Aɛnshiji bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë ‘élɛ bu eyɛsɛ’

1-2. ?Mabu lɛ́ aɛnshiji é? ?Élé aɛnshiji bë eba eɔsɛ eboka elë é?

?ƆƆ N’YE shú óó lɛ́ fë fɛ n’ye yiki wú fë lopu mɩnɛn wú? ?Yiki boepi dí akɔndanë gha shéghë fë sɛ, óó lɔ́ jɔ hʋ́n fë sɛ wú? ?Bu boepi fɩ́ fë, lɔ́ opu jí fë wú? Àlɛ́ bu nhɛnnelë boepi fɩ́ fënë, fë mʋn kɔ gha rɛ́eshi n’ye fë élɛ bunë yɛsɛ cibɩ ntɔnelë ghë. ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë bu ntɔnelë ghë é? Biblënë eya elë bu yɔghɔnë bë eɔsɛ eboka elë. Ëë lɛ́ aɛnshiji.

² Aɛnshiji ëë lɛ́ akɔndanë elɔ elë ewɛsɛ bu, álɛ ebë emʋn jɔ nkpɔ eshi. Aɛnshiji ekpa eboka elë álɛ ebë emʋn bunë ghëwu bu nkpɔ shú, ebë ekpa emʋn bunë ghëwu yiki bá nhɛn lɛ́ bu nkpɔ. N’yonë, aɛnshiji eboka elë, álɛ jɔ nkpɔ ghënë, ebë eboepi edi akɔnda álɛ ebë egbɔ elɛ bu. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, aɛnshiji eboka elë, ë elë emʋn n’ye ebë eba elɛ̀ yiki mbë, elë ekpa emʋn cibɩnë bayɛ n’ye “ebë ecɛ omu” (Prov. 10:19; Ps. 4:4). Aɛnshiji bë ekpa eɔsɛ eboka elë, álɛ ebë eso dɛɛn àlɛ́ opu ajiji elë, ebë ekpa eɲa jɔ shi ehɔ ngiki. Aɛnshiji ekpa eboka elë, ë elë edisʋ ebɔ jɔnë kë eo elënë lɛ rɔkɔnë kë erɩ elënë lɛ (Prov. 19:20). Agbate, àlɛ́ enë eya n’ye aɛn ji elë shinë, mbënë elë elɛ̀në lɛ, bunë elë elɛnë lɛ bá eyɛ Ʒoova aɛn o, ese bá ekpa ése aghɩ fuɔ esë ayɔghɔ. Àlɛ́ elë anʋn cibɩ kpɛkpɛ ghë óó bë eɔsɛ elɔ opu bë ejiji elë mɩɩ ebë elɛ bunë gha yɛsɛ wunë, aɛnshiji bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë elɛ bunë sheghë. Elë éwu Biblë jɔ arɩnë eya n’ye aɛnshiji bë eba eɔsɛ eboka elë, álɛ ebë ése elë esë shi, ebë eso dɛɛn, ebë ekpa ebɔ elë ntɩji powu eba Ʒoova ghë.

ELË ÉSE ELË ESË ESHI, ELË GHA ÉCE ELË ESË ORÙ

3. ?Ca lɛ́ Naamanë é?

³ Álɛ ebë elɛ bunë yɛsɛnë, bayɛ n’ye ebë ése elë esë eshi (1 Pierre 5:5). Aɛnshiji bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë elɛ bu ntɔnë. ?Élé ebë eba eɔsɛ elɛ bu ntɔnë é? Elë éhɛ Naamanë jɔ. Naamanë lɛ́ ghɩnë hʋ́n-oo Siri. Siri nʋ́n Israɛlë oonë orù gbo. Naamanë lɛ́ Siri sonjaghɩnelë kpashi, në ɔɔ mɛnsɩ tete. Ese, kokobe orogba pʋpʋ nhɛn ɲí ëë.—2 Rois 5:1.

4. ?Élé Naamanë bá yá n’ye aɛn jí në shi jɔnë Israɛlë-kwɔ jenë hɛ́ ëënë ghë é?

⁴ Israɛlë-kwɔ je nkpɔ edi juman elɔ Naamanë ya. Në hɛ́ Naamanë ya kɔ Israɛlë gbo, Ofo agbagho nkpɔ bë eɔsɛ elɔ Naamanë sɛ bë eyɛ ëë (2 Rois 5:​2, 3). Naamanë bë eɔsɛ edi akɔnda kɔ: ‘?Kangagho jenë píe elë kaɛnghɩ oo gbonë, bë eɔsɛ ehɛ jɔnë bë eboka më teteghë wú?’ Ese Naamanë dí jɔnë Israɛlë-kwɔ jenë hɛ́ ëënë akɔnda. Në gha bɔ́ jɔnë Israɛlë-kwɔ jenë hɛ́ ëënë gha hʋ́nhʋn yɛyɛ fɛ n’ye ghɩnë ece ëë esë orùnë eba elɛnë mɩnɛn. Në sé në esë eshi, në cé ëë mbë ayɔghɔ nhɛn. Naamanë vívi Siri Blengbinë shigbë, ë në yí Israɛlë gbo álɛ në éɔsɛ ewu sɛjɔ.—2 Rois 5:​4, 5.

5. ?N’ye Naamanë bá shú Israɛlë gbonë, élé bu bá yí é?

⁵ Naamanë yí mɩɩ shú Israɛlë blengbi Ʒoramë ereni gbo, álɛ ëë kokobe orogbanë bë erere. Ese, blengbi Ʒoramë dí akɔnda n’ye Siri blengbinë ë tʋ́ Naamanë, álɛ bë ewa eviɛ në ghɛ álɛ kebë eghʋ aghʋ. Ese, n’ye Ofo agbagho Elize bá cé kɔ Naamanë nʋ́n Ʒoramë ereni gbonë, në hɛ́ kɔ Ʒoramë ebɔ Naamanë ése në. (2 Rois 5:​6-9). Bu gha yí fɛ n’ye Naamanë bá dí akɔndanë mɩnɛn wo. Elize omunë gha píe në ereni gbo gha yí gha sɩ́ Naamanë, álɛ bë elɛ̀ në mbë. Ese, në tʋ́ në jumangho nkpɔ álɛ bë eyi ehɛ Naamanë bunë bë elɛ, álɛ sɛ bë eyɛ ëë.—2 Rois 5:10.

6. (1) ?Mabughëwu Naamanë gha vívi n’ye bë ece jɔnë Elize jumanghonë hɛ́ ëënë wué? (2) ?Élé Naamanë jumanghɩnelë kë bá lɛ́ aɛnshiji bu é? ?Mabu bu ntɔnë sé é? (2 Rois 5:​13, 14)

⁶ Epidɛghë, Naamanë gha dísʋ gha bɔ́ bunë Elize tʋtʋghonë ehɛ ëë kɔ bë elɛnë. Naamanë “opu jíji ëë,” ë bɔ́ shigbë “káka yí opujiji ghë” (2 Rois 5:​11, 12). ?Mabughëwu opu jíji në é? Agheci opu jíji në, noo në dí akɔnda n’ye nënë në lɛ́ sonjaghɩ kpashinë, kë gha wú në ghɩ. Agheci esë, në dí akɔnda n’ye bunë Elize hɛ́ kɔ në élɛnë, eya n’ye Elize ghe wu Siri-aghɩnë ghɩ. N’yonë, Naamanë vívi n’ye bë ekaka eyi ëë oo gbo àlɛ́ bɔ́bɔ́ sɛ gha yɛ́ në. Ese, Naamanë jumanghɩnelë kë lɛ́ aɛnshiji bu. Kë hɛ́ Naamanë kɔ bë edi jɔnë Ofo agbaghonë hɛ́në akɔnda eyɛsɛ. ?Mabu Naamanë lɛ́ é? Në sé në esë eshi, në lɛ́ bunë Elize hɛ́ kɔ bë elɛ álɛ sɛ bë eyɛ ëënë powu. Agbate, sɛ pɔ yɛ́ në!—Ka 2 Rois 5:​13, 14.

7. ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi Naamanë jɔnë ghë é? (Proverbes 22:4; kpɩ fotonelë esë.)

⁷ ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi Naamanë jɔnë ghë é? Àlɛ́ eɲá elɛ bu nkpɔ óó elë aboepi adi bu ntɔnë akɔnda abashinë, elë eya n’ye aɛn ji elë shi. Lapɔ esë, àlɛ́ ngiki alɛ elë bu ajiji elë opu óó elë aso dɛɛnnë, elë eya n’ye aɛn ji elë shi. Aɛnshiji elɔ elë ése elë esë eshi. Teteghë, ghɩnë ése ëë esë eshinë, emʋn kɔ gha lɛ́ bu powu ë në mʋn. Në mʋn kɔ bayɛ n’ye ngiki bë eboka në, Ʒoova esë bë eboka në. Naamanënë gha lɛ́ Ʒoova sʋgho wunë, yá n’ye aɛn jí në shi, noo në cé aghɩ fuɔ mbë. Aghɩ ntɔnelë ëë lɛ́: Israɛlë-kwɔ jenë edi juman elɔ yanë lɛ, në jumanghɩnelë lɛ, Ʒoovanë ghʋ́ Elize ghë lɛ́ mbënë lɛ. Epidɛghë, Naamanë cé ëë esë orù. Ese bɛtɛɛ, në dí akɔnda yɔghɔ, ë në sé në esë eshi. Në nɩ́ bu bɔ́ aɛnshiji ghë, ë në wú ayɔghɔ. Nkpɔkpɔnë esë, álɛ ebë egbɔ ehɛ kɔ́ jɔ nkpɔ o, kɔ́ ebë egbɔ elɛ bu nkpɔnë, bayɛ n’ye ebë erishi edi akɔnda. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, yiki bë eɔsɛ eghʋ Biblënë ghë eo elë jɔnë ghe eyɛ elë aɛn. Àlɛ́ bu ntɔnë ashunë, bayɛ n’ye ebë efu opu shi edi akɔnda; noo bunë ebá elɛ jɔnë kë óo elënë ghënë, bá eya kɔ́ elë ece elë esë orù o, kɔ́ elë ése elë esë eshi o.—Ka Proverbes 22:4.

ELË ÉSO DƐƐN, ELË GHA ÉLƐ BU OPUJIJI GHË

8. ?Bu nkpɔca ghë bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë eso dɛɛn é?

⁸ Àlɛ́ yiki alɛ elë bunë ahʋn elë sɛnë, aɛnshiji bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë eso dɛɛn, elë ghe elɛ bu opujiji ghë. Agbate eyɛ̀ hɛ o, ese ekpɛkpɛ lɛ-ghë noo nkɔdi bu lɛ opujiji bunë ngiki elɛnë lɛ bë eɔsɛ elɛ elë tɛ edɔ tete (Éph. 4:26). Elë éwu n’ye jɔ kpɛkpɛ nkpɔ ghë, Davidë lɛ Abigailë lɛ kë bá lɛ́ aɛnshiji bu.

9. ?Élé Nabalë bá bɔ́ Davidë é?

⁹ Di bu ntɛnɩ shúnë akɔnda je: Davidë lɛ në ngikinelë lɛ kë já kpà yí lóghoshi Paranë aʋn gbadaanë ghë, noo Sailë eshɔ kelë arɩ (1 Sam. 25:1). N’ye kë yí lóghoshinë, yikpe nkpɔ kë elɛlɛ ëë Nabalë, në dí blengbi; në jumanghɩnelë ése në nɛpiɛnelë kë edi bu n’yo. N’yonë, Davidë lɛ në ngikinelë lɛ kë sása kelë nɛpiɛnelë, kë bóka kelë (1 Sam. 25:​15, 16). N’ye Nabalë jumanghɩnelë në eba ekuɔkuɔ viaɲʋnnelë nfʋ shinë, Davidë tʋ́ ëë ngikinelë álɛ kebë eyi ehɛ Nabalë ghɩwu ghë n’ye bë elɔ kelë budibu je (1 Sam. 25:​6-8). Ese, Nabalë gha yá n’ye në mʋ́n tɩ bu fannganë Davidë lɛ ëë ngikinelë lɛ kë lɛ́ lɔ́ ëënë ghë. Në gha dísʋ gha lɔ́ Davidë bunë vívi ëënë. Bɔ́bɔ́, në rá Davidë lɛ ëë ngikinelë lɛ.—1 Sam. 25:​10, 11.

10. ?Élé Davidë lɛ Abigailë lɛ kë bá lɛ́ aɛnshiji bu é? (1 Samuel 25:​32, 33; kpɩ fotonë esë.)

¹⁰ ?Saci fë ëë fë lɛ́ Davidë, sa élé bu bá lɛ́ fë é? Davidë opu jíji ëë dɔ́ tete. Davidë lɛ́ ghɩnë jɔ ehʋn ëë sɛ mɛnsɩghë, n’yonë, bunë shúnë lɔ́ opu jíji në mɩɩ në vívi n’ye në ée Nabalë (1 Sam. 25:​13, 21, 22). N’yonë, Davidë lɛ në ngikinelë lɛ kë bɔ́ shigbë álɛ kebë eyi ee Nabalë. Ese, Nabalë ya Abigailënë aɛn ji ëë shinë, yí sɩ́ kelë álɛ bë elɛ̀ kelë mbë. ?Élé Abigailë bá yá n’ye aɛn jí në shi é? Àlɛ́ bɔ́bɔ́ Davidë nʋ́n opujiji ghënë, Abigailë ɔɔsɛ wú n’ye Davidë lɛ́ yiki yɔghɔ. N’yonë, në lɛ́ bunë në éɔsɛ elɛnë powu bóka Davidë, ë Davidë só dɛɛn, opu níni ëë shi. Abigailë hɔ́ Davidë budibu fannga nhɛn, në kpa óo ëë jɔ ayɔghɔ eshise ghë (1 Sam. 25:​18, 23-31). Davidë esë yá n’ye aɛn ji në shi, noo në cé Abigailë mbë ayɔghɔ nhɛn. Në mʋ́n n’ye jɔnë Abigailë hɛ́në, lɛ́ bunë Ʒoova esë vívi. ?N’yonë, mabu shú é? Opu níni Davidë shi, në só dɛɛn, në gha kpa gha yí gha lɛ́ lakwa pʋpʋ ntɔnë.—Ka 1 Samuel 25:​32, 33.

11. ?Àlɛ́ yiki alɛ elë bunë ajiji elë opu, élé aɛnshiji bë eba eɔsɛ eboka elë é? (Proverbes 19:11)

¹¹ ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi Davidë lɛ Abigailë lɛ jɔnë ghë é? Àlɛ́ bɔ́bɔ́ eɔ́ shigbë n’ye opu bë ejiji elë jɔ nkpɔ ghënë, aɛnshiji bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë elɛ bu bɛtɛɛ ghë. Aɛnshiji bë ekpa eɔsɛ eboka elë, álɛ kɔ́ eɲá ehɛ jɔ nkpɔ o, kɔ́ eɲá elɛ bu nkpɔnë, ebë edi akɔnda ewu bunë bu ntɔnë bë eɔsɛ ése (ka Proverbes 19:11). N’ye Abigailë bá bóka Davidë, óó Davidë ghágha akɔndanë Ʒoova edi jɔ ntɔnë ghënë, Davidë ɔɔsɛ só dɛɛn, opu gha kpa gha jíji në. Nkpɔkpɔnë esë, àlɛ́ yiki alɛ fë bunë ahʋn fë sɛ óó opu ajiji fënë, ɲi oghorumɔn shi, álɛ fë ghe elɛ bu opujiji ghë (Jacq. 1:19). Lapɔ esë, sɛrɛ Ʒoova, kpa bɔ cibɩ viɛ bu ëë Mbënë ghë, álɛ fë éwu akɔndanë në edi jɔ ntɔnë ghë. Bu ntɔnë bá eboka fë, álɛ fë éso dɛɛn.

12. ?Élé aghɩ fuɔ bë eba eɔsɛ eboka elë álɛ ebë eso dɛɛn, ebë ekpa elɛ bu aɛnshiji ghë é?

¹² Ʒoova ghʋ́ Abigailë ghë bóka Davidë, ë në ɔɔsɛ só dɛɛn, në kpa mʋ́n akɔndanë Ʒoova edi. Amɛn esë, àlɛ́ elë anʋn jɔ nkpɔ ghë, Ʒoova bë eɔsɛ eghʋ̀ elë nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ ghë eboka elë, álɛ ebë emʋn akɔndanë në edi jɔ ntɔnë ghë. N’yonë, àlɛ́ yiki alɛ bunë alɔ opu ajiji fënë, fë éɔsɛ evivi kretiɛngho nkpɔnë ɔɔ aɛnhɔ Ofo shigbënë ghë, álɛ bë eboka fë, álɛ fë éwu bu fɛ n’ye Ʒoova eba ewu bu jɔ ntɔnë ghë mɩnɛn (Prov. 12:15; 20:18). ?Ese, àlɛ́ ashu n’ye fë ëë fë éboka më cɛwu nkpɔ jɔ ntɔnë ghënë, fá eyɔyɔ Abigailë wú? Fá eboka më cɛwunë, álɛ bë ewu bu fɛ n’ye Ʒoova eba ewu bu jɔ ntɔnë ghë mɩnɛn wú? Mɛnsɩnë fë elele álɛ fë éboka ngiki fuɔ kebë eso dɛɛn, kebë ekpa elɛ bu aɛnshiji ghënë, Ʒoova bá eyɔ ëë shi ayɔghɔ nhɛn.

JÌ ƷOOVA NTƖ ÀLƐ́ LAHƲƆN NË EYO FË

13. ?Élé aɛnshiji bë eba eɔsɛ eboka elë àlɛ́ opu në eji elë é?

¹³ Elë powu, mici jɔghɔ ɔɔ bunë efɩ elë óó elɔ opu eji elë. Ese, àlɛ́ enë eghagha ghë n’ye Ʒoova ɔɔ mɛnsɩ dɔ́ she bu powunë, lɛ́ aɛnshiji bu, noo bu ntɔnë bá eboka elë álɛ ebë ebɔ elë ntɩji powu eba Ʒoova ghë àlɛ́ lahʋɔn në eyo elë (Ps. 27:1). Àlɛ́ bɔ́bɔ́ elë adi akɔnda n’ye bunë efɩ elënë, elë gha ɔɔsɛ ebë epie ëë ghë esɔ wunë, Ʒoova ëë bë eɔsɛ eboka elë. Bu ntɔnë ëë Ofo agbagho Ʒonasë jɔnë eyaya elë. Ʒonasë kólo Ʒoova o, ese n’ye Ʒoova bá bɔ́ juman kpɛkpɛ lé ëë mërɩnë, lahʋɔn yó ëë. Ëë ghëwu ëë abatanë në gha lɛ́ bu aɛnshiji ghë.

14. ?Agheci, mabughëwu Ʒonasë ríe n’ye bë eyi elɛ bunë Ʒoova hɛ́ ëë kɔ bë elɛnë é?

¹⁴ Ʒoova bɔ́ juman kpɛkpɛ nkpɔ lé Ʒonasë mërɩ. Në hɛ́ ëë kɔ, bë eyi Ninivë, álɛ bë ehɛ Ninivë-aghɩnë kɔ ná ekpʋsʋ kelë shi (Jon. 1:​1, 2). ?Saci fë ëë Ʒoova bɔ́ juman ntɔnë lé fë mërɩ, sa élé bá lɛ́ fë é? Ʒonasë bë epie Israɛlë oonë ghë enɔn eshi mɩɩ bë eshu Ninivënë nʋ́n Asiri oonë ghë gbonë, gha rɛ́eshi, noo oo-ghë yi ntɔnë bë eɔsɛ ebɔ ëë vɛ nkpɔ. Lapɔ esë, Asiri ngikinë kë elɛ ghaɲaghaɲa bu, kë kpa ɔɔ abɛlɛ. Bɔ́bɔ́, Ninivë oonë, kë lɛ́lɛ ëë “oonë ewu mpia shi” (Nah. 3:​1, 7). N’yonë, Ʒonasë gha dísʋ n’ye bë eyi elɛ bunë Ʒoova hɛ́ kɔ bë elɛnë, në já-kpa yí aʋn fuɔ.—Jon. 1:3.

15. ?Mabu bóka Ʒonasë, ë kpa bɔ́ ëë ntɩji bá Ʒoova ghë dɔ́ é? (Jonas 2:​6-9)

¹⁵ N’ye Ʒonasë në eba eja-kpa eyinë, Ʒoova lɛ́ bu yá ëë n’ye në ɔɔ mɛnsɩ tete. Në lɛ́ atrɛ bu cá ëë (Jon. 1:​15, 17). ?Mabu Ʒonasë ɲíshi bunë fɩ́ ëënë ghë é? Ʒonasë wú kɔ, gha ba gha yɛ n’ye në ékpa erie n’ye në éyi Ninivë, noo Ʒoova bë eɔsɛ ebidi ëë shi bunë bá efɩ ëënë powu ghë (ka Jonas 2:​6-9). N’ye Ʒoova kpa bá hɛ́ Ʒonasë kɔ bë eyi Ninivënë, amɛn eenë, në gha kpa gha nɩ́ mbë shi. Ʒonasë dísʋ yí Ninivë hɛ́ kelë bunë Ʒoova hɛ́ kɔ bá elɛnë. Ninivë-aghɩnë esë kë cé ëë mbë, ë kë wú ca.—Jon. 3:5.

16. ?Mabu bë eɔsɛ eboka elë àlɛ́ lahuɔn në eyo elë é? (Proverbes 29:25; kpɩ fotonelë esë.)

¹⁶ ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi Ʒonasë jɔnë ghë é? Elë gha éɲa bʋʋn shi bë eyo elë lahuɔn mɩɩ ebë eri Ʒoova sʋnë shi (ka Proverbes 29:25). Aɛnshiji bóka Ʒonasë, ë në bɔ́ aɛn bá Ʒoova ghë n’ye bë eɔsɛ eboka në. Në gha kpa gha bɔ́ aɛn gha bá bu akpɛɛkpɛnë bë eɔsɛ efɩ në, jumannë Ʒoova bɔ́ lé në mërɩnë ghë. Elë esë, elë gha ébɔ aɛn gha éba bunë bë eɔsɛ eyo elë lahuɔnnë ghë. Ese, elë ébɔ aɛn eba Ʒoova ghë n’ye në éɔsɛ ebidi elë shi bunë efɩ elënë ghë, fɛ n’ye ne bá boepi bóka elënë mɩnɛn. Nɔnjɛelë jɔghɔ, noo kë bɔ́ kelë ntɩji bá Ʒoova ghënë, kë ɔɔsɛ ríshi kpɛkpɛ bu akpɛɛkpɛnë jí kelë opunë ngbeɲi. Bɔ́bɔ́, kë ɔɔsɛ dísʋ bɔ́ jumannë Ʒoova bɔ́ lé kelë mërɩnë.a Àlɛ́ enë ewɛsɛ kelë jɔnë, enë ekpa edi ëë akɔndanë, bu ntɔnë bë eɔsɛ eboka elë (Héb. 13:6). Elë élɛ bu eya n’ye aɛn ji elë shi, elë ébɔ elë ntɩji powu eba Ʒoova ghë. Elë ékpa eboka ngiki fuɔ esë, álɛ kebë elɛ bu ntɔnë.

AƐN ÉJI ELË SHI EDƆ MƖƖ BË ELƐ WƆ́WƆ́

17. ?Élé ebë eba eɔsɛ eɔ aɛnshiji edɔ é?

¹⁷ Fɛ n’ye eba wúnë mɩnɛn, aɛnshiji bë eɔsɛ eboka elë, álɛ ebë elɛ bunë yɛsɛ àlɛ́ elë anʋn jɔ akpɛɛkpɛ ghë. ?Élé ebë eba eɔsɛ eɔ aɛnshiji edɔ é? Ʒoova ëë lɛ́ aɛnshiji tetenë Tishi. Në eghʋ̀ në Mbënë ghë lɛ, në wawɛ celenë ghë lɛ elɔ në sʋghɩnelë aɛnshiji (Néh. 9:20; Ps. 32:8). Në eo elë jɔnë bë elɔ ebë eso dɛɛn àlɛ́ opu ajiji elë, ebë ekpa enɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë (Ps. 119:​97-101). Àlɛ́ enë ebɔ cibɩ eka Biblënë, enë ewɛsɛ ëë, enë ekpa esɛrɛ Ʒoova n’ye bë elɔ elë ëë wawɛ celenë ɔɔ mɛnsɩnë, aɛn bá eji elë shi edɔ tete. N’yonë, àlɛ́ jɔ kpɛkpɛ nkpɔ afɩ elënë, ebá eɔsɛ ewɛsɛ jɔnë eyɛsɛ, ebá ekpa eɔsɛ emʋn akɔndanë Ʒoova edi jɔnë ghë lɛ, bunë në evivi n’ye ebë elɛ jɔnë ghë lɛ.—Prov. 21:​11, nɔtë.

18. ?Mabu fë evivi n’ye fë élɛ é?

¹⁸ Elë ésɛrɛ Ʒoova eyi álɛ bë elɔ elë aɛnshijinë epie ee gbonë (Ps. 14:2). Àlɛ́ enë eba nhɛn elɛnë, elë ghe ekà “aɛnshiji shigbënë miji wu tata” (Prov. 21:16). Elë évivi n’ye ebë elɛ aɛnshiji bu, bu powu ghë lɛ, cibɩ powu ghë lɛ. Àlɛ́ enë eba nhɛn elɛnë, bunë elë elɛnë powu “bá eyɛsɛ.”