Te ekalesia Paniora—Te mana e te mau faufaa taa ê
“Ua horoa te Fatu na Petero i te mana no te faatere eiaha noa i nia i te Ekalesia, i nia atoa râ i te ao atoa nei.”— Te pâpa Innocent III.
I TO Innocent III papairaa i teie mau parau, i te omuaraa o te senekele XIII, ua naeahia i te Ekalesia no te tau o te Moyen Age ra i to ˈna tiaraa teitei roa ˈˈe. Teie râ, ua riro teie mana morohi noa ei hotu no te mau faaauraa politita hau atu â i te mau faaauraa faaroo. Aita ˈtu vahi mai te reira te huru maoti râ i te fenua Paniora.
Ua noaa mai i te Ekalesia paniora i te mana rahi e te mau faufaa taa ê na roto i to ˈna faaauraa ˈtu i te ohipa e te Hau.
Te autahoêraa i te pae faaroo: te hoê mauhaa politita
I te matahiti 1479, i muri aˈe i to ˈna vai-noa-raa i raro aˈe i te faatereraa o te mau basileia amahamaha e rave rahi senekele te maoro, tei raro aˈe atura fatata te taatoaraa o te fenua Paniora i te mana o Ferdinand raua o Isabelle. Te titau ra hoi teie nunaa apî e ia tahoêhia oia e no reira ˈtura o Ferdinand i titau ai i te turu a te Ekalesia. Ua haamau-ê-na-hia te Tiribuna rahi katolika i te matahiti 1478 ra ma te turuhia mai e te pâpa. I teie nei, maoti te arii i to ˈna upoo e te Ekalesia ei mauhaa na ˈna, e riro mai oia ei hoê o te mau ravea aravihi roa ˈˈe no te faaore i te mau pǔpǔ orure hau i te pae faaroo e i te pae politita. I muri aˈe i to ˈna faahaehaa-oioi-raa i te mau katolika paniora atoa, o te mau mirioni feia bapetizo-ore-hia — te mau ati Iuda e te mau Mahometa — o te haafifi noa râ i te autahoêraa.
I te matahiti 1492, i raro aˈe i te faaheporaa a te taata rahi o te Tiribuna katolika ra o Torquemada, ua faaue aˈera o Ferdinand e o Isabelle e ia tiavaruhia te mau ati Iuda atoa o tei ore i riro mai ei katolika i rapaeau i te fenua Paniora. Hoê ahuru matahiti i muri aˈe, o te mau Mahometa atura ïa o tei patoi i te riro mai ei katolika tei tiahihia ˈtu. Te faataa ra te monahi ra o Bleda i te revaraa faahepohia o te mau mahometa mai “te ohipa hanahana roa ˈˈe i Paniora mai te tau mai â o te mau aposetolo”, ma te parau atoa e: “I teie nei, ua haapapuhia te autahoêraa i te pae faaroo e eita e ore e e fa mai te hoê anotau ruperupe mau.” Ua riro mai La España Católica (oia hoi, O Paniora, te Katolika) ei ohipa mau e, ei faahoˈiraa, ua horoa ˈtura te pâpa Alexandre VI na Isabelle e na Ferdinand i te tiaraa ra “arii katolika”.
I te mea e ua manuïa oia i te faatupuraa i te autahoêraa i te pae faaroo i roto i to ˈna fenua, e mau tapao apî ïa ta te Ekalesia Paniora e titau ra i teie nei. Ma te turuhia mai e te arii no Paniora, no itea noa maira ia Christophe Colomb i te mau fenua apî e te mau nunaa apî i te pae Marite ma. Ua haere atoa ˈtura te mau monahi dominicains e te mau monahi franciscains na muri iho i te feia haru fenua (conquistadores) e reva ra i te Ao apî, ma te hinaaro papu e aratai atoa mai i teie mau etene i roto i te faufaa a te Ekalesia.
Ua faaitehia ˈtura ia Cortés, te taata e haru atu i te fenua Mexique, e te tapao matamua o to ˈna tere, o te taviniraa ïa i te Atua e te haaparareraa i te faaroo kerisetiano. I muri iho râ, aita teie taata i haama i te parau e: “Ua haere mai au i ǒ nei no te auro.” Peneiaˈe paha ua faaitoitohia te rahiraa o te mau taata haru fenua na roto i na manaˈo e piti nei, mai ta te hoê o ratou i parau: “Ua haere mai matou i ǒ nei no te tavini i te Atua e no te haaputu atoa i te faufaa.”
Hou ratou e haamata ˈi i te haru i te hoê fenua, e taio na te mau conquistadores ma te reo puai i te hoê papai parauhia Los requisitos o te titau ra i te feia no taua fenua ra — tei reira ratou aore ra aita — ia farii e o te Ekalesia te raatira o te ao nei e o te arii no Paniora to ˈna auvaha. Ia ore teie papai e fariihia, e riro ïa te reira ei tumu no te faariro i te haruraa fenua a te nuu ei “tamaˈi tia”.
E mau mirioni taata no taua mau fenua ra tei bapetizohia, e te rahiraa, i muri noa ˈˈe ïa i to ratou pauraa. I muri iho, ua tiaturi te mau arii paniora i te ohipa a te mau perepitero e te mau monahi no te faatere i teie mau fenua i haruhia mai. Teie hoi ta Paul Johnson, taata tuatapapa i te aamu o te Ekalesia, i papai no nia i teie ohipa: “Ua riro te Ekalesia katolika ei tuhaa no te hau paniora, i te pae Marite ma iho â râ. (...) Ei faahoˈiraa, e titau na te Ekalesia i te paruru e te mau faufaa taa ê, e tae noa ˈtu i te hoê ati-maite-raa ˈtu i rotopu i te mana arii e te faaroo tumu.”
E inaha, i te hopearaa o te senekele XVI, riro mai nei te Ekalesia Paniora ei Ekalesia puai roa ˈˈe i roto i te amuiraa faaroo kerisetiano. Tei ia ˈna ra hoi te mana taatoa i te pae faaroo i te fenua Paniora e tae noa ˈtu i nia i te hoê pae rahi o te Ao Apî. Teie râ, ua aratai te mana rahi e te mau faufaa taa ê roa o ta ˈna e fanaˈo ra ia ˈna ia rave i te mau ohipa haavî rahi roa ˈtu â i to te tahi atu mau fenua.
[Parau iti faaôhia i te api 5]
“Ua haere mai matou i ǒ nei no te tavini i te Atua e no te haaputu atoa i te faufaa.”