Dengesiz Havalar

ŞU YA DA BU şekilde çoğumuz karbon temelli yakıtlara bağlıyız. Benzin ya da mazotla çalışan motorlu araçlara biniyoruz. Kömür, doğalgaz ya da petrol kullanılan enerji santrallarında üretilen elektriği tüketiyoruz. Yemek pişirmek ya da ısınmak için odun, kömür ve doğalgaz yakıyoruz. Tüm bu faaliyetlerle, atmosfere karbondioksit gazı salınıyor. Bu gaz da güneşten gelen ısıyı tutuyor.

Aynı zamanda atmosfere, sera etkisine yol açan ve ısıyı tutan başka gazlar da salıyoruz. Tarımda kullanılan azotlu gübrelerle, diazot monoksit salınıyor. Pirinç tarlalarından ve sığır çiftliklerinden metan gazı çıkıyor. Plastik köpük üretimi ve diğer sanayi işlemleri sonucunda atmosfere kloroflüorokarbonlar (CFC’ler) salınıyor. CFC’ler ısıyı tutmakla kalmayıp yeryüzünün stratosferinde bulunan ozon tabakasını da tahrip ediyor.

Şimdi belli bir düzene sokulmuş olan CFC’ler dışındaki ısı tutan bu gazların salıverilme oranı giderek artıyor. Bu bir ölçüde dünya nüfusunun artmasıyla bağlantılı olarak, enerji kullanımındaki, endüstriyel ve tarımsal faaliyetteki artışa da dayanıyor. Merkezi Washington’da bulunan Çevre Koruma Dairesine göre, şu anda insanlar atmosfere her yıl altı milyar ton karbondioksit ve sera etkisi yaratan başka gazlar atıyor. Sera etkisi yaratan bu gazlar hemen ortadan kaybolmuyor; atmosferde onlarca yıl kalabiliyor.

Genelde bilim adamlarının emin oldukları iki konu var. Birincisi, geçen onlarca ve yüzlerce yılda, atmosferdeki karbondioksit ve sera etkisi yaratan diğer gazların miktarı artmıştır. İkincisi, son yüz yılda, yeryüzünün ortalama yüzey sıcaklığı 0,3 ile 0,6 derece arasında artmıştır.

O zaman şu soru doğuyor: Acaba küresel ısınma ile sera etkisi yaratan insan kaynaklı gazlar arasında bir ilişki var mı? Sıcaklık artışının doğal değişim sınırının altına düştüğüne ve bunun da güneşten kaynaklanabileceğine işaret eden bazı bilim adamları muhtemelen böyle bir ilişkinin olmadığını söylüyorlar. Gelgelelim, birçok iklim uzmanı, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Panelinin bir raporunda dile getirilen görüşe katılıyor. Bu rapora göre, sıcaklık artışının “kökeninde tümüyle doğal nedenlerin olma olasılığı pek yok” ve “her iki yöndeki kanıtlar dikkate alındığında, küresel iklim üzerinde gözle görülür bir insan etkisi olduğunu gösteriyor.” Yine de, insan etkinliklerinin gezegenin ısınmasına yol açıp açmadığı konusundaki belirsizlik sürüyor; özellikle de, dünyanın 21. yüzyıldaki ısınma hızı ve bunun sonuçlarının tam ne olabileceği konusunda.

Belirsizlikler Tartışmalara Yol Açıyor

İklimbilimciler, dünyanın en hızlı ve en güçlü bilgisayarlarının ürettiği iklim modellerine dayanarak, gelecekte bizleri sera etkisinin beklediğini söylüyorlar. Ancak, yeryüzü iklimini belirleyen, dünyanın dönüşü, atmosfer, okyanuslar, buzlar, toprak özellikleri ve güneş gibi etmenlerin aşırı karmaşık bir etkileşimidir. Böylesine geniş bir ölçekte rol oynayan etkenlerin çokluğu açısından bakıldığında, 50 ya da 100 yıl sonra tam olarak neler olacağını hiçbir bilgisayar bildiremez. Science dergisi kısa süre önce şuna dikkat çekti: “Birçok iklim uzmanı insan etkinliklerinin gezegeni ısıtmaya başlayıp başlamadığının ya da bu olmaya başladığında sera etkisi yaratan ısınmanın ne kadar vahim bir hal alacağının henüz pek de net olmadığı konusunda uyarıyor.”

Belirsizlikler olası bir tehlikeyi inkâr etmeyi kolaylaştırıyor. Mevcut durumun sürmesinde ekonomik çıkarları bulunan güçlü sanayi kuruluşlarının yanı sıra, küresel ısınma konusuna kuşkuyla bakan bilim adamları da, şu anda elde bulunan bilgilerin, durumu düzeltme çabalarının olası maliyetini haklı göstermediğini ileri sürüyorlar. Onlar, ne olursa olsun geleceğin, belki de bazılarının düşündüğü kadar kötü olmayacağı görüşündeler.

Çevre korumacılar ise, bilimsel belirsizliklerin politikacıları rehavete itmemesi gerektiğini söyleyerek buna karşı çıkıyorlar. Geleceğin iklimi bazılarının korktuğu kadar olmasa da, her zamankinden daha da kötü olabilir! Dahası, onlar gelecekte neler olacağını kesin olarak bilmemenin, riski en aza indirmek üzere hiçbir şey yapılması gerekmediği anlamına gelmediğini belirtiyorlar. Örneğin sigarayı bırakanlar önce, sigara içmeye devam ederlerse 30 ya da 40 yıl sonra muhakkak akciğer kanseri olacaklarına ilişkin kanıt istemezler. Onlar sigarayı, riski fark ettiklerinden ve tehlikeyi en aza indirmek ya da ortadan kaldırmak için bırakırlar.

Neler Yapılmakta?

Küresel ısınma sorununun boyutu ve hatta böyle bir sorunun mevcut olup olmadığı böylesine çok tartışıldığına göre, bu konuda ne yapılması gerektiğine ilişkin farklı görüşlerin olması olağan sayılmalı. Çevre korumacı gruplar yıllarca, çevreyi kirletmeyen enerji kaynakları kullanımının yaygınlaşmasını savunmuşlardı. Güneş, rüzgâr ve akarsuların yanı sıra, buhar ve sıcak su gibi yeraltı kaynakları yoluyla da enerji elde edilebilir.

Çevre korumacılar, hükümetlerin ısıyı tutan gazların salınmasını azaltan kanunlar çıkarmaları üzerinde de ısrarla durdular. Hükümetler anlaşmalar imzalayarak bu çabaya karşılık verdiler. Örneğin 1992’de, Brezilya’nın Rio de Janeiro kentinde yapılan Dünya Zirvesinde, 150 kadar ülkeden gelen temsilciler, sera etkisi yaratan gazların, özellikle de karbondioksidin salıverilmesinde indirime gidilmesine ilişkin taahhütlerini onaylayan bir anlaşmayı imzaladılar. 2000 yılında, sanayileşmiş uluslar tarafından atmosfere salıverilecek sera etkisi yaratan gaz miktarının 1990 düzeyine indirilmesi hedeflendi. Birkaç ülke bu yönde ilerleme sağladıysa da, zengin ülkelerin büyük bir bölümü, zaten fazla bir anlam taşımayan vaatlerini bile tutmadılar. Ulusların büyük bir kısmı, sera etkisi yaratan gazları kısmadıkları gibi, her zamankinden de çok üretiyorlar! Örneğin Amerika Birleşik Devletlerinde 2000 yılında atmosfere salıverilecek karbondioksit miktarının büyük olasılıkla 1990’dakinden yüzde 11 daha yüksek olacağı düşünülüyor.

Daha yakın bir zamanda, uluslararası anlaşmalara zorlayıcı maddeler konulmasına yönelik girişimler oldu. 1992’deki anlaşmada olduğu gibi, sera etkisi yaratan gazların gönüllü olarak kısılmasını beklemek yerine, bu konuda hedefler koymayı zorunlu kılan talepler söz konusudur.

Değişimin Bedeli

Siyasi liderler çevre dostu olarak görülmeye can atıyorlar. Ancak onlar aynı zamanda değişimin ekonomi üzerinde yaratabileceği sonuçları da göz ardı etmiyorlar. The Economist dergisine göre, dünyanın yüzde 90’ı enerji için karbon temelli petrole dayandığından, bunu kullanımdan kaldırmak büyük değişikliklere yol açacaktır; ve bu değişimin bedelinin ne olacağı hararetle tartışılmaktadır.

Atmosfere salıverilen sera etkisi yaratan gaz miktarını 2010 yılında, 1990’daki miktarın yüzde 10 altına indirmenin bedeli ne olur? Bu soruya verilecek yanıt, soruyu kime sorduğunuza bağlı. Sera etkisi yaratan gazları diğer ülkelerden daha fazla yayan Amerika Birleşik Devletlerindeki farklı görüşleri ele alalım. Sanayi sektörünün beyin takımları böyle bir indirimin Amerikan ekonomisine her yıl milyarlarca dolara mal olacağı ve 600.000 insanın işsiz kalmasına yol açacağı konusunda uyarıyorlar. Bunun tersine, çevre korumacılar söz konusu hedefe erişmenin ekonomiye her yıl milyarlarca dolar kazandıracağını ve 773.000 kişiye yeni iş olanağı yaratacağını söylüyorlar.

Çevre koruma gruplarının acil eylem çağrılarına rağmen, otomobil üreticileri, petrol şirketleri, kömür işletmecileri gibi güçlü sanayi kuruluşları büyük miktarlardaki fonlarını ve nüfuzlarını küresel ısınma tehdidini önemsiz gibi göstermek ve fosil yakıtı kullanımından başka bir yakıta geçmenin ekonomi üzerindeki etkisini abartmak üzere kullanıyorlar.

Tartışmalar sürüyor. Ancak, eğer insan iklimi değiştiriyorsa ve bu konuda hiçbir şey yapmadan yalnızca konuşuyorsa, “herkes havalar hakkında konuşuyor, ama kimse bir şey yapmıyor” sözü, yeni ve korkutucu bir anlam kazanacak.

[Sayfa 5’teki çerçeve]

Kyoto Sözleşmesi

Aralık 1997’de, 161 ülkeden gelen 2.200’den fazla delege, küresel ısınma tehdidi konusundaki bir anlaşmayı ya da sözleşmeyi karara bağlamak üzere, Japonya’nın Kyoto kentinde buluştu. Bir haftadan fazla süren müzakerelerden sonra delegeler, gelişmiş ülkeler tarafından atmosfere salıverilen sera etkisi yaratan gaz miktarının, 2012’de, 1990’daki ortalama düzeyin yüzde 5,2 altına düşürülmesi gerektiği sonucuna vardı. Anlaşmayı çiğneyenlere verilecek cezalar daha sonra belirlenecekti. Bütün ulusların bu anlaşmaya bağlı kaldığını varsayacak olursak, yüzde 5,2’lik düşüş ne kadar bir fark yaratacak? Belli ki çok az. Time dergisi şöyle diyor: “Atmosferde sanayi devriminin başlamasından bu yana birikmiş sera etkisi yaratan gazların önemli miktarda azalması için %60 oranında bir indirime gidilmesi gerekir.”

[Sayfa 7’deki çerçeve/şema]

(Ayrıntılı bilgi için lütfen yayına bakın)

Sera Etkisi Resmi

Sera Etkisi: Yer’in atmosferi bir seranın camları gibi güneşten gelen ısıyı tutar. Güneş ışığı dünyaya ısı verir, fakat kızılötesi ışınımın taşıdığı bu ısı atmosferden kolay kolay çıkmaz. Bunun yerine, sera etkisi yaratan gazlar ışınımı engelleyerek bir kısmını yeniden yeryüzüne gönderir, böylece Yer’in yüzeyindeki ısıyı artırır.

1. Güneş

2. Tutulan kızılötesi ışınım

3. Sera etkisi yaratan gazlar

4. Radyasyonun çıkışı

[Sayfa 8, 9’daki çerçeve/şema]

(Ayrıntılı bilgi için lütfen yayına bakın)

İklimi Yöneten Kuvvetler

Küresel ısınma üzerine sürdürülen mevcut tartışmaları anlamak için, iklimimizi oluşturan muhteşem kuvvetlerden bazılarını anlamamız gerek. Şimdi bazı temel kuvvetlere bakalım.

1. Güneş—Isı ve Işık Kaynağı

Yeryüzünde yaşam, Güneş adını verdiğimiz dev nükleer fırına bağlıdır. Yer’den bir milyon kat daha büyük olan Güneş, sürekli olarak tutarlı miktarda ısı ve ışık sağlar. Güneş’in ısı ve ışık üretimindeki bir düşüş sonucunda gezegenimiz buzlarla kaplanırdı; biraz artması sonucunda ise, yeryüzü cızırdayan bir tavaya dönerdi. Yer, Güneş’ten yaklaşık 150 milyon kilometre uzaklıkta bir yörüngede hareket ettiğinden, Güneş’in verdiği enerjinin milyarda birinin yarısını alır. Yine de bu miktar, yaşamın serpilip gelişebileceği bir iklimin oluşması açısından tam gereken miktardır.

2. Atmosfer—Yer’in Sıcak Battaniyesi

Güneş, Yer’in sıcaklığını belirleyen tek faktör değildir; bu konuda atmosferimiz de yaşamsal bir rol oynar. Dünya ve Ay, Güneş’ten aynı uzaklıktadırlar; böylece her ikisi de güneşten hemen hemen aynı miktarda ısı alırlar. Bununla birlikte, Yer’in ortalama sıcaklığı 15 derece iken, Ay’ın ortalama sıcaklığı da -20° dolaylarında dondurucu bir soğuk vardır. Neden sıcaklıklar böylesine farklı? Çünkü Yer’in atmosferi var, Ay’ın yok.

Atmosferimiz, oksijen, azot ve başka gazlardan oluşan ve Yer’i kundak gibi saran bir kuşaktır; Güneş’ten gelen ısının bir kısmını tutar ve geri kalanını bırakır. Bu süreç çoğu kez bir seradakine benzetilir. Bilindiği gibi, sera, cam ya da plastikten duvarları ve çatısı olan bir yapıdır. Güneş ışığı bu yapıdan kolayca girer ve içerisini ısıtır. Aynı zamanda, çatı ve duvarlar ısının çıkmasını yavaşlatır.

Benzer şekilde atmosferimiz de, güneş ışığının içinden geçerek Yer’in yüzeyini ısıtmasına izin verir. Yer de, ısı enerjisini atmosfere kızılötesi ışınım olarak geri gönderir. Bu ışınımın büyük bölümü doğrudan uzaya gitmez çünkü atmosferdeki belirli gazlar ışınımı soğurup yeryüzüne geri gönderir ve böylece Yer’in ısısını artırırlar. Bu ısınma süreci, sera etkisi olarak adlandırılır. Atmosferimiz Güneş’ten gelen ısıyı bu şekilde tutmamış olsaydı, Dünya da Ay gibi, üzerinde hayat olmayan bir yer olurdu.

3. Su Buharı—Sera Etkisi Yaratan En Önemli Gaz

Atmosferimizin yüzde 99’u iki gazdan oluşur: azot ve oksijen. Bu gazlar Yer’deki yaşamı destekleyen karmaşık çevrimler açısından yaşamsal bir rol oynasa da, iklimi düzenlemek açısından neredeyse hiçbir doğrudan işlevleri yoktur. İklimi düzenleme işi, atmosferde yüzde 1 oranında bulunan sera etkisi yaratan gazlara düşer; bunlar arasında, su buharı, karbondioksit, diazot monoksitmetan, kloroflürokarbon ve ozon vardır.

Sera etkisi yaratan gazlar içinde en önemlisi olan su buharı, genelde gaz olarak pek düşünülmez; çünkü biz suyu hep sıvı halde görmeye alıştık. Yine de, atmosferdeki her su buharı molekülü ısı enerjisi ile doludur. Örneğin bulut içindeki buhar soğuyup yoğunlaştığında, ısı serbest kalır ve bu durum güçlü konveksiyon akımlarına yol açar. Atmosferdeki su buharının dinamik devinimi, hava koşullarının ve iklimin belirlenmesinde çok önemli ve karmaşık bir rol oynar.

4. Karbondioksit—Yaşam İçin Vazgeçilmez

Küresel ısınmayla ilgili konuşmalarda sık sık adı geçen gaz karbondioksittir. Bu, karbondioksidin yalnızca çevreyi kirleten bir gaz olarak görülmesi gibi yanlış bir düşünceye yol açabilir. Karbondioksit, yeşil bitkilerin kendileri için besin üretmesini mümkün kılan fotosentez süreci açısından yaşamsal bir bileşendir. İnsan ve hayvanlar oksijen alıp karbondioksit verirler. Bitkiler karbondioksit alıp oksijen verirler. Aslında bu, Yer’de yaşamı mümkün kılan Yaratıcı’nın düzenlemelerinden biridir.a Ancak, atmosferde çok fazla karbondioksit olması, yatak üzerine ek bir battaniye atmaya benzer. Bu daha sıcak bir ortama yol açar.

Bir Dizi Karmaşık Kuvvet

İklimi belirleyen etmenler, yalnızca Güneş ve atmosfer değildir. Okyanuslar ve buz tabakaları, yüzey mineralleri ve bitki örtüsü, Yer’in ekosistemleri, bir dizi biyokimyasal süreç ve Yer’in yörüngesiyle ilgili mekanizmalar da söz konusudur. İklim araştırmasının kapsamına, Yer’le ilgili hemen hemen tüm bilimler girer.

Güneş

Atmosfer

Su buharı (H₂O)

Karbondioksit (CO₂)

[Dipnot]