’ ha e sebetse feela thutong ea kelello le ea matsoho empa hape le boitšoarong, semelong, le ho ananeleng botle. Rea tseba hore ana ke makhabane ao motho a a fumanang ka thuto le tikoloho. Kahoo, mokhatlo oa rōna ha oa ameha ka ho hōlisa bana ba bitsoang ba bohlale bo khethehileng, kapa leha e le ho qobella ‘thuto ho tloha boseeng.’ Re tlameha ho e bitsa ‘thuto e akareletsang botho.’”
Suzuki o bona ho qobella thuto e le ketso e hatellang le e sa hlahiseng litholoana tse lakatsehang. Ha a botsoa hore na bana ba lokela ho rutoa nako e telele hakae, ha a ka a fana ka nako e tobileng. O itse: “Ho molemo ka makhetlo a mahlano ka letsatsi ka metsotso e ’meli ka tokiseto le kelohloko e molemo, ho e-na le ho lula le bona halofo ea hora ba sa thabele.” Lepetjo la hae ke lena, “Metsotso e ’meli ea thabo ka makhetlo a mahlano ka letsatsi.”
Kahoo, teka-tekano e loketseng ea ho ruta ngoana oa hao e monyenyane ke efe? Sehlooho se latelang se tla fana ka likeletso tseo ho ka nahanoang ka tsona.
[Setšoantšo se leqepheng la 25]
Se ke ua hatella. Lepetjo la Suzuki: “Metsotso e ’meli ea thabo ka makhetlo a mahlano ka letsatsi”