Tütün ve Sansür

“Sansüre artık yeter! Reklam özgürlüğü de dahil olmak üzere, fikir ve konuşma özgürlüğü, korumamız gereken bir haktır. Sigara reklamlarının yasaklanması, Amerikalıların çoğunluğu tarafından desteklenmemektedir.”—Ülke çapında 1500 yetişkinle “telefonda yapılan bir anket”in sonuçlarına dayanarak Ocak 1989’da yayımlanan bir gazete reklamı. Ancak 1.500 kişi “Amerikalıların çoğunluğu”nu temsil edebilir mi?

TÜTÜNÜN reklamını yapanlar, reklamlarının, insanların sigara içmeye başlamasına neden olmadığını iddia etmektedirler. Onlara göre bu reklamlar, sadece satışların değişik markalar arasındaki dağılımını etkilemektedir. Ancak, sigara içen kadınların sayısındaki artış bu iddialarını tartışılır hale getirmektedir. Fakat sigaranın reklamını yapanlar tarafından kullanılan güçten kaynaklanan bir başka tehlikeli etki de söz konusudur.

Geçtiğimiz yıllarda, A.B.D.’deki tütün şirketleri, gıda satan şirketler satın alarak ve şirket isimlerinden tütün kelimesini çıkararak, kendilerine bir bakıma saygınlık satın aldılar. Böylece, American Tobacco Company (Amerikan Tütün Şirketi) American Brands (Amerikan Markaları) adını; R. J. Reynolds Tobacco Company (R. J. Reynolds Tütün Şirketi) RJR/Nabisco adını; Brown and Williamson Tobacco Corporation (Brown ve Williamson Tütün A.Ş.) Brown and Williamson Industries (Brown ve Williamson Sanayi A.Ş.) adını almıştır. Fakat bu değişikliklerin sonucu ne oldu? Reklamın baskı işi daha da arttı. Bu acaba nasıl oldu?

Hiç sigara ve tütün reklamı almayan dergiler dahi artık, sigara içmeyi ve tütün ürünlerini eleştiren yazıları yayımlamadan önce, iyice düşünmek zorundadırlar. Tütün ürünlerinin reklamlarından dolayı bir gelir kaybetmeyecekleri doğrudur. Fakat artık tütün babalarına ait olan ve yiyecek ve diğer ürünlerin reklamlarını veren şirketler için ne denilebilir? Sigara içilmesini kötüleyen makale veya ifadeler için de ne denilebilir? İşte bu ilişki, ustaca ve neredeyse bilinçaltı bir oto-sansürün temelini teşkil etmektedir.

İlginç bir örnek Newsweek dergisinin 6 Haziran 1983 tarihli sayısıdır. Derginin 6 Haziran’dan önceki ve sonraki sayılarında 7 sayfa ile 10 sayfa arasında sigara reklamı vardı. 6 Haziran tarihli Newsweek dergisinde ise 3-4 sayfalık “Sigara İçmekle İlgili Gerçeklerin Açıklanması” baslıklı bir yazı dizisi yayımlanmıştı. O sayıda kaç sayfa sigara reklamı yayınlanmıştı? Hiç. Yazar White bu konuda şunları söylemiştir: “Sigara şirketleri, yazıyla ilgili tutumu öğrenince, reklamlarının dergiden çıkarılmasını istediler. Dergi bu yazıyı yayımladığından ötürü 1 milyon dolar (2,2 milyar Türk Lirası) kadar reklam geliri kaybetmiş olabilir.”

Reklam gelirleri, dergi ve gazeteler için can damarıdır. Deliller, yazı işleri müdürlerinin, tütün sanayiini eleştiren yazıları konusunda çok dikkatli davrandıklarını göstermektedir. Bir sağlık sütunu yazarı şunları söylemiştir: “Örneğin, sigara içmeyi kalp hastalıklarına neden olan etkenler listesine koysam, yazı işleri müdürüm ya onu listenin en sonuna alacak, ya da tamamen çıkaracaktır.” Bir atasözünün de ortaya koyduğu gibi: “Parayı veren düdüğü çalar.” Oto-sansür günümüzün kuralı haline gelmiştir.

İlginç olarak, The Wall Street Journal gazetesinin bir raporuna göre, siyahlara yönelik iki dergi, büyük ölçüde tütün reklamı yayımladıkları altı yıllık dönem içinde, sigaranın kullanımı ve sağlıkla ilgili hiçbir makale yayımlamadılar. Bu, tamamen bir rastlantı mı? Görünüşe göre, tütün ürünleri reklamlarını alan dergiler, kendilerini besleyen eli çok zor itebiliyorlar. Bu nedenle, sigara içmenin tehlikelerini sergilemekten çekiniyorlar.

Tütün, sigara içmek ve reklamlarla ilgili bu inceleme, pek çok şeyin söz konusu olduğunu görmemize yardımcı olmaktadır. Tütün üreticilerinin geçimleri söz konusudur. Tütün babaları ve tütün satıcılarının dolgun kârları söz konusudur. Hükümetlerin vergi gelirleri söz konusudur. Milyonlarca sigara içen insanın da sağlığı ve hayatı söz konusudur.

Eğer halen sigara içmekte iseniz veya sigara içmeye başlamayı düşünüyorsanız, seçim sizindir. A.B.D.’deki tütün endüstrisi yöneticilerinin size hatırlatmayı borç saydığı gibi, sigara içmek sizin anayasal hakkınızdır. Fakat şunu da hatırlamanız gerekir: Bu, aynı zamanda, akciğer veya gırtlak kanseri, kalp ve damar hastalıkları, amfizem, Bürger hastalığı (sayfa 9’daki kutuya bakın) ve bir dizi diğer öldürücü hastalıktan ölme riskini artırmadaki anayasal hakkınızı da kullanmak demektir. Öte yandan, sigara içmeyi bırakmak istiyorsanız, bunu nasıl becereceksiniz? Bunun için neler gereklidir? Sizi yönlendirecek bir güç!

[Sayfa 12’deki resim]

A.B.D. Federal Sağlık Bakanı Koop sürekli şekilde tütün kullanımının tehlikelerine karşı uyarılarda bulunmaktadır