?Yadʋwa fë éɔsɛ eyi nakwatɩ eshu é?

1-2. (1) ?Mabu ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ bë enɩ ebɔ é? (2)  “?Fë éyi nakwatɩ eshu epinë” ëë shi ëë lɛ́ nkpɔca é? (Kpɩ “Jɔnë kë gbágbashi.”)

“?JUMAN nkpɔca fë evivi n’ye fë édi àlɛ́ fë adɔomu é?” Àlɛ́ kɔ́ fë lɛ́ casɔghɔje o, kɔ́ ghɔyighɔje onë, agheci kë vívi fë jɔ ntɔnë eki fannga nhɛn. Juman yɔghɔ ntɛnɩ fë évivi n’ye fë édinë, ëë lɛ́ shigbëfɩ jumannë. Ese, kpa bayɛ n’ye fë édi juman gbe álɛ fë éwu shigha ekpɩ fë esë (2 Thess. 3:10). Ese, agheci fë dí jumannë fë eghagha n’ye fë édi ngbeɲi gbonë akɔnda dádá.

² Oo jɔghɔ ghënë, gufrëmɔndɔnnelë eya n’ye ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ bë eɔsɛ eyi nakwatɩ eshu álɛ kebë egbɔ eri nakwatɩ-yinë shi. Àlɛ́ ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ kë ashu oku ntɔnë ghënë, këlë lɛ kelë shìelë lɛ edidi jɔ álɛ kebë ewu juman nfre ntɛnɩ kebë eɔsɛ edinë lɛ, n’ye kebë ekpa eɔsɛ eyi nakwatɩ eshunë lɛ.a Agheci fë esë, fë evivi fë esë kɔpɛ fë ékpa eyi nakwatɩ eshu epi o. ?N’yonë, yadʋwa fë éɔsɛ eyi eshu é? ?Bu fuɔ nkpɔca fë eghagha n’ye fë éhɔhɔ é? Mbë órò ntɛnɩ ghënë, ebá ewu Biblë mbratishi nfre nfrenë bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë édi n’ye fë éɔsɛ eyi nakwatɩ eshunë akɔnda álɛ fë énɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë. Agbate, ebá ehɛ ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ jɔ mbë órò ntɛnɩ ghë o, ese Biblë mbratishi nfre nfrenë ebá ewunë bë eɔsɛ eboka kretiɛnghɩnelë powu àlɛ́ kë avivi n’ye kebë ekpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu. Bë ekpa eɔsɛ eboka shìelë esë álɛ kebë eboka kelë jɛelënelë eyɛsɛ nakwatɩ-yi jɔnë ghë.

?FË ÉKPA EYI NAKWATƖ EHƆHƆ BU WÚ?

3. ?Mabughëwu kretiɛnghɩ jɔghɔ evivi n’ye kebë ekpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔ é?

³ Oo jɔghɔ ghë, àlɛ́ yiki ayi nakwatɩ mɩɩ ashu okunë gufrëmɔndɔn ngikinelë evivi n’ye ngiki bë eshunë, bë eɔsɛ ewu juman yɔghɔ edi. Ese, oo jɔghɔ fuɔ ghë esë, bayɛ n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ eshu epi je, álɛ fë éɔsɛ ewu juman yɔghɔ edi, fë ékpa eɔsɛ ewu jumannë bë elɔ fë éwu bà-ghë je. Bu ntɔnelë bë eɔsɛ eboka kretiɛngho nkpɔb álɛ bë ewu cibɩ eka Ofo ndanë edɔ, bë ekpa edi Ofo jumannë jɔghɔ esë. Ese, ntɛnɩ ebë emʋnnë, àlɛ́ yiki akpa avivi n’ye bë eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔnë, bë emʋn kɔ gha rɛeshi wu.

4. ?Ca bë enɩ bu ebɔ nakwatɩ yi jɔnë ghë é? (Kpɩ bunë kë ghɛ́ghɛ dá agbanë oghoshi n’yo esë.)

⁴ Biblënë ehɛ kɔ “owu-nkpɔ bë eshe ëë esomu tɔ̀lɔ” (Gal. 6:​5, kpɩ note d’étude). N’yonë, kretiɛnghɩnë kë dɔ́dɔomunë, kelë omunë ëë kebë edi akɔnda ewu bunë kebë elɛ nakwatɩ yi jɔnë ghë. Ese, ngbɔjɛelënë, shìnelë ëë bë eo kelë jɔ, bë enɩ bu ebɔ elɔ kelë nakwatɩ yi jɔnë ghë (Éph. 6:1). Àlɛ́ shìnelë aba nhɛn aboka kelë jɛelë mɩɩ kë adɔdɔomunë, kelë omunë kë bá eɔsɛ enɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë nakwatɩ yi jɔnë ghë.—Prov. 22:6.

5. ?Cibɩ nkpɔca yiki bë edi akɔnda ewu kɔ́ bë ekpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔ é? ?Mabughëwu é? (Kpɩ foto esë.)

⁵ Mici jɔghɔ, álɛ ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ bë egbɔ eshu n’ye gufrëmɔndɔnnelë evivi n’ye kebë eyi nakwatɩ eshunë, ngiki evivi kelë kɔ́ kë bá ekpa edisʋ eyi ngbeɲi o. Ese, álɛ kebë egbɔ enɩ bu ebɔ jɔ ntɔnë ghënë, bayɛ n’ye kelë lɛ kelë shìelë lɛ bë ebɔ cibɩ edidi ëë jɔ ebashi, álɛ kebë eviɛ bu aʋn-nkpɔ ewu bu nfre nfrenë kebë ekpa eɔsɛ ehɔhɔnë lɛ, juman ntɛnɩ kebë eɔsɛ edinë lɛ. ?Ese mɩɩ taa shìelë lɛ jɛelë lɛ bë edidi bu ntɔnë jɔ, álɛ kelë jɛelë bë egbɔ eshu n’ye gufrëmɔndɔn ngikinelë evivi n’ye nakwajɛelë bë eshunë wú? Oowo (Prov. 21:5). Ncasɔghɔ jɔghɔ nɩ́ bɔ́ n’ye kebë eyi nakwatɩ eshu n’ye gufrëmɔndɔnnë evivi n’ye kebë eshunë, kebë eviɛ juman, kebë eo kelë shigbëfɩ jumannë órò, álɛ kebë egbɔ edi akɔnda ewu kɔ́ kebë ekpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔ o. Ngiki jɔghɔ esë, kë ekɩkɩ mɩɩ bɛtɛɛ ëë kë egbɔ edi bu ntɔnë akɔnda.

6. ?Mabu bë eɔsɛ eboka yiki álɛ bë ewu kɔ́ bë ekpa eɔsɛ eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu é?

⁶ ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë éwu kɔ́ fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔ é? Ofosɛrɛnë ëë bë eɔsɛ eboka fë (Jacq. 1:5). Lapɔ esë, bayɛ n’ye fë ékpa elɛ bu ntɛnɩelë: Nkpɔghënë, di akɔnda wɛsɛ fë esë álɛ fë éwu bunë ghëwu fë evivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩnë (Ps. 26:2). Aɲʋnghë, di bunë fë evivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔnë akɔnda ayɔghɔ nhɛn (Prov. 14:15). Elë égbagba jɔ ntɔnelë shi nkpɔ nkpɔ.

WƐSƐ FË ESË

7. ?Kretiɛnghonë evivi n’ye bë ekpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bunë, mabu bë emʋn é?

⁷ Àlɛ́ fë avivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ álɛ fë éhɔhɔ bu nkpɔnë, bayɛ n’ye fë évivi fë esë jɔ ntɛnɩ: ‘?Mabughëwu më evivi n’ye më ékpa eyi nakwatɩ álɛ më éhɔhɔ bu ntɔnë é?’ Ngiki fannga nhɛn eviɛ n’ye kebë ekpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔ álɛ kebë eɔsɛ edi jumannë kë kolo, kebë ekpa eɔsɛ edi juman yɔghɔnë bë elɔ kebë ewu shigha edɔ. ?Bu ntɔnelë lɛ́ bu apʋpʋ wú? Oowo (1 Tim. 5:8). Ese, Biblënë ele elë shi n’ye ghɩnë ebɔ shigha eboepi ëë oohʋn ghë, ekpa edi akɔnda n’ye shigha ëë bë eɔsɛ ebidi ëë shinë, bu kwa bë eɔsɛ efɩ ëë (Prov. 23:​4, 5; 1 Tim. 6:​8-10; 1 Jean 2:17). Àlɛ́ shigha lɛ eyidi lɛ ghëwu ëë fë evivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bunë, mʋn kɔ bu ntɔnelë gha ɔɔsɛ bë elɔ yiki bë ewu sɛyɛyɛ tetenë, bë ekpa eɔsɛ elɔ yiki bë ekà Ʒoova miji bɔ́bɔ́.

8-9. (1) ?Élé kretiɛnnelë bë eba ewu nakwatɩ-yinë é? (Matthieu 6:33). (2) ?Mabu fë ɲíshi jɔnë Ʒozefina lɛ, Morinë lɛ, Irisë lɛ kë hɛ́në ghë é?

⁸ ?Élé ebë eba ewu nakwatɩ-yinë é? Bʋʋn gha éɔ alɔ gha édɔ gha éshe Ʒoova sʋnë (Mat. 22:​37, 38; Phil. 3:8). Elë éwu nakwatɩ-yinë fɛ bunë bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë ewu bu je ekpɩ elë esë, álɛ ebë eɔsɛ ebɔ elë oghorumɔnnë powu esʋ Ʒoova ayɔghɔ nhɛnnë.—Ka Matthieu 6:33.

⁹ Elë éwu n’ye elë nɔnjɛelë kretiɛnghɩ jɔghɔ eba ewu nakwatɩnë kebë ekpa eyi ehɔhɔ bunë. Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Ʒozefina, në ehʋn-oo Shili, në hɛ́ kɔ: “Më kpa yí nakwatɩ hɔ́hɔ bu álɛ më éɔsɛ ewu juman ekpɩ më esë, álɛ më ékpa eɔsɛ edi Ʒoova jumannë edɔ. Ese, gha lɛ́ nakwatɩnë më kpa yí álɛ më éhɔhɔ bu edɔnë ghë ëë më bɔ́ aɛn bá wo, Ʒoova jumannë më ghágha n’ye më édinë ëë më bɔ́ boepi.” Nɔnjɛ yighɔ fuɔ nkpɔ esë di Morinë, në yí órò-lɛ nakwatɩ mɩɩ agbʋʋn nkpɔ álɛ në émʋn órò-lɛ. ?Mabughëwu é? Kpe jɔnë në hɛ́: “Më víɛ n’ye më éyi eboka n’ye ofojɔhɛghɩ gha dɔ́ wunë. N’yonë, më víɛ bunë më ékpa eɔsɛ ehɔhɔ álɛ më éɔsɛ eyi edi Ofo jumannë oku ntɔnë ghë. N’ye më bá hɔ́hɔ órò-lɛ rerenë, më dí juaman ë më ɔɔsɛ dáda shigha báshi álɛ më éɔsɛ eyi okunë më ghágha n’ye më éyi edi Ofo jumannë. N’ye më bá shú gbonë, órò-lɛnë më hɔ́hɔnë bóka më, ë më ɔɔsɛ wú juman.” Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ esë di Irisë, në yí nakwatɩ shú epi mɩɩ në káci dɔtɔrëgho, në elɛ eyi kpe, në hɛ́ kɔ: “Fë éyi nakwatɩ eshu epi ekpa ehɔhɔ bu edɔnë yɛsɛ o, ese bu ntɔnelë gha ɔɔsɛ bë elɔ oohʋn bë eyɛ fë sɛ tete, fë ékpa ewu sɛyɛyɛ tetenë wo. Kpe bunë bë eɔsɛ elɔ fë éwu sɛyɛyɛ tetenë: Ʒoova ëë bë eboepi fë oohʋn ghë.” Ao, àlɛ́ elë lɛ Ʒoova lɛ cɛwudinë ëë aboepi elë oohʋn ghënë, ebá enɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë, álɛ ebë eɔsɛ epie amɛn ewu sɛyɛyɛ mɩɩ bë elɛ ananan.

DI BUNË FË EVIVI N’YE FË ÉKPA EYI NAKWATƖ EHƆHƆNË AKƆNDA

10. ?Àlɛ́ enë edi akɔnda ewu kɔ́ ebë ekpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bunë, élé mbratishinë nʋn Deutéronome 32:29 ghënë bë eba eɔsɛ eboka elë é?

¹⁰ Agheci ɔɔ juman ntɛnɩ nʋn fë órò dádá, ëë ghëwu fë mʋn nakwatɩnë fë éyinë lɛ, bunë fë ékpa ehɔhɔnë lɛ. Ese, kpa bayɛ n’ye fë édi bu nfre nfre fuɔ esë akɔnda. Bë eɔsɛ elɛ bu fuɔ ntɛnɩ fë éhɔhɔ álɛ fë éɔsɛ edi jumannë ebɔbɔ ntɛnɩ fë boepi dí ëë akɔndanë (fë ékpa eɔsɛ ekpɩ Proverbes 18:17). Ɔɔ bu nfre nfre fannga ntɛnɩ nʋnghë amɛn óó ngiki eghʋ̀ ëë ghë ehɔhɔ bu. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, nakwatɩ jɔghɔ eghʋ̀ ɛntɛrnɛtë ghë eyaya ngiki bu. Agheci esë n’ye fë nʋ́nnë, fë éɔsɛ ewu juman edi ekpɩ fë esë àlɛ́ bɔ́bɔ́ fë gha kpa gha yi nakwatɩ gha hɔhɔ bu gha dɔ́. Fë éɔsɛ edi bu ntɔnelë akɔnda. Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Ʒoana, në nʋn Fɛrlandë. N’ye në bá yí nakwatɩ mɩɩ në shú n’ye në oonë gufrëmɔndɔnnë evivi n’ye nakwajɛelë powu bë eshunë, në gha kpa gha víɛ n’ye në ékpa eyi nakwatɩ eshu epi ehɔhɔ bu edɔ. Kpe jɔnë në hɛ́: “N’ye më bá yí nakwatɩ mɩɩ më shú n’ye gufrëmɔndɔnnelë evivi n’ye ebë eshunë, më víɛ juman dí, ë më wú jumannë elɔ më ewu bà-ghë, më kpa káci shigbëfɩgho. Më dí juman nfre nfre, më wú n’ye Ʒoova tú më àkpa fɛ n’ye në bá hɛ́ báshi kɔ ná elɔ në sʋghɩnelë bunë emian kelënë mɩnɛn.” Kpe bunë fë ébɔ ele órò: Élɛ n’ye fë evivi n’ye fë éyi nakwatɩ eshunë o, élɛ bunë fë evivi n’ye fë ékpa ehɔhɔ-mʋnnë powu ghë o, mʋn yɛsɛ n’ye ayɔghɔ lɛ pɛ lɛ nʋn ëë ghë. N’yonë, vivi fë esë jɔ ntɛnɩ: ‘?Ayɔghɔnë nʋ́n ëë ghënë, dɔ́ she pɛnë nʋ́n ëë ghënë wu?’ (ka Deutéronome 32:29; 1 Cor. 10:23). Pëlɛ, kpe bu nfre nfrenë fë édi akɔnda álɛ fë émʋn ntɛnɩ fë énɩ ebɔ.

11. ?Àlɛ́ fë avivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bunë, mabughëwu yɛsɛ n’ye fë édi cibɩnë bá ebɔ fë gbai powunë akɔnda é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹¹ Cibɩnë bá ebɔ fë gbai powu ghë. Bunë kë bá eyaya fë nakwatɩ gbonë lɛ ereni jumannë kë bá ebɔ ele fë mërɩnë lɛnë, di akɔnda wu cibɩ evienë bá ebɔ fë gbai powu. ?Àlɛ́ fë në ebɔ cibɩ elɛ bu ntɔnelënë, fá ekpa ewu bà-ghë edi Ofo jumannë lɛ fë shikwa jumannë lɛ wú? (Phil. 1:10) ?Nakwatɩnë fá eyinë, bá egbɔ fë sɛ mɩɩ bë ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë éka Biblë, fë ékpa ebaba fë esë eyɛ jɛmɛnnelë ghë wú? Bu ntɔnë ëë fɩ́ elë nɔnjɛ nkpɔ, në nʋn Ɛndë. Në dí Ʒerozë, në hɛ́ kɔ: “Kpɛkpɛ lɔ́ më n’ye më éyi ndaka, më ékpa eje rɔkɔ shi ece jɔnë kë ehɛ jɛmɛnnelë ghënë. Mici jɔghɔ bɔ́bɔ́, më ghe yi jɛmɛn esë. Amɛn, àlɛ́ më në edi bunë shúnë akɔndanë, më ewu kɔ agbate më hɔ́hɔ bu o, ese, më cɔ́ghɔ cibɩ lɛ mɛnsɩ lɛ ekpete nhɛn.” Ese, ɔɔ nakwatɩ ntɛnɩ fë éɔsɛ eyi óó ghe ebɔ fë cibɩ ghe edɔ, ɔɔ ntɛnɩ esë óó gha lɛ́ mici powu ëë fë éyi, gha lɛ́ mici powu esë ëë kebë elɔ fë juman fë ése edi ereni. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Rabeka, në nʋn Mozanbikë. Jumannë në nɩ́ bɔ́ óó në yí ëë nakwatɩnë eyɛyɛ në sɛ edɔ tete. Në hɛ́ kɔ: “Kë ebɔ cibɩ aɲʋn eyaya më bu cikpɔ, bu ntɔnë lɔ́ më wú bà-ghë álɛ më éɔsɛ edi më shigbëfɩ jumannë eyi.”

12. ?Jɔ nfre nfre nkpɔca fë évivi fë esë álɛ fë éɔsɛ enɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë nkwatɩ jɔnë ghë é? (Ecclésiaste 12:1).

¹² Cibɩnë bá ebɔ fë álɛ fë éhɔhɔ bunë erere. ?Vɛ evie bá ebɔ fë álɛ fë égbɔ erere bunë fë ehɔhɔnë é? ?Agheci bá ebɔ fë agbʋʋn evie é? ?Bunë fë evivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔnë, bá elɔ fá eɔsɛ ebɔ fë cibɩnë aɛnshiji ghë wú? (Éph. 5:​15-17). ?Àlɛ́ kɔ́ fë lɛ́ casɔghɔje o, kɔ́ ghɔyighɔje o, nakwatɩnë fë evivi n’ye fë éyi álɛ fë ékpa ehɔhɔ bunë, bë eɔsɛ elɔ fë éwu bà-ghë álɛ fë élɛ ntɛnɩ fë éɔsɛ elɛnë powu Ʒoova jumannë ghë ekaci shigbëfɩgho bɔ́bɔ́ wú? (Ka Ecclésiaste 12:1). ?Bunë fë vívi n’ye fë éhɔhɔnë, ɔɔ ntɛnɩ ghe enʋnmɔn ghe edɔ wué? Agheci ɔɔ nakwatɩ ntɛnɩ ghë óó fë éɔsɛ eyi ehɔhɔ bu álɛ fë émʋn bu-lɛ óó ghe ekpɛkpɛ alɔ ghe edɔ fɛ inivɛrsite mɩnɛn. Nɔnjɛ yikpe nkpɔ di Mario, në nʋn Shili, në hɛ́ kɔ: “Më dísʋ yí nakwatɩ nkpɔ ghë álɛ më éhɔhɔ bu-lɛ mɩɩ agbʋʋn aɲʋn. N’ye më yí hɔ́hɔ bu-lɛnë mɛ́n alɔ she inivɛrsite eenë. Më eyi nakwatɩ mici alɛ́ gbai nkpɔ ghë, bu ntɔnë lɔ́ më ɔɔsɛ dí shigbëfɩ jumannë cibɩ ntɔnë ghë.”

13. ?Àlɛ́ nakwatɩnë fá eyi ehɔhɔ bunë gha nʋn oonë fë nʋnnë wunë, mabu bë eɔsɛ eshu é?

¹³ Okunë nakwatɩnë fë éyinë nʋnnë. Agheci nakwatɩnë fá eyi ëë ghë ehɔhɔ bunë, gha kà fë aʋnnë miji, nʋn oonë fë nʋnnë ghë. ?Ese, àlɛ́ nakwatɩnë fë éyinë anʋn oo fuɔ ëë é? ?Àlɛ́ fá yí gbo, fë lɛ nakwajɛelë fuɔ lɛ eɲá ehʋn-oo aʋn-nkpɔ nakwatɩ ntɔnë ghë wú? Àlɛ́ nhɛn ëë bu bá eba eyinë, sasa fë esë. Noo àlɛ́ fë në ekà fë shikwaghɩ miji eyi epi, óó fë lɛ aghɩnë kë ghe esʋ Ʒoova wunë lɛ anʋn aʋn-nkpɔ ahʋn-oonë, bu ntɔnë bë eɔsɛ eci fë lɛ Ʒoova lɛ cɛwudinë aba (Prov. 22:3; 1 Cor. 15:33). Matiasë ehʋn-oo Mozanbikë. Në yí nakwatɩnë gha kpɛkpɛ alɔ wunë ghë hɔ́hɔ bu mɩɩ agbʋʋn nkpɔ. Ese, yinë në yí nakwatɩ ntɔnë ghënë, erɛrɛ në. ?Mabughëwu é? Në hɛ́ kɔ: “Agbʋʋnnë kë bɔ́ yáya më bunë powu ghë, nakwatɩ n’yo ëë më só hʋ́n-oo. N’yonë, mici powu jeje bu eba më ngbeɲi. Amɛn, më ehɛ ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛnë kë evivi n’ye kebë eyi nakwatɩ nkpɔ ghë ehɔhɔ bunë kɔ kelë nakwatɩnë gha ekà n’ye kelë shikwanë nʋnnë miji.” Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ esë nʋn Risi, në hɛ́ kɔ: “Noo më só ereni n’yo yí nakwatɩ hɔ́hɔ bu, ese më lɛ nakwajɛelënë lɛ gha só aʋn-nkpɔ gha hʋ́n-oo wunë, bu ntɔnë lɔ́ më ɔɔsɛ kwá bu apʋpʋ lɛ jeje bu nfre nfre fannga nhɛn lɛ.” N’yonë, fë éɔsɛ eghɛghɛ eyi nakwatɩ nkpɔ ghë álɛ kebë eghʋ̀ ɛntɛrnɛtë ghë eyaya fë bu.

14. ?Àlɛ́ fë avivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bunë, élé Biblë mbratishinë nʋn Luc 14:28 ghënë bë eba eɔsɛ eboka fë é?

¹⁴ Shighanë fá esɔnë. Bunë kë eyaya nakwatɩnelë ghënë aghɔ ghe kpɛkpɛ alɔ, ɔɔ ntɛnɩ esë gufrëmɔndɔn ëë enɩ ëë apɩ. Bu ntɔnelë bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë éhɔhɔ bu-lɛ, álɛ fë éɔsɛ ewu juman edi. Ese, ɔɔ bu jɔghɔnë kë eyaya nakwatɩnelë ghë óó ekpɛkpɛ alɔ edɔ tete. Agheci, álɛ nakwatɩ nkpɔ bë eyaya fë bu ntɔnelë nkpɔnë, fë énɛ yiki nkpɔ apɩ bë eboepi ewa fë ereni eyaya fë bu, álɛ nakwatɩnë bë egbɔ edisʋ ebɔ fë. Nakwajɛelë jɔghɔ, apɩnë kebë enɛ bunë kë yáya kelënë ghëwunë bɔ́ kelë agbʋʋn fannga nhɛn. Elë nɔnjɛ yikpe nkpɔ di Adilsɔnë, në nʋn Mozanbikë. Apɩnë në nɛ́ bunë në hɔ́hɔnë ghëwunë, erɛrɛ në amɛn. Në hɛ́ kɔ: “Bunë më hɔ́hɔ mɩɩ agbʋʋn alɛ́ nakwatɩ nkpɔ ghënë ghëwu, më shikwaghɩ gha ɔɔsɛ gha dí bu gha yɛsɛ, kë gha ɔɔsɛ gha véve bu jɔghɔ, álɛ kebë eɔsɛ enɛ apɩnë erere.” Àlɛ́ fë ɲá enɩ bunë fë evivi n’ye fë éyi nakwatɩ ehɔhɔnë ebɔnë, vivi fë esë jɔ ntɛnɩelë: ‘?Shigha evie ebá esɔ é? ?Më lɛ më shikwaghɩ lɛ ebá eɔsɛ enɛ shigha ntɔnë wú? ?Ɔɔ lafuɔnë nʋnghë óó mɛn alɔ wú?’ (Ka Luc 14:28.) ‘?Àlɛ́ më gha ɔɔsɛ më énɛ shigha ntɔnë powu amɛn wunë, bá ebɔ më agbʋʋn evie álɛ më éɔsɛ enɛ ëë erere é? ?Jumannë má edinë bá eɔsɛ elɔ më ékpɩ më esë, më ékpa enɛ apɩnë erere wú?’—Prov. 22:7.

15. ?Jumannë bunë fë ehɔhɔnë bá elɔ fá ewunë, mabughëwu fë édi ëë akɔnda ebashi é?

¹⁵ Jumannë fá eɔsɛ ewu. Juman nfre nfrenë fá eɔsɛ ewu edi óó nʋnnʋn kɔ́ n’ye fë ehʋn-oonë o, kɔ́ n’ye fá eyi ehʋn-oonë o, di ëë akɔnda. Vivi fë esë: ?Bunë më eyi nakwatɩ ehɔhɔnë bë eɔsɛ elɔ më éwu juman edi wú? Bunë kë eyaya nakwatɩnelë ghënë, aghɔ ghe yaya yiki bu-lɛ tetenë bë eɔsɛ eboka ëë álɛ bë ewu juman edi. Ese, eyaya ghɩnë bumʋn esëkpɔ, bunë bë elɔ bë ebɔ akɔnda esëkpɔnë (Col. 2:8). Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ nʋn Ɛndë, në hɛ́ kɔ: “Bunë më kpa yí nakwatɩ hɔ́hɔnë, gha yáya më bu-lɛ tetenë bë eɔsɛ elɔ yiki bë ebɔ më juman ghë. N’yonë, bunë më hɔ́hɔnë, më gha ɔɔsɛ gha wú ëë juman gha dí.” Kpa ɔɔ bunë kë eyaya óó ëë juman gha ɲɔnshi. Elë nɔnjɛ nkpɔ nʋn Santrafrikë oonë ghë, në di Siblimë, në hɔ́hɔ klimatizɛrë babayɛ juman. Kpe jɔnë në hɛ́: “N’ye më ehʋn-oonë, ngikinelë omu ëë kë ebaba kelë klimatizɛrë eyɛ, n’yonë ekpɛkɛ elɔ më n’ye më éwu juman edi.”

16. ?Jumannë fá edi àlɛ́ fë ayi nakwatɩ ahɔhɔ bu arerenë, mabughëwu yɛsɛ n’ye fë éwɛsɛ ëë ebashi é?

¹⁶ Jumannë fá ewu edi àlɛ́ fë ayi nakwatɩ arerenë wɛsɛ ëë bashi. ?Juman ntɔnë bá eyɛyɛ fë sɛ wú? (Eccl. 3:​12, 13). ?Élé jumannë bá eba eyi é? ?Àlɛ́ sosiete nkpɔ ghë ëë fë édi jumannë, bu kwa ghe efɩ fë gbo wué? ?Sosiete ntɔnë emianmian në ngikinelë kebë elɛ bu edɔ álɛ bë enʋn ngbeɲi wú? ?Apɩ evie kë enɛ ngikinë kë edi juman nfre ntɔnë é? ?Apɩ ntɔnë bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë ékpɩ fë esë eyɛsɛ wú? ?Álɛ fë éɔsɛ edi juman ntɔnë eyinë, kebë eyaya fë bu eyi esëkpɔ wú? ?Ntɛnɩ kpa ɔɔ alɔ dɔ́në, juman ntɔnë bá eɔsɛ elɔ fë éwu bà-ghë álɛ fë ébɔ Ofo Shibanë eboepi wú? (Eccl. 12:13). N’yonë, juman ntɛnɩ bunë fë ehɔhɔnë bá elɔ fá edinë, di ëë akɔnda yɛsɛ. Ese, àlɛ́ fë anʋn okunë juman gha ba nhɛn gha ɲɔnshi wunë, gha éyɔ juman gha édɔ wo. Ese, mʋn n’ye bunë fë ehɔhɔ amɛnnë ëë bë eɔsɛ elɔ fë éwu juman edi eci. Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Tabita, në nʋn Ɛndë, në yí budada nakwatɩ, bɔ́ në vɛ lɔhʋn. Në hɛ́ kɔ: “Më hɛ́ më esë kɔ budada jumannë bë eɔsɛ eboka më álɛ më élɛ shigbëfɩgho. Lapɔ esë, mici kwapowu ngiki evivi n’ye kebë edada talɛ, më éɔsɛ edada bu cibɩnë më akolo. Álɛ më éɔ më esë omu aʋnkunë më éso edada talɛnë, ghe ebɔ më shigha ghe edɔ.” Bunë Tabita hɔ́hɔnë, lɔ́ në wú jumannë eboka në, në shigbëfɩ jumannë ghë.

17. (1) ?Élé kretiɛngho nkpɔ bë eba elɛ álɛ bë ewu nda nfre nfrenë bë eboka ëë álɛ bë enɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë nakwatɩ-yi jɔnë ghë é? (2) ?Biblë mbratishi nfre nfre nkpɔca bë eɔsɛ eboka kretiɛngho nkpɔ álɛ bë nɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë jɔ ntɔnë ghë é? (Kpɩ kare ntɛnɩ: “Biblë mbratishi nfre nfrenë ebë edi ëë akɔnda.”)

¹⁷ Edídi bu nfre nfre fannga nhɛn jɔ mbë órò ntɛnɩ ghë, óó bë eɔsɛ eboka elë nakwatɩnë elë ekpa eyi ehɔhɔ bunë jɔnë ghë. ?Élé fë éba eɔsɛ ewu nda fuɔnë bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë énɩ bu ebɔ aɛnshiji ghë é? Fë éɔsɛ eyi nakwatɩ ntɛnɩ kë eyaya bunë fë evivi n’ye fë éhɔhɔnë ghë, fë ékpa eɔsɛ eyi kelë ɛntɛrnɛtë adrɛsënë ghë. Juman nfre nfrenë bunë fë ehɔhɔnë bë eɔsɛ elɔ fë edinë, fë éɔsɛ eviɛ ëë ebashi. Bunë fë evivi n’ye fë éhɔhɔnë, aghɩnë kë hɔ́hɔ ëë rérenë lɛ, aghɩnë kë wú ëë juman dínë lɛnë, fë éɔsɛ eda kelë sɛ álɛ fë évivi kelë jɔ (Prov. 13:10). Vivi kelë jɔ ntɛnɩ: “?Ayɔghɔ lɛ pɛ nkpɔca lɛ nʋnnʋn ëë ghë é? Lapɔ esë, aghɩnë kë esʋ Ʒoova sɛyɛyɛ ghënë, fë lɛ kelë lɛ édidi jɔ (Prov. 15:22). Fë éɔsɛ evivi kelë jɔ ntɛnɩ: ?Bu nkpɔca fë éɔsɛ ehɔhɔ, juman nkpɔca fë éɔsɛ edi óó ba kelë aɛn ghë yɛ é?” Agheci kë bá ehɛ fë bu ntɛnɩ fë gha damë gha di ëë akɔnda joʋn wunë.

18. ?Mabu ebë emʋn eyɛsɛ é?

¹⁸ Fɛ n’ye ebá wú ëënë mɩnɛn, fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bunë, ayɔghɔ lɛ pɛ lɛ nʋ́n ëë ghë. Damë sɛrɛ Ʒoova ayɔghɔ nhɛn álɛ fë émʋn ntɛnɩ fë énɩ ebɔnë. Agbate, fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔnë bë eɔsɛ elɔ fë ewu shigha ekpɩ fë esë. Ese, mʋn yɛsɛ n’ye bu ntɛnɩ bë eɔsɛ elɔ fë éwu sɛyɛyɛ tetenë, ëë lɛ́ cɛwu yɔghɔnë fë lɛ Ʒoova lɛ bë edinë (Ps. 16:​9, 11). Ʒoova ekpɩ ëë sʋghɩnelë kwapowu, àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë ayi nakwatɩ ahɔhɔ bu adɔ o, àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë gha hɔ́hɔ bu gha adɔ wo (Héb. 13:5). ?Ese, àlɛ́ fë avivi n’ye fë ékpa eyi nakwatɩ ehɔhɔ bu edɔnë, mabu bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë lɛ Ʒoova lɛ cɛwudinë bë eyɛsɛ eyi é? Ebá egbagba jɔ ntɔnë shi mbë órò gbeenë ghë.