Hɔhɔ bu Gabaɔn ngikinelë sɛ

1-2. ?Mabughëwu ebë ebɔ aɛn eba jɔnë Biblënë ehɛ Gabaɔn ngikinelë sɛnë ghë é?

ENƲ́N agbʋʋn 1473 E.B.G. (Elë brɛsʋ gha shú se), Israɛlë ngikinelë eghʋ aghʋ álɛ kebë ebɔ eshipata puɔpuɔnë Ofo hɛ́ kɔ bá elɔ kelënë. Ʒoova bóka kelë, ë kë ɔɔsɛ kʋ́ra, kë bɔ́ Ʒeriko oonë lɛ, Ai oonë lɛ. Ese bɛtɛɛ, bu nkpɔ shú, kë gha jí ëë ofu. Ngiki pa-je nkpɔ wá sɩ́ kelë, kë hɛ́ kɔ kë píe oo epi, kë evivi n’ye kebë ebaba álɛ bɛtɛɛ bë enʋn kelë lɛ Ofo ngikinelë lɛ ncɔcɔ.

² Ngiki pa-je ntɔnë ëë lɛ́ Gabaɔn ngikinë. Epidɛghë ëë Biblënë rú kelë eyi ghɔgbo ntɔnë ghë, ese bɛtɛɛ, Biblënë kpa rú kelë eyi lapɔ. Biblënë eya n’ye Gabɔn ngikinelë kë hʋ́n-oo Israɛelë˗aghɩnelë ncɔcɔ agbʋʋn fannga nhɛn. Gabaɔn ngikinelë jɔnë eyaya elë bu ayɔghɔnë ebë eɔsɛ eɲishi, ekpa eyaya elë bu fannga nhɛn Ʒoova sɛ.

ELË ÉLƐ BU NTƖJI GHË LƐ ESHISE GHË LƐ

3. (1) ?Ca lɛ́ Gabaɔn ngikinelë é? (2) ?Mabughëwu kë vívi n’ye kelë lɛ Israɛlë ngikinë lɛ bë ebaba é?

³ Álɛ Israɛlë ngikinë bë eɔsɛ ebɔ Kanaan eshipatanë, kebë ekʋra ootu lɔhʋn-arɩ. Oo ntɔnelë ngikinë ‘dɔ́ she Israɛlë ngikinelë, kë kpa ɔɔ mɛnsɩ she kelë’ (Deut. 7:1). Ootu ntɔnelë nkpɔ ëë lɛ́ Ivitë-aghɩ ootunë. Ootu ntɔnë ghë ëë Gabaɔn oonë nʋ́n. Kë lé kwa jíghe Gabaɔn oonë mɩɩ sɩ́. Gabaɔn ngikinelë ɔɔ sonjaghɩ fannga nhɛn (Jos. 10:2). Kanaan oo kala gbeenelë kë vívi n’ye kebë eghʋ Israɛle ngikinelë aghʋ, ese Gabaɔn nginelë ëë kë gha vívi n’ye kebë elɛ bu ntɔnë. ?Mabughëwu é? Noo kë mʋ́n kɔ kë gha ɔɔsɛ kebë ekʋra Israɛlë˗aghɩnelë aghʋghʋ ghë. Kë wú n’ye Ʒoova eghʋ aghʋ elɔ ëë ngikinë, kë kpa mʋ́n kɔ ná ewɔ̀ Kanaan ngikinelë, álɛ në ébɔ oo ntɔnë elɔ në ngikinelë fɛ n’ye në bá hɛ́ báshinë mɩnɛn (Ex. 34:11; Jos. 9:24). N’yonë, n’ye Israɛlë ngikinelë bá kʋ́ra Ʒeriko lɛ Ai lɛnë, Gabaɔn ngikinelë tʋ́ ngikia kë yí fɩ́ Ʒozie Gilgalë gbo, álɛ kebë ebaba, bɛtɛɛ bë enʋn kelë ncɔcɔ.

4. (1) ?Fɛ n’ye Josué 9:​8-13 eba ehɛnë mɩnɛn, mabu Gabaɔn ngikinelë kë lɛ́, álɛ kelë lɛ Israɛlë˗aghɩnë lɛ bë ebaba é? (Kpɩ fotonë esë.) (2) ?N’ye Israɛlë ngikinelë bá wú kɔ Gabaɔn ngikinelë fáfa kelënë, mabu kë lɛ́ é?

⁴ Ka Josué 9:​8-13. Gabaɔn ngikinelë dí mpu hɛ́ kɔ kë píe oo epi. Kë mʋ́n kɔ Ʒoova ëë kpʋ́sʋ Eʒiptë sonjaghɩnelë shi, në ëë në kpa lɔ́ Israɛlë-aghɩnelë kë kʋ́ra Amɔrë blengbi Siɔn lɛ Ɔrgë lɛ. Gabaɔn ngikinelë kë lɛ́ bu aɛnshiji ghë, kë gha rú kʋranë Israɛlë-aghɩnë kʋ́ra Ʒeriko lɛ Ai lɛnë eyi. Noo Israɛlë ngikinelë bɔ́ oo ntɔnelë gha nʋnmɔn wunë, n’yonë ngikinë kë ‘nʋn epinë’ kë gha ɔɔsɛ kebë ekɔ nda ntɔnë-ce. Israɛlë aɛnmimighɩnelë bɔ́ jɔnë Gabaɔn ngikinelë hɛ́në wú nahɔnrɛ, n’yonë, kelë lɛ Gabaɔn ngikinelë lɛ sɛ́ mbë shi, ese kë gha vívi Ʒoova álɛ bë eya kelë bunë kebë elɛ (Jos. 9:​14, 15). Bɛtɛɛ, Israɛlë ngikinelë wú n’ye Gabaɔn ngikinelë dí mpu, ese, kë dí ecele ɲí jɔnë kë hɛ́ kelënë shi, noo “Ʒoova eyi ghë ëë kë sɛ́ mbënë shi” (Jos. 9:​16-19). Israɛlë ngikinë hɛ́ kɔ Gabaɔn ngikinelë “bë ecʋcʋ lɔhɔpʋ, kebë ekpa eruru miji elɔ Israɛlë-aghɩnelë lɛ, Ʒoova ntɛɛn-yiyifanë lɛ” mɩɩ bë elɛ wɔ́wɔ́.—Jos. 9:27.

5. ?Élé Gabaɔn ngikinelë bá yá n’ye kë jí Ʒoova ntɩ é?

⁵ Noo ngiki cé kɔ Gabaɔn ngikinelë lɛ Israɛlë ngikinelë lɛ kë edi cɛwunë, Amɔrë blengbi oni óo-omu álɛ kebë eghʋ Gabaɔn ngikinelë aghʋ. N’yonë, Gabaɔn ngikinelë kë hɛ́ Ʒozie kɔ bë eboka kelë (Jos. 10:​3-7). Ʒoova lɔ́ miji-opu ologbɔ já ée Amɔrë sonjaghɩnelë, bɔ́bɔ́ në lɛ́ atrɛ bu lɔ́ ngbunë rí-kpiin álɛ ci ghe ekɔ ku, mɩɩ kë ɔɔsɛ ée kelë kaɛnghɩnelë rere (Jos. 10:​9-14). Noo Gabaɔn ngikinelë vívi n’ye kelë lɛ Israɛlë-aghɩnë lɛ bë edi cɛwu, kë kpa fúɔ lɛ́lɛ kelë álɛ kebë eboka kelënë, bu ntɔnë eya n’ye kë bɔ́ kelë ntɩji bá Ʒoova ghë. Kë mʋ́n yɛsɛ n’ye àlɛ́ Ʒoova ahɛ kɔ ná elɛ bu nkpɔ elɔ Israɛlë-aghɩnë, në epɔ elɛ ëë, n’yonë, ná epɔ ebidi kelë esë shi.

6. ?Mabu ebë eɲishi n’ye Ʒoova bá bɔ́ Gabaɔn ngikinë ghë é?

⁶ ?Mabu Biblë jɔ ntɔnë eyaya elë Ʒoova sɛ é? Ʒoova lɛ́ ghɩnë ése ëë esë eshi, ekpa ewu ngiki orɔhɔ. Në boepi hɛ́ Israɛlë-aghɩnelë kɔ ‘kebë ee ngikinë kë nʋ́n oonë ghënë kwapowu,’ dá Gabaɔn ngikinelë esë (Nomb. 33:​51, 52). Ese noo Israɛlë-aghɩnelë lɛ Gabaɔn ngikinelë lɛ sɛ́ mbë shinë, Ʒoova orɔhɔ gbɔnë ghëwu, në ɲá Gabaɔn ngikinelë shi kë hʋ́n-oo, àlɛ́ bɔ́bɔ́ Israɛlë-aghɩnelë kë gha vívi Ʒoova shigbë álɛ kebë egbɔ elɛ bu ntɔnë. Ʒoova bóka Israɛlë-aghɩnelë, ë kë wú mbënë kë sɛ́shinë ghɩ, në ghʋ́ atrɛ bu ghë cá Gabaɔn ngikinelë.—Jos. 9:26; 11:19.

7. ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ Gabaɔn ngikinelë ntɩjinë lɛ, kelë eshisenë lɛ é? (Kpɩ fotonë esë.)

⁷ ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ Gabaɔn ngikinelë é? Ebë ebɔ elë ntɩji powu eba Ʒoova ghë. Lahɔ gbo, Gabaɔn ngikinelë gha mʋ́n bu gbɔʋn Ʒoova sɛ wu kʋra ese, kë bɔ́ kelë ntɩji bá në ghë. Amɛn, elë ëë emʋ́n bu fannga nhɛn Ʒoova sɛ, bu ntɔnë ghëwu bayɛ n’ye ebë ebɔ elë ntɩjinë powu eba në ghë (Ps. 40:​4, 5). Àlɛ́ elë ase elë esë eshi adi Ʒoova jumannë kë abɔ ale elë mërɩnë powunë, elë eya n’ye elë eyɔyɔ Gabaɔn ngikinelë (Jos. 9:​23, 27). Nɔnjɛ yikpeje nkpɔ di Likë, në edi juman Betɛlë. Në wú n’ye nɔnjɛ yikpe hɔ́hɔ nkpɔ bá sé ëë esë eshi dí juman nkpɔ, në ghe epa bu ntɔnë aɛn wu tata. Nɔnjɛ yikpe hɔ́hɔ ntɔnë esë edi juman Betɛlë n’yo. Agbate, nɔnjɛ yikpe hɔ́hɔ ntɔnë, Betɛlë juman akpɛɛkpɛ nhɛn nʋ́n ëë mërɩ kʋra ese, n’ye kë në eba elɛ Shibatɩ nkpɔnë, në dísʋ n’ye orugbu nkpɔ ghë, në ébɔ cibɩ je esasa bunë kë ebɔ elɛ Shibatɩnë álɛ ayʋghʋghɩ ghe eyʋghʋ ëë. Likë hɛ́ kɔ: “Më wú kɔ gha lɛ́ n’ye fë edi akɔnda kɔ fë ése fë esë eshinë, ëë eshi ëë lɛ́ n’ye fë eka ése fë esë eshi wo, ese àlɛ́ fë në ése fë esë eshi teteghënë, ngiki bá ewu ëë bunë fë elɛnë ghë.” Àlɛ́ elë anʋn jɔ akpɛɛkpɛ ghë, óó mici powu elë abɔ elë ntɩji aba Ʒoova ghë, àlɛ́ elë akpa ase elë esë eshi adi jumannë kë abɔ ale elë mërɩnë powunë, elë eya n’ye ebɔ́ elë ntɩji bá Ʒoova ghë fɛ Gabaɔn ngikinelë mɩnɛn.

FU OPUSHI, ƝA ƷOOVA SHI BË EBABA NKƆDI BU EYƐ

8. ?Abɛlɛ bu nkpɔca blengbi Sailë lɛ́ Gabaɔn ngikinelë é?

⁸ Agbʋʋn fannga nhɛn bë esasɛnë, Biblënë kpa hɛ́ Gabaɔn ngikinelë jɔ n’ye blengbi Sailë në eba edi oonë. Cibɩ ntɔnë ghënë, ‘kolonë blengbi Sailë kolo Ʒida ngikinë lɛ Israɛlë ngikinë lɛ ghëwu,’ në vívi n’ye në ée Gabaɔn ngikinelë powu álɛ kë ghe kpa ghe enʋn oonë ghë n’ye.b N’yonë, Gabaɔn ngikinelë jɔghɔ rɔ́ (2 Sam. 21:​2, 5, 6). Bunë Sailë lɛ́në gha damë gha sheghë joʋn! Mbënë Israɛlë lɛ, Gabaɔn lɛ sɛ́shi álɛ bɛtɛɛ bë enʋn kelë ncɔcɔnë, Sailë gha wú ëë ghɩ.

9. ?Mɩɩ shú cibɩ nkpɔca, ë Ʒoova gbɔ káka wá nkɔdi bunë kë lɛ́ Gabaɔn ngikinelë ghë é?

⁹ Nkɔdi bunë Sailë lɛ́ Gabaɔn ngikinë, Ʒoova gha nɩ́nɩ ëë aa ëë ghë kpa-nkpɔ n’yo wo. Në kɩ́kɩ mɩɩ shú cibɩnë blengbi Davidë në edi oonë, ë në gbɔ káka wá jɔnë ghë. Ʒoova lɔ́ àghʋ já oonë ghë mɩɩ agbʋʋn arɩ. N’ye Davidë vívi n’ye bë eba emʋn bunë ghëwu àghʋnë jánë, Ʒoova hɛ́ ëë kɔ mpianë Sailë lɛ ëë shikwaghɩnelë lɛ kë wúshi, n’ye kë bá lɛ́ Gabaɔn ngikinelë abɛlɛ bunë ghëwu ëë në lɔ́ àghʋ ntɔnë já.—2 Sam. 21:1.

10. ?Fɛ n’ye 2 Samuel 21:​3-6, eba eyanë mɩnɛn, élé jɔnë Gabaɔn ngikinelë kë hɛ́ Davidënë eba eya n’ye kë ewu Ʒoova Mbranë ghɩ é?

¹⁰ Ka 2 Samuel 21:​3-6. Davidë vívi Gabaɔn ngikinelë bunë bë eɔsɛ elɛ eba nkɔdi bunë Sailë lɛ́ kelënë oku. ?Noo Davidë gha bába jɔ ntɔnë wu mɩɩ nʋnmɔnnë, kë bá eghʋ̀ n’yo ehɛ ëë kɔ bë elɔ kelë shigha edɔ wú? Gabaɔn ngikinelë kë lɛ́ bunë bayɛ tete, “kë gha vívi Davidë shigha lɛ shighaɛ lɛ” noo kë mʋ́n kɔ Ofo Mbranë eya n’ye àlɛ́ ghɩ ae yikinë, gha ɔɔ apɩnë kebë enɛ eca ghɩnë wo, ese kebë ee ghɩ ntɔnë eba oku (Nomb. 35:​30, 31). Kë kpa mʋ́n kɔ kë gha ɔɔsɛ kebë ee yiki àlɛ́ kë gha lɔ́ kelë shigbë. N’yonë, Davidë lɔ́ kelë shigbë, ë kë ée Sailë jɛelë lɔhʋn-arɩ. Agheci, Sailë jɛelë ntɔnelë bà nʋ́n eenë kë ée Gabaɔn ngikinelënë ghë. Cibɩ je bë esasɛ, miji nɔ̀n, àghʋnë ka jí. Bu ntɔnë yá n’ye Ʒoova ɲá jɔnë shi pëlɛ.—2 Sam. 21:​9, 10, 14.

11. ?Mabu Biblë jɔ ntɔnë eyaya elë Ʒoova sɛ é?

¹¹ ?Mabu Biblë jɔ ntɔnë eyaya elë Ʒoova sɛ é? Elë ewu ayɔghɔ nhɛn n’ye bunë Ʒoova elɛnë powu esheghë (Ps. 37:28). Ʒoova aɛn ghënë, ngiki powu shé. N’yonë, në evivi n’ye ebë ebɔ ngiki powu eyɛsɛ, dá afuɔgho lɛ aghɩnë ngiki edi akɔnda n’ye kë gha pi bʋʋn wunë lɛ. Cibɩnë bayɛnë ghë, Ʒoova bá eghɔ nkɔdi bunë ëë sʋghɩnelë ewu aɛnnë enɩ. Fɛ n’ye Ʒoova bá vívi n’ye Israɛlë-aghɩnelë bë eba eɲi mbënë kelë lɛ Gabaɔn ngikinelë lɛ sɛ́shinë shi mɩnɛnnë, nhɛn esë ëë në evivi n’ye ebë eba eɲi bunë elë ahɛ kɔ ebë elɛnë shi.—Fë ékpa eɔsɛ ekpɩ Amos 1:9.

12. ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ Gabaɔn ngikinelë, àlɛ́ kë në elɛ elë bunë gha sheghë wué?

¹² ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ Gabaɔn ngikinelë é? Àlɛ́ elë nɔnjɛelë alɛ elë bunë gha sheghë wunë, elë ékɩopu ekɩkɩ Ʒoova. Àlɛ́ enë eba nhɛn elɛnë, elë eya n’ye elë ejì Ʒoova ntɩ, emʋ́n kɔ ná ebaba jɔnë eyɛ cibɩnë bayɛnë ghë. Elë éwu bunë fɩ́ nɔnjɛ yighɔ Lora Frɛncë. Agbʋʋn 1926 ghë, në yí dí juman Kanada Betɛlënë ghë. Agbʋʋn enɛn bë esasɛnë, kë lɛ́në bunë gha damë gha sheghë joʋn. Kë léle në dɛ̀ n’ye në nʋ́n ngikinë kë pétè eji tú nahɔnrɛnë ghë. N’yonë, kë wɔ́ ëë píeji Betɛlë n’yo. ?Mabu në lɛ́ é? Jɔnë hʋ́n në sɛ kʋra ese, në gha hɛ́ elë nɔnjɛelënelë lɛ, elë omuonë lɛ jɔ pʋ wu tata. Në bɔ́ ebëlɛgba ghë dí shigbëfɩ jumannë mɩɩ agbʋʋn alɛ́. Agbʋʋn 1940 ghë, kë lɔ́ ëë nda nkpɔ. Nda ntɔnë jí ëë sɛ, kpa yɛ́yɛ ëë sɛ tete. Kë lɛ́lɛ ëë álɛ bë ekpa eyi edi juman Betɛlë gbo. Në só gbo dí juman mɩɩ agbʋʋn 50. Elë nɔnjɛ yighɔ ntɔnë bá eyi oforunë, dí ecele sʋ́ Ʒoova mɩɩ shú në rɔ mici. Fɛ nɔnjɛ yighɔ Frɛncë mɩnɛn, elë esë kebë eɔsɛ elɛ elë bunë gha sheghë. Ese, àlɛ́ bu ntɔnë ashunë, elë ékɩopu elɛ bunë sheghënë eyi; elë ékɩkɩ Ʒoova álɛ bë ebaba jɔnë eyɛ ëë cibɩnë bánë ghë.—Is. 26:​3, 4.

TU OFOSƲ TETENË ÀKPA ECELEDI GHË

13. ?Aghɩca kë lɛ́ “Netinimë ngikinelë é”? ?Mabu kë lɛ́ n’ye Babilɔnë-aghɩnelë bá ká Ʒuifë-aghɩnelë afʋnë é?

¹³ Blengbi Davidë rɔ́ agbʋʋn 500 bë esasɛnë, Biblënë kpa hɛ́ Gabaɔn ngikinelë jɔ. N’ye Ʒuifë-aghɩnelë bá nʋ́n Babilɔnë gbo mɩɩ agbʋʋn 70, Ʒuifë-aghɩ jɔghɔ lɛ, Zorobabɛlënë lɛ́ oodighonë lɛ kë boepi káka yí Ʒerizalɛmë agbʋʋn 537 E.B.G. ghë (Esd. 2:​1, 2, 58). Agbʋʋn 468 E.B.G. wunë, Ʒuifë-aghɩ fuɔ lɛ Ɛsdrasënë ekpɩ Ofo Mbranë eghɛghɛ ëë ghënë lɛ, kë tíaji yí (Esd. 7:​1-7). Aghɩnë kë boepi yí Ʒerizalɛmënë lɛ, aghɩnë kë tíaji yínë lɛ powu kë gha dɔ́. “Netinimë” shikwaghɩ esë nʋ́n kelë ghë (kpɩ Esdras 2:58 alɛ 7:7 lɛ, ëë nɔtënelë). ?Ca lɛ́ Netinimë ngikinelë é? Kë gha lɛ́ Ʒuifë-aghɩ wo, ese kë lɛ́ “jumanghɩ lɛ bokaghɩ lɛ ofotɩ gbɔnë ghë.” Elɛ fɛ n’ye kelë afannga nhɛn kë píe Gabaɔn bʋsʋnë ghë mɩnɛn.—Kpɩ lexique, “Netinim.”

14. ?Mabu Gabaɔn ngikinelë lɛ́ yá n’ye kë dí ecele Ʒoova ngbeɲi é? (1 Chroniques 9:2 lɛ ëë nɔtënë lɛ)

¹⁴ Ka 1 Chroniques 9:2 lɛ ëë nɔtënë lɛ. Ngiki pidɛnë kë káka yí Israɛlë oonë ghë gbonë, “ofotɩ gbɔnë ëë jumanghɩ” nʋ́n kelë ghë. Bayɛ n’ye jɔ je ntɔnë bë eɲi elë aɛn shi, noo aghɩnë kë lɛ́ Ʒuifë-aghɩnë bɔ́bɔ́, gha lɛ́ kelë powu ëë kë káka yí. Noo Ʒuifë-aghɩ fannga nhɛn oohʋn yɛ́ kelë sɛ Babilɔnë gbonë, kë gha vívi n’ye kebë eɲa bu ayɔghɔ kë ɔɔ gbonë shi, álɛ kebë eyi Ʒerizalɛmë ebaba kelë oonë cɔ́ghɔnë eyɛ. Eceledighë, Ʒuifë-aghɩ jɔghɔ lɛ, Gabaɔn bʋsʋnelë lɛ kë vívi n’ye kebë elɛ ofotɩ gbɔnë ghë, álɛ kebë ekpa esʋ Ʒoova lapɔ. N’yonë, kë léle mɛnsɩ káka yí Israɛlë oonë ghë gbo, àlɛ́ bɔ́bɔ́ gha rɛ́shi gha lɔ́ kelë. Agbate, Gabaɔn bʋsʋnelë kë gha ɔɔ aja bu Ʒerizalɛmë gbo fɛ Ʒuifë-aghɩnelë mɩnɛn wu kʋra ese, kë káka yí gbo, álɛ kebë edi kelë jumannë ofotɩ gbɔnë ghë, kebë ekpa eboka Ʒuifë-aghɩnelë Ʒerizalɛmë kwanë ëë lɛ́-ghë.—Néh. 3:26.

15. ?Mabu Biblë jɔ ntɔnë eyaya elë Ʒoova sɛ é?

¹⁵ ?Mabu Biblë jɔ ntɔnë eyaya elë Ʒoova sɛ é? Eyaya elë n’ye Ʒoova kolo ëë sʋghɩnë kë edi ecelenë, në ekpa ece kelë aɛn ghë mici powu. Píe mícínë Ʒoova cá Gabaɔn ngikinelë píeji Amɔrë blengbi oninelë mërɩnë, mɩɩ shú mícínë Babilɔnë ngikinë ká Israɛlë-aghɩnë afʋnë, ɲan leje bë elɛ agbʋʋn 1.000, kʋra ese Ʒoova yɔ́ kelë shi cibɩ ntɔnë powu ghë. N’ye kë bá kpʋ́sʋ Ʒerizalɛmë lɛ Ʒida lɛ shi agbʋʋn 607 E.B.G. wunë, Ʒoova bídi Gabaɔn ngikinelë shi. N’ye Babilɔnë-aghɩnë bá ká Ʒuifë-aghɩnë afʋnë, kelë esë kë káka yí Ʒerizalɛmë, ë kelë lɛ Levi-aghɩnelë lɛ kë dí juman aʋn-nkpɔ ofotɩ gbɔnë ghë. Elɛ fɛ n’ye Gabaɔn ngikinelë aghɔ ereninë nʋ́n ofotɩ gbɔnë sɛ n’yo mɩnɛn (Esd. 2:70; Néh. 11:21). Kelë Ofo jumannë kë edinë ghëwu, Persë blengbinë hɛ́ kɔ kë gha énɛ ɛnpo ngʋʋn.—Esd. 7:24.

16. ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ ebëlɛgbanë Gabaɔn-aghɩnelë bɔ́ tú ofosʋ tetenë àkpanë é?

¹⁶ ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ Gabaɔn ngikinelë é? Ebë elɛ ntɛnɩ ebë eɔsɛ elɛnë powu etu ofosʋ tetenë àkpa. Noo ekólo Ʒoova, elë ekpa evivi n’ye ebë elɛ bunë bë eyɛ ëë aɛnnë, elë eɲa bu jɔghɔ shi elë oohʋn ghë, álɛ ebë eɔsɛ esʋ ëë eyɛsɛ. Bunë elë nɔnjɛ Alwinë lɛ́ enë, në nʋn Filipinë. Në edi juman kaniɛn-miji sosiete gbɔ nkpɔ ghë, kë enɛ në apɩ eyɛsɛ tete. Ese, në vívi n’ye në ékpa elɛ bu edɔ Ʒoova jumannë ghë. Gbainë bude sasaghonë awa adagha kelë ofokwanë, në evivi në sosietenë shigbë, ë në ebɔ mici, në ghe yi juman, álɛ në éɔsɛ eka ndanë edɔ. Juman ntɔnë eyɛyɛ në sɛ edɔ tete. Në bɔ́ cibɩ sɛ́rɛ Ofo dɔ́ tete, në vívi n’ye në éɲa jumannë në edinë shi álɛ në éɔsɛ edi mici powu shigbëfɩ jumannë. Në mʋ́n kɔ àlɛ́ në aɲa në jumannë shinë, në ghe kpa ghe ewu shigha ghe edɔ kʋra ese, në lɛ́ bunë në vívi n’ye në élɛnë. Ya esë káci mici powu shigbëfɩgho. Kelë aɲʋn powu kë dí juman aʋn-nkpɔ, mɩɩ kë bóka ngiki 21 kë mʋ́n nahɔnrɛnë. Mɛnsɩnë nɔnjɛ ntɔnë lɛ ya lɛ lélenë, yɛ́ Ʒoova aɛn tete. Mɛnsɩnë elë elele eɲa bu jɔghɔ shi álɛ ebë edi Ʒoova jumannë eyɛsɛnë, eyɛ në aɛn, ná epɔ elɔ elë bunë emian elënë.—Mat. 6:33.

17. ?Mabu ehɔ́hɔ jɔnë Biblënë hɛ́ Gabaɔn ngikinelë sɛnë ghë é?

¹⁷ Gabaɔn ngikinë jɔnë Biblënë hɛ́në eya n’ye Ʒoova lɛ́ Ofo yɔghɔ tete. Në ése në esë eshi, në ɔɔ orɔhɔ-órò, në sheghë, në ekpa edi ecele. Lapɔ esë, në eyɔ në sʋghɩnë kë edi ecelenë powu shi. Gabaɔn ngikinelë jɔnë ekpa eya elë bu ayɔghɔnë ebë elɛ. Fɛ kelë mɩnɛn, ntɩjinë elë ebɔ eba Ʒoova ghënë bë eɔ mɛnsɩ, ebë ekpa emʋn kɔ lahuɔn-yo bu powu ngbeɲi, Ʒoova bá etu elë àkpa. Àlɛ́ elë ntɩjinë aba nhɛn aɔ mɛnsɩnë, ebá ése elë esë eshi edi Ofo jumannë kë abɔ ale elë mërɩnë powu. Àlɛ́ kë në elɛ elë bunë gha sheghë wunë, ebë efu opu shi ekɩkɩ Ʒoova, noo emʋ́n kɔ ná ebaba bu powu eyɛ në cibɩ ghë. Lapɔ esë, ebë ekpa etu ofosʋ tetenë àkpa eceledi ghë lɛ, ebëlɛgba ghë lɛ. Àlɛ́ enë eba nhɛn elɛnë, elë eya n’ye elë eyɔyɔ bu ayɔghɔnë Gabaɔn ngikinë lɛ́në.