Sık Rastlanan Beş Yanıltmaca Bunlara Dikkat Edin!

“HİÇ kimse sizi boş sözlerle aldatmasın.”a Bu öğüt yaklaşık 2.000 yıl önce verildiği halde, hâlâ her zamanki kadar geçerlidir. Bugün, inandırıcı seslerin bombardımanı altındayız: kozmetik satışlarını artırmaya çalışan film yıldızları, politikalarını savunan politikacılar, mallarını tanıtan satıcılar, doktrinler açıklayan din adamları. Fakat çoğu kez, bu inandırıcı seslerin aldatıcı, boş sözlerden başka bir şey olmadığı ortaya çıkar. Bununla beraber, genellikle insanlar böyle laflara kolayca aldanırlar.

Bunun nedeni, insanların genellikle gerçeği yanıltmacalardan ayıramamasıdır. Bir yanıltmaca, başka bir kimseyi yanlış bir sonuca vardırmak için kasten yanlış veya yersiz kanaatler ileri sürmek veya yanlış bir izlenim uyandırmaktır. Böyle olmakla birlikte, yanıltmacalar, çoğu zaman mantığa değil, duygulara hitap ettiği için güçlü biçimde inandırıcı olabilir.

Aldanmaktan kaçınmanın başlıca yollarından biri, yanıltmacanın nasıl işlerlik kazandığını bilmektir. Öyle ise, Tanrı vergisi olan ‛akıl gücümüzü’ bilemek amacıyla sık rastlanan beş yanıltmacaya bir göz atalım.—Romalılar 12:1.

1 NUMARALI YANILTMACA

Kişiye Saldırmak Bu tür yanıltmaca, tamamen geçerli olan bir muhakemeyi veya beyanı, onu sunan kişiye yersiz bir saldırıda bulunarak yalanlamaya veyahut geçersiz kılmaya çalışır.

Mukaddes Kitaptan bir örneğe bakalım. Bir keresinde İsa, yaklaşan ölümü ve diriltilmesi hakkında çevresindekileri aydınlatmak istedi. Bunlar, dinleyicileri için yeni ve anlaşılması zor şeylerdi. Bazıları, İsa’nın öğrettiklerinin değeri üzerinde durmaktansa, ona saldırıp şöyle dediler: “Onda cin var, delidir; niçin onu dinliyorsunuz?”—Yuhanna 10:20; Resullerin İşleri 26:24, 25 ile karşılaştırın.

Duymak istemediğimiz bir şeyi söyleyen kişiyi “aptal”, “deli” veya “bilgisiz” olarak nitelemek, ne kadar kolaydır. Benzer bir yöntem de, kişiye hafiften “taş atmaktır.” “Eğer meseleyi gerçekten anlamış olsaydın, başka türlü düşünürdün” veya “buna sadece inanman söylendiği için inanıyorsun”, gibi sözler, bunun tipik örnekleridir.

İncelikle olsun veya olmasın, kişiye yapılan saldırılar, onu korkutup sindirebilirse de, söylenenleri asla çürütmez. O halde böyle bir yanıltmacaya karşı uyanık olun!

2 NUMARALI YANILTMACA

Otoriteye Başvurmak Bu sözlü gözdağı biçimi, uzman denilenlerin veya ünlü kişilerin ifadelerini aktarmakla başarılır. Tabii, belirli bir konu hakkında fikir almak için bizden daha bilgili kişilere danışmak doğaldır. Fakat otoriteye başvurmaların tümü sağlıklı muhakemeye dayanmaz.

Diyelim ki, bir doktor, size, sıtma olduğunuzu söyledi. Siz “bunu nasıl anladınız?” diye sorduğunuzda, onun, cevap olarak “Bakın, ben doktorum, bu konuda sizden çok daha bilgiliyim. İnanın, sıtmaya tutulmuşsunuz” demesi çok mantıksız olurdu. Koyduğu teşhis doğru olsa bile, sadece bunları söyleyerek sizi sıtma olduğunuz sonucuna vardırması bir yanıltmacadır. Doktorun, sizdeki hastalık belirtilerini, kan tahlilinin sonuçlarını ve buna benzer olguları ele alması çok daha yararlı olur.

Otoriteye başvurarak gözdağı vermeye çalışmanın başka bir örneği Yuhanna 7:32-49’da görülmektedir. Orada İsa Mesih’i tutuklamak için bazı memurların gönderilmiş olduğunu okuyoruz. Mesih’in öğretileri onları öylesine etkiledi ki, onu tutuklamak yerine, geri dönüp amirlerine: “Kimse asla böyle söylememiştir” dediler. İsa’nın düşmanları şöyle cevap verdiler: “Yoksa siz de mi saptırıldınız? Reislerden, yahut Ferisilerden biri ona iman etti mi?” İsa’nın öğrettiklerini çürütmeye çalışmadıklarına dikkat edin. Bunun yerine, Yahudi liderleri, İsa’nın tüm söylediklerini önemsiz gibi göstermek üzere Musa Kanunu “uzmanları” olarak kendi otoritelerine başvurdular.

İlginç olarak, bugün din adamları, Üçlük, canın ölmezliği, cehennem ateşi gibi öğretileri Mukaddes Kitaptan ispat edemeyince, hâlâ aynı yöntemlere başvurmaktadırlar.

Ünlü kişilerin, uzmanlık alanlarının dışındaki konularda söz sahibi oldukları reklam dünyasında da, çok defa geçersiz şekilde otoriteye başvurulmaktadır. Başarılı bir basket oyuncusu, sizi bir fotokopi makinesini almaya teşvik eder. Profesyonel bir futbolcu, televizyon cihazlarının reklamını yapar. Olimpiyatlara katılan bir jimnastikçi, bir buzdolabı markasını tavsiye eder. Bu tür “otoritelerin” satın alınmasını önerdikleri ürünler hakkında hemen hemen hiç bilgileri olmadığını pek az kişi düşünür.

Ayrıca, herkes gibi uzmanların da, kendi alanlarında önyargılı olabileceklerini unutmayın. Çok saygın bir uzman sigara içmenin zararlı olmadığını iddia edebilir. Fakat o, tütün sanayii için çalışıyorsa, “uzman” olarak yaptığı tanıklık şüphe uyandırmaz mı?

3 NUMARALI YANILTMACA

‘Çoğunluğa Katılın’ Bu durumda yaygın duygu, önyargı ve inançlara hitap edilir. İnsanlar genellikle topluma uymaktan hoşlanır. Genel fikre karşı açıkça konuşmaktan sakınılır. Çoğunluğun fikirlerini otomatikman doğru olarak görme eğilimi, ‛çoğunluğa katılın’ yanıltmacasında etkilidir ve sık sık kullanılır.

Örneğin, ABD’de popüler bir dergide çıkan bir reklamda, keyifli şekilde rom içen birtakım insanlar gösterildi. Altında şu slogan yazılıydı: “Olay var. Bütün Amerika’da insanlar . . . . rom içmeye başladı.” Bu, açıkça ‛çoğunluğa katılın’ eğilimine başvurmaktır.

Öte yandan, başkaları bir şey düşünür veya yaparsa, sizin de böyle yapmanız gerekli mi dersiniz? Ayrıca, kamuoyu, gerçeğin güvenilir bir ölçüsü de değildir. Yüzyıllar boyunca başlangıçta genel olarak kabul gören türlü fikirler daha sonra yalanlandı. Böyle olmakla birlikte, ‛çoğunluğa katıl’ yanıltmacası hâlâ direnmektedir. ‛Herkes böyle yapıyor!’ sloganı, insanları uyuşturucu kullanmaya, zina yapmaya, işverenden çalmaya ve vergi kaçırmaya yönlendirmektedir.

Ancak gerçek şudur ki, herkes bu şeyleri yapmaz. Yapsa bile, bu sizin de bunları yapmanızı gerektirmez. Çıkış 23:2’de verilen şu öğüt, iyi bir genel davranış kuralıdır: “Kötülük için çokluğun peşinde olmıyacaksın.”

4 NUMARALI YANILTMACA

Ya Öyle Ya Da Böyle Şeklindeki Muhakeme Bu yanıltmaca bir durumda varolabilen birçok seçeneği iki seçeneğe indirir. Örneğin birine şöyle denilebilir: ‛Ya kan naklini kabul edersiniz, ya da ölürsünüz.’ Yehova’nın Şahitleri, her şekliyle ‛kandan çekinme’ konusunda Mukaddes Kitaba dayanan kararlılıkları yüzünden sık sık bu muhakeme tarzıyla karşılaşırlar. (Resullerin İşleri 15:29) Sizce bu muhakemenin zayıf olan yanı neresidir? Başka geçerli seçenekleri tanımamasıdır. Gerçekler, başka tedavi şekillerinin de bulunduğunu göstermekte ve ameliyatların çoğu başarılı şekilde kansız yapılabilmektedir. Hünerli doktorlar, sık sık pek az kan kaybıyla ameliyat yapmaktadırlar. Başka bir seçenek ise, kan içermeyen, plazma hacmini artıran sıvıların kullanılışıdır.b Ayrıca, birçok kişi kan almasına rağmen ölmüştür. Oysa, birçok kişi kanı reddettiği halde yaşamaktadır. Dolayısıyla, ‘ya öyle ya da böyle’ diyerek yapılan muhakemede açıkça bir boşluk vardır.

Bundan dolayı ‘ya öyle ya da böyle’ şeklindeki muhakemeyle karşılaşınca, kendinize şunu sorun: ‘Gerçekten sadece iki seçenek mi var? Başka seçenekler de olabilir mi?’

5 NUMARALI YANILTMACA

Bir Meseleyi Fazlasıyla Basitleştirme Bu durumda, kullanılan ifade veya muhakeme, aslında karmaşık yönleri olabilen bir meseleyi fazlasıyla basitleştirerek, ilgisi bulunan geçerli bazı düşünceleri görmezlikten gelir.

Gerçi, karışık bir konuyu basitleştirmekte sakınca yoktur; iyi öğretmenler hep böyle yapar. Fakat bazen bir mesele, gerçeği çarpıtacak kadar basitleştirilir. Örneğin şöyle okuyabilirsiniz: ‘Hızlı nüfus artışı, gelişmekte olan ülkelerdeki fakirliğin nedenidir.’ Bunda gerçek payı vardır, fakat burada kötü siyasal yönetim, ticari sömürü ve iklim koşulları gibi önemli etkenler görmezlikten gelinmiştir.

Tanrı’nın Sözü olan Mukaddes Kitaba gelince, bir meseleyi fazlasıyla basitleştirmek, birçok yanlış anlamalara neden olmuştur. Örnek olarak Resullerin İşleri 16:30, 31’e bakalım. Orada bir zindancı kurtuluş hakkında bir soru sorar. Pavlus şöyle cevap verir: “Rab İsaya iman et, ve . . . . sen de kurtulursun.” Birçok kişi bu ayetlerden, kurtuluş için gerekli olan tek şeyin İsa’yı zihnen kabul etmek olduğu sonucuna varmıştır!

Bu, meseleyi fazlasıyla basitleştirmektir. Gerçi İsa’ya kurtarıcımız olarak iman etmek temel bir taleptir. Fakat İsa’nın öğretip emrettiklerine inanmak ve Mukaddes Kitabın hakikatleri hakkında tam bilgi edinmek de gereklidir. Pavlus ve Silas’ın, daha sonra “bütün evindekiler ile kendisine [zindancıya] Rab sözünü söyledi”ği gerçeği bunu gösterir. (Resullerin İşleri 16:32) Kurtuluş, itaati de içerir. Pavlus, daha sonra bunu belirterek, İsa’nın, “kendisine itaat edenlerin hepsi için ebedî kurtuluş sebebi oldu”ğunu yazar.—İbraniler 5:10.

Eski bir meselin dediği gibi: “Bön adam her söze inanır; fakat basiretli adam kendi gidişine dikkat eder.” (Süleymanın Meselleri 14:15) Böylece yanıltmacalara kapılmayın. Söylenen şeylere karşı yapılan haklı itirazları, kişilere karşı girişilen yanlış saldırılardan ayırt etmeyi öğrenin. Böylece “otoriteye” geçersiz başvurulara, ‛çoğunluğa katılmak’ için zorlamalara, ‘ya öyle ya da böyle’ şeklindeki muhakemelere veya meseleyi fazlasıyla basitleştirme yöntemlerine aldanmayın. Özellikle dinsel hakikatler gibi hayati şeyler söz konusu ise, bu doğrudur. Bütün gerçekleri kontrol edin veya Mukaddes Kitabın dediği gibi, “her şeyi temyiz edin.”—I. Selânikliler 5:21.

[Dipnotlar]