-
Niireke Elapo Khenrowa-tho Oloka Mwaha Woopahuliwa ni Atthu?Owehaweha—2014 | Setembro 1
-
-
Niireke Elapo Khenrowa-tho Oloka Mwaha Woopahuliwa ni Atthu?
‘Atthu anniyariwa, atthu annokhwa: vano elapo ennikhala mahiku otheene’.—MWENE SALOMONI, ESEEKULU 11 AECa.
Wa mulepi ola a Biibiliya, okumi ohinipisa wa apinaatamu onnivirikana vanceene ni makhalelo a elapo. Tthiri, mwa iyaakha ikonto sene sivinre, atthu yaahiyariwa ni khukhwa; masi Elapo ya vathi ennivikaniha okhalana mikhalelo sooloka sinikhaliherya okumi mpakha olelo-va.
Okhuma Ekhotto ya Nenli ya Molumwenkuni, itthu sooturukeya vanceene. Mwa iyaakha vakhaani sivinre, atthu aaweha orowa vahoolo wa itekonologia ntoko ikaaro, atelefoni, ni itthu sikina sinikhaliherya makhalelo a okumi aya. Anamunceene aakhalana itthu sooloka seiyo khalai sahaaweryaneya. Nave-tho, atthu a valaponi ahincerereya vanceene.
Masi, sinnikhumela mixankiho sinci. Vannihimmwa wira itthu sinipakiwa ni atthu sinnihonona vanceene makhalelo a ephattu a elapo. Tthiri, masientista makina anihimya wira ninkhala okathi yoowo apinaatamu anipaka aya itthu sinceene sinihonona eplaneta.
Biibiliya aahihimya vahinatthi sa okathi atthu yaarowa aya ‘ohonona elapo’. (Wisupulula 11:18) Akina anniikoha akhala wira niri okathi yoowo. Nto niireke apinaatamu anrowa ovikanihaka ohonona elapo? Niireke elapo khenrowa-tho oloka mwaha woopahuliwa ni atthu?
NIIREKE ELAPO KHENROWA-THO OLOKA?
Niireke khivaniweryaneya olokiherya elapo? Masientista makina anoona ovila ohimya vahinatthi sookhumelela sa marukunuxo awo. Mwaha wa yeeyo, awo anuupuwela wira onnaattamela okathi wootutuxerya yoowo makhalelo a valaponi voohimya sa oviha ni oriirya anrowa aya okumiherya mixankiho suulupale.
Mwa ntakiheryo, moone ele eniireya Epantte Enikela Nsuwa ya wAntártida ekhuneeliwe ni egeelu. Akina anikupali wira mwaha wa oviha onikhumela molumwenkuni, onoophiya okathi egeelu ela enrowa aya otothowa voomalela. Mwaha wa xeeni? Mwaha woowi epantte enikhuneela egeelu enniphwanyiwa ni waarya wa nsuwa. Okathi egeelu enipacerya aya oyeva, ephareya eri vathi va egeelu enniphwanyiwa ni oviha. Vano, epantte ya vasulu ya ephareya enniviha vanci nto egeelu khiyatothowa. Mixankiho iyo pooti ovikaniha. Nto oviha ni otothowa wa egeelu, pooti okumiherya mixankiho suulupale valaponi.
-
-
Niireke Elapo Khenrowa-tho Oloka Mwaha Woopahuliwa ni Atthu?Owehaweha—2014 | Setembro 1
-
-
[Ekaaxa epaaxina 4]
Apinaatamu Annihonona Eplaneta Ahu
Atmosfera. “Itthu ntoko ephareya, etthaya, ni epheyo eniitthaniwa atmosfera yeeyo enikhapelela Elapo, sinootepa oviha . . . Itthu sinipakiwa ni apinaatamu niri nthowa nuulupale ninkumiherya oviha iwo okhuma eyaakha ya 1950”.—American Meteorological Society, 2012.
Etthaya. “Etthu yowiiraka 50% ya etthaya yoohononiwa mwaha wa itthu sinipakiwa ni apinaatamu; eyo yookumiherya mixankiho inama, miri, ni itthu sinikhaliherya etthaya, . . . vamosa ni mukhalelo wa elapo voohimya sa oviha ni oriirya”.—Global Change and the Earth System.
Ephareya. “Mapuro oowiiraka 85% anikhala ihopa annirumeeliwa mootakhala nto ihopa sinceene sinnivukuwa”.—BBC, September 2012.
Makhalelo a inama ni miri. “Masientista manceene anuupuwela wira . . . apinaatamu aakhalana nthowa niirinhe ovukuwa mowaakuveya wa inama, miri ni itthu sikina sa valaponi”.—Science.nationalgeographic.com.
-