Ele éɔ “oghorumɔn yɔghɔnë” bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩ

1. ?Mabughëwu ngiki fannga nhɛn ewu shibaghɩnelë ghɩ é?

NGIKI ewu shibaghɩnelë ghɩ bu fannga nhɛn ghëwu. Ngiki fannga nhɛn ewu shibaghɩnelë ghɩ noo kë esasa kelë, kë erie n’ye àlɛ́ kë alɛ bu kwanë, kë bá ele kelë pini. Kelë jɔghɔ kë ewu Ofo ghɩ álɛ kebë ele kelë eyi, fɛ Ʒezi brɛsʋ ofoshighɩnelë mɩnɛn (Mat. 23:5). ?Ese elë ëë, mabughëwu elë ewu Ʒoova ghɩ é? Bunë ghëwu elë ewu Ʒoova ghɩnë ëë nkpɔ ëë lɛ́ n’ye, àlɛ́ enë ewu ëë ghɩnë, elë ewu ayɔghɔ (Is. 48:​17, 18). Agbate bu ntɔnë ghëwu ëë elë ewu Ʒoova ghɩ o, ese kpa ɔɔ bu fuɔ tetenë ghëwu elë ewu ëë ghɩ.

2. ?Bu tete nkpɔca ghëwu elë ewu Ʒoova ghɩ é?

² Bu tetenë ghëwu elë ewu Ʒoova ghɩnë ëë lɛ́ n’ye ekólo ëë dɔ́ tete (Mat. 22:​37, 38). Elë kolonë eshu elë rupu ë elë ewu ëë ghɩ “elë oghorumɔn powu ghë” (Rom. 6:17). Kolonë ekólo Ʒoovanë lɛ, ghɩnë elë ewu ëë “oghorumɔn yɔghɔ ghënë” lɛ ëë eshu elë rupu, ë elë elɛ ntɛnɩ ebë eɔsɛ elɛnë powu ebɔ ëë mbranelë epɔpɔghë eta fù. Gha lɛ́ n’ye kɔ́ ngiki ewu elë o, kɔ́ bu ayɔghɔnë elë ewunë ghëwu ëë elë elɛ bu ntɔnë wo. Ese, elë omunë ëë elë ewu ëë ghɩ n’ye bu aba ayinë powu ghë. Noo lakwa nʋn elë sɛnë, mici jɔghɔ, bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë ewu Ʒoova ghɩ. Mbë órò ntɛnɩ ghë, ebá ewu Biblë jɔ aɲʋnnë bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë eɔ oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩ. Epidɛghë, ebá ebɔ aɛn eba cibɩ ntɛnɩ Ʒoova cá Israɛlë-aghɩnë píeji Eʒiptë gbonë ghë. Eji ee ghë, ebá ewu fù yɔghɔnë Ʒida blɛngbi Ʒozafatë tánë.

KË WÚ ƷOOVA GHƖ, ESE KË KPA NƖ́ ËË MËLƆ

3. ?Mabughëwu agheci, kpɛ́kpɛ lɔ́ Israɛlë-aghɩnelë n’ye kebë ewu jɔnë Ʒoova hɛ́ kelënë ghɩ é? (Kpɩ fotonë esë.)

³ N’ye Ʒoova ɲá eba eca Israɛlë-aghɩnë epieji Eʒiptë gbonë, në lɔ́ aviɛlɛ enɛnghënë shú Eʒiptë oonë ghë. Álɛ aviɛlɛ ntɔnë ghe eci Israɛlë-aghɩnë aba wunë, Ʒoova hɛ́ kelë kɔ kebë elɛ bu nkpɔnë agheci kpɛ́kpɛ lɔ́ kelë n’ye kebë ewu ëë ghɩ. Në hɛ́ kelë kɔ kebë ee kɔ́ viaɲʋn-aa o, kɔ́ cɔ-aa o nkpɔ, álɛ kebë ebɔ ëë mpianë ecici kelë aʋnnelë teshigbënelë ghë (Ex. 12:​5, 7). Àlɛ́ Ʒoova wawɛnë në esasɛ, óó në awu ereni ntɛnɩ nɛpiɛ mpianë cíci ëë tenishigbënë ghënë, në ghe ee ngiki jɛelë eyikpe pidɛnelë lɛ, ereni ntɔnë nɛpiɛ jɛelë eyikpe pidɛnelë lɛ. Ese, lahuɔn bë eɔsɛ eyo Israɛlë-aghɩnelë n’ye kebë ewu jɔ ntɔnë ghɩ. ?Mabughëwu é? Noo Eʒiptë-aghɩnelë kë esʋ viaɲʋn-aanë, Israɛlë-aghɩnë dí akɔnda n’ye àlɛ́ kë awu n’ye kë në ee nɛpiɛ ntɔnelënë, opu bë eɔsɛ ejiji kelë, kebë ee kelë (Ex. 8:​25-27). Ese, Israɛlë-aghɩnë wú kɔ bayɛ n’ye kebë ewu mbra ntɔnë ghɩ, n’yonë, “kë pɔ lɛ́ bunë Ʒoova hɛ́ kelë kɔ kebë elɛnë cɛɛ” (Ex. 12:28). Ʒoova esë yɔ́ kelë shi, kelë jɛelë eyikpe pidɛnë lɛ kelë nɛpiɛ jɛelë eyikpe pidɛnelë lɛ kë wú nkwɔ.

4. ?Mabu jɔ Ʒoova hɛ́ Israɛlë-aghɩnelë, n’ye kë bá píe Eʒiptë sɔ́në é?

⁴ Orugbu nkpɔkpɔ ntɔnë ghë, Israɛlë-aghɩnelë píe Eʒiptë oonë ghë sɔ́. Ʒoova bɔ́ kelë yí ngʋji-ɛɛnë orù gbo, ë hɛ́ kelë jɔ nkpɔnë jí kelë sɛ, kpa yó kelë lahuɔn dɔ́ tete. Në hɛ́ kelë kɔ, kebë eyi ngʋjinë eve gbo, álɛ kebë eba mpo ngʋjinë lɛ faɲinelë lɛ anɱɔlɔ n’yo. Kelë aɛn, ka lɛ́ fɛ n’ye kë já dɔ̀ ghë mɩnɛn. Kelë eji gbo, Faraɔn sonjaghɩnelë ewa, kelë ngbeɲi gbe, ngʋji-ɛɛnë jí kelë aɛn. Ese, n’ye Moizë bá hɛ́ Israɛlë-aghɩnë kɔ kpe bunë Ʒoova hɛ́ kɔ kebë elɛnë, kë kpa wú ëë ghɩ lapɔ (Ex. 14:​1-4). Ese, n’ye kë bá cé aɛn eji, óó kë wú n’ye Eʒiptë-aghɩnë erɩ eda kelë sɛnë, “lahuɔn ka jí já kelë opu” ë kë óoo-mbë fú Moizë sɛ. Kë hɛ́ kɔ: ‘Pëlɛ erie rére o, fë sé elë n’ye álɛ ebë erɔ!’ (Ex. 14:​5-11). Israɛlë-aghɩnelë hɛ́ kelë esë kɔ kë mʋ́n saci kë gha wú Ʒoova ghɩ. Elë éwu bunë ghëwu kë bá nhɛn lɛ́ bu, alɛ bunë Ʒoova lɛ́, bunë kë lɛ́në ghë lɛ.

5. ?N’ye Israɛlë-aghɩnelë bá kɩ́ ngʋji-ɛɛnë aba n’yonë, mabu kë lɛ́ é? (Psaume 106:​7, alɛ bunë kë ghɛ́ghɛ dá agbanë oghoshi n’yonë lɛ.)

⁵ Biblënë ehɛ kɔ, n’ye Israɛlë-aghɩnë bá nʋ́n ngʋji-ɛɛnë aba n’yonë, “kë pá bu ayɔghɔnë Ʒoova lɛ́ lɔ́ kelë Eʒiptë gbonë aɛn”, ‘kë gha cé’ atrɛ bunë në lɛ́ lɔ́ kelënë eshi (ka Psaume 106:7). Eʒiptë gbo, kë wú n’ye Ʒoova bá bídi kelë shi aviɛlɛ enɛnnë ghënë, në gha lɔ́ kelë jɛelë eyikpe pidɛnelë lɛ, kelë nɛpiɛ jɛelë eyikpe pidɛnelë lɛ gha rɔ́. Ese, kë gha damë gha dí akɔnda n’ye Ʒoova kólo kelë tete, bë ekpa eɔsɛ eca kelë. Noo Ʒoova mʋ́n kelë oghorumɔnnë, në wú n’ye kë gha bɔ́ kelë ntɩji gha bá në ghë wunë, në hɛ́ kɔ ngiki ntɛnɩ “kë nɩ́ më mëlɔ ngʋji-ɛɛnë aba n’yo.” Kelë lɛ Moizë lɛ túrɛ ngʋji-ɛɛnë kʋra ese, kë gha pétè n’ye kë bá nʋ́nnë. N’yonë, Ʒoova pétè eji tú bieghɩ ntɔnelë kwapowu, në gha lɔ́ kë gha hʋ́n gha yí eshipata puɔpuɔnë në hɛ́ kɔ ná elɔ kelënë ghë (Ps. 106:​21, 24-26). ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi fùnë kë tánë ghë é?

BUNË EBË EƆSƐ EƝISHI FÙ PƲPƲNË ISRAƐLË-AGHƖNË TÁNË GHË

6. ?Àlɛ́ elë aɔ oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩnë, mabu ebá elɛ é? (Jérémie 23:4).

⁶ Israɛlë-aghɩnelë jɔnë eya elë n’ye ebë edi akɔnda ewu bunë ghëwu elë ewu Ʒoova lɛ, aghɩnë në nɩ́ bɔ́ óó kë emimi elë aɛnnë lɛ ghɩ. ?Ebë ewu Ʒoova ghɩ noo ebá ewu ayɔghɔ esëkpɔ ghëwu wú? Agheci, noo Israɛlë-aghɩnë jɔghɔ gha vívi n’ye kelë jɛelë eyikpe pidɛ lɛ kelë nɛpiɛ jɛelë eyikpe pidɛ lɛ bë erɔnë ghëwu ëë kë bɔ́ nɛpiɛ mpianë cíci kelë tenishigbënelë ghë. ?Ngiki ëë ebë ekpɩ ewu Ʒoova ghɩ wú? Orugbunë Israɛlë-aghɩnë ɲá epie Eʒiptë n’yo eyinë, Ʒoova cí Eʒiptë-aghɩnelë oghorumɔn aba ë kë yɛ́opu Israɛlë-aghɩnë sɛ, kë hɔ́ kelë bu fannga nhɛn (Ex. 12:36). Ese bɛtɛɛ, Israɛlë-aghɩnë bë ewu n’ye Eʒiptë-aghɩnë eshɔ kelë arɩ álɛ kebë ee kelënë, kë gha kpa gha jí Ʒoova ntɩ n’ye, kë nɩ́ ëë mëlɔ (Ex. 14:​10-12). Elë gha vívi n’ye ebë elɛ fɛ Israɛlë-aghɩ ntɔnelë mɩnɛn, evívi n’ye ebë ebɔ elë ntɩji powu eba Ʒoova ghë, ebë ekpa ejì aghɩnë ëë nɩ́ bɔ́ álɛ kebë emimi elë aɛnnë ntɩ (ka Jérémie 23:4). Ebë ekpʋ shigbënë Ʒoova omuonë eya elënë àlɛ́ bɔ́bɔ́ elë gha cé ëë eshi gha yɛ. Àlɛ́ bɔ́bɔ́ bunë Ʒoova omuonë ehɛ elë kɔ ebë elɛnë ejiji aghɩnë kë etu Ʒoova tiɛnë opunë, ebë ewu ëë ghɩ. ?Mabu ebë elɛ álɛ elë ghe eta fù pʋpʋnë Israɛlë-aghɩ ntɔnë kë tánë, álɛ ebë eɔ oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩ é?

7. ?Àlɛ́ elë ale kolonë ekólo Ʒoovanë mɛnsɩnë, élé bá eba eboka elë álɛ ebë ewu ëë ghɩ é?

⁷ Le kolonë fë kolo Ʒoovanë mɛnsɩ. Bë eɔsɛ eshu n’ye elë omuonë bë eya elë shigbë nkpɔnë ebë ekpʋ, ese noo elë ghe wu ayɔghɔnë bu ntɔnë bë eɔsɛ ése elë kpa-nkpɔ n’yo wunë, bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë ewu ëë ghɩ. Lapɔ esë, ebë eɔsɛ edi akɔnda n’ye àlɛ́ enë ekpʋ shigbë ntɔnë, bu bë ɔɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë ngbeɲi gbo, n’yonë, ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë ekpʋ shigbë ntɔnë. Elë éghaghaghë n’ye bu tetenë ghëwu elë esʋ Ʒoovanë ëë lɛ́ n’ye ekólo ëë, elë ekpa ejì ëë ntɩ (1 Jean 5:3). Noo ekólo Ʒoovanë, elë ése elë esë eshi, elë ekpa ekɩopu álɛ ebë ewu ayɔghɔnë ghɩnë elë ewu Ʒoovanë bá ése elënë.—Eccl. 7:8; Mich. 7:7.

8. ?Élé elë nɔnjɛelë Ʒoova Adashɛghɩ aɲʋn bá dísʋ kpʋ́ bunë elë omuonë bábanë é?

⁸ Elë brɛsʋ n’ye, elë nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ tá fù yɔghɔ kpʋ́ jɔnë elë omuonë yá kelënë, àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë gha wú ayɔghɔnë bu ntɔnë bë eɔsɛ ése kelë kpa-nkpɔ n’yonë. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, n’ye Koronavirisë orogbanë bá cɔ́në, elë omuonë hɛ́ ofokwanelë kɔ kebë eghʋ̀ ɛntɛrnɛtë ghë eshe kelë jɛmɛnnelë. Kpe jɔnë ofokwa ghɩmɛn nkpɔnë nʋn Peru oonë ghënë hɛ́: “Epidɛghë, më dí akɔnda n’ye jɔnë elë omuonë hɛ́ kɔ ebë eghʋ̀ ɛntɛrnɛtë ghë eshe jɛmɛnnë, ghe eba ghe eyɛ elë budenë ghë.” Àlɛ́ bɔ́bɔ́ bu ntɔnë jí nɔnjɛ yikpenë opu dɔ́në, në da dísʋ wú Ofo ghɩ, në kpa jí ëë ntɩ (Prov. 3:​5, 6). ?Mabu bu ntɔnë sé é? Kpe jɔnë në kpa hɛ́: “Më wú n’ye àlɛ́ fë në ewu Ʒoova ghɩnë, eyɔ fë shi. Erɩ́ dá elë esë sɛ elë ofokwanë ghë, elë ntɩjinë esë kpa ɔɔ mɛnsɩ yí.” Elë ékpa ewu jɔ ntɛnɩ. Agbʋʋn 2020 ghë, elë omuonë pétè bu ofokwanelë ghë lɛ, ofokwanelë omuo jɛelënë elɛ̀ mbë fuɔnë ghë lɛ. Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ nʋn Ʒapɔn, n’ye në bá cé kɔ omuojɛnë në nʋnghënë gha kpa gha nʋnghë n’ye wunë, në hɛ́ kɔ: “Më vívi n’ye më étu bunë elë omuonë pétènë akpà, më ghe ehɛ ëë jɔ pʋ. Më mʋ́n n’ye bu ntɔnë bá ése ayɔghɔ.”

9. ?Élé ebë eba eɔsɛ ebaba elë esë eyɛ álɛ ebë ewu jɔnë elë omuonë bá ehɛ elënë ghɩ, àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë në emianmian elë é? (Kpɩ fotonë esë.)

⁹ Baba fë esë yɛ mianmiannë kë bá emianmian fënë ghë. Bayɛ n’ye ebë ebaba elë esë eyɛ álɛ ebë eɔsɛ eka Ofo Shiba ndanë, àlɛ́ bɔ́bɔ́ ngiki në emianmian elë. Oo jɔghɔ ghë, gufrëmɔndɔnnelë gha rí elë Ofo ndaka jumannë shi se, n’yonë nɔnjɛelënë kë nʋn oo ntɔnelë ghënë, kë edi kelë Ofo ndaka jumannë ayɔghɔ nhɛn eyi. Elë Ofo ndaka jumannë ghënë, elë ehɛ ngiki kɔ ɲan gbɔɔje maɛn pʋpʋ ntɛnɩ bá eji-ekiyi. Ebá eka nda ntɔnë eyi mɩɩ bë eshu cibɩnë Ofo bë ekpʋsʋ maɛn pʋpʋ ntɛnɩ shi Armagedɔn aghʋghʋnë ghë (Mat. 24:14). Lapɔ esë, ndanë ebá eka sɛhʋn bu gbɔnë ghënë bá ekpa eɔ mɛnsɩ edɔ, bá elɔ ngiki bá ewu kɔ́ kebë enʋn Ofo gufrëmɔndɔnnë eji o, kɔ́ ngiki gufrëmɔndɔnnë eji o. Aghɩnë kë etu Ʒoova tiɛnë, kë bá etu ndanë elë ekanë esë tiɛ. N’yonë, elë ndanë bá elɛ kelë fɛ aviɛlɛnë dɔ́omu dɔ́, óó “kë gha boepi gha wú ëë se” wunë mɩnɛna (Rév. 16:21). Aɛngbadi gha nʋn ëë ghë wo, opu bá ejiji kelë fɛ n’ye opu bá jíji Faraɔn, ngʋji-ɛɛnë ghë gbonë mɩnɛn. Àlɛ́ amɛn, ngiki emianmian elë kʋra ese, elë edamë elele mɛnsɩ eka Ofo ndanë eyinë, eka elɛ fɛ n’ye elë ebaba elë esë eyɛ álɛ ebë eka ndanë, mianmiannë ngiki bá emianmian elë ngbeɲi gbonë esë ghë mɩnɛn.

ELË ÉYƆYƆ BLENGBI ƷOZAFATË GHƖWUNË

10. ?N’ye ootu arɩ ɲan eba eghʋ Ʒida oonë aghʋnë, élé bu bá lɛ́ blɛngbi Ʒozafatë é?

¹⁰ Biblënë ehɛ ngikinë kë wú Ofo ghɩ, kë kpa tá fù yɔghɔnë afannga nhɛn jɔ. Kelë nkpɔ ëë lɛ́ blɛngbi Ʒozafatë. N’ye në ɲë eba edi˗oo Ʒida gbonë, ootu arɩ óo-omu álɛ kebë eghʋ Ʒida oonë aghʋ. Bu ntɔnë yó Ʒozafatë lɛ ëë ooghɩnelë lɛ lahuɔn dɔ́ tete (2 Chron. 20:​1-3). Ese, lahuɔn ntɔnë gha rɔ́rɔ blengbinë sɛ shi wo, në lɛ́ bu aɛnshiji ghë. Àlɛ́ elë ayɔyɔ aɛnshiji bunë Ʒozafatë lɛ́në, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ elë esë ebë eɔ oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩ.

11. ?Mabu Ʒozafatë lɛ́ n’ye lahuɔn bá yó ëënë é? (2 Chroniques 20:​5, 6, 10-12).

¹¹ Viɛ Ʒoova jɔonë, kpa wu ëë ghɩ. N’ye lahuɔn bá yó Ʒozafatënë, ‘në ka víɛ Ʒoova jɔonë’ (2 Chron. 20:3). Wɔ́wɔ́, àlɛ́ bu afɩ blɛngbi Ʒozafatënë, në epɔ eviɛ Ʒoova jɔonë (2 Chron. 19:3). Jɔ kpɛɛkpɛ ntɔnë ghë, në vívi n’ye në éviɛ Ʒoova, në ékpa ewu ëë jɔonë ghɩ. Bunë Ʒozafatë vívi n’ye bë elɛnë, në bɔ́ oghorumɔn yɔghɔ ghë ká ëë dí Ʒoova ofosɛrɛ ghë (ka 2 Chroniques 20:​5, 6, 10-12). Àlɛ́ opu në eji elënë, elë éyɔyɔ bunë Ʒozafatë lɛ́në. Elë éviɛ Ʒoova jɔonë, elë ésɛrɛ ëë, elë éka Ofo bunelë, elë ékpa ejì në ntɩ n’ye ná eboka elë.—Ps. 119:112.

12. ?Mabu bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë ewu Ʒoova ghɩ é?

¹² Ka Biblënë yi álɛ fë émʋn Ʒoova eyɛsɛ. Ofonë Ʒozafatë sɛ́rɛnë yá n’ye në mʋ́n Ʒoova yɛsɛ tete. Në mʋ́n yɛsɛ n’ye Israɛlë-aghɩnelë kë hʋ́n-yí eshipata puɔpuɔnë ghë, noo Ʒoova hɛ́ Abrahamë báshi kɔ ná ebɔ eshipata ntɔnë elɔ kelë (Gen. 12:7). Ofonë Ʒozafatë sɛ́rɛnë pɔ bɔ́bɔ ntɛnɩ Salomɔn sɛ́rɛ oghorumɔn yɔghɔ ghë n’ye në ɲan eba efɩ ofotɩ gbɔnë teninë (2 Chron. 6:​28-30; 20:​5-9). Bunë Ʒozafatë mʋ́n Ʒoova sɛnë lé në ntɩjinë në bɔ́ bá Ʒoova ghënë mɛnsɩ, kpa lɔ́ në vívi n’ye në éwu ëë ghɩ (Mat. 13:52). Fɛ Ʒozafatë mɩnɛn, àlɛ́ enë ehɔhɔ Ʒoova mʋn eyi, enë ekpa ebɔ bunë Biblënë eyaya elënë epɔpɔghë eta fùnë, ebá ewu Ʒoova ghɩ àlɛ́ bɔ́bɔ́ mianmian akpɛɛkpɛ efɩ elë.

13. ?Élé eshise bë eba eɔsɛ eboka elë álɛ ebë eɔ ghɩwu é?

¹³ Hɔhɔ n’ye fë éba ése fë esë eshi. Ofonë Ʒozafatë sɛ́rɛnë ekpa eya n’ye në sé në esë eshi. Ʒozafatë lɛ́ blɛngbi, në kpa ɔɔ sonjaghɩ fannga nhɛn kʋra ese, në gha jí në esë omu mɛnsɩnë ntɩ, n’ye kë ɲan eba eghʋ në aghʋnë. Ofonë në só ooyanë ngbeɲi sɛ́rɛnë ghë, në sé në eshi yá kɔ, bayɛ n’ye Ofo bë eboka Ʒida-aghɩnë (2 Chron. 20:12). Noo Ʒozafatë sé ëë esë eshinë, mɛ́n lɔ́ ëë n’ye bë ekpʋ̀ shigbënë Ofo yá ëënë. Eshise bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë eɔ oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩ bu powu ghë.—Phil. 2:​5, 8.

14. ?Élé Ʒozafatë bá kpʋ́ shigbënë Ofo yá ëënë é?

¹⁴ Di akɔnda wu n’ye fùnë fë etanë eba eci ngiki fuɔ esë aba. Ʒoova ghʋ́ ëë agbagho Ʒeaziɛlë ghë káka mbë lɔ́ blengbi Ʒozafatë aji hɛ́ kelë bu nfre nfrenë kebë elɛnë. Ofo agbagho Ʒeaziɛlë hɛ́ kelë kɔ, kelë ngikinë ghe eghʋ aghʋ. N’yonë, në hɛ́ kelë kɔ: “Érishi eɲë okunë ghë, éri kpinn, álɛ eɲë éwu n’ye Ʒoova bë eba eca eɲë.” Biblënë ehɛ kɔ Ʒozafatë “óoo ofudʋ eshi ooyanë ngbeɲi.” Abaʋn, ooyanë powu “bɔ́ agba kɩ́ eshi Ʒoova ngbeɲi, kë sʋ́ Ʒoova.” Ci bë eri, blengbinë lé kelë ndɔnʋn álɛ kebë ‘ebɔ kelë ntɩji eba Ʒoova lɛ ëë agbaghɩnelë lɛ ghë.’—2 Chron. 20:​14-20.

15. ?Élé Ʒozafatë bá lɛ́ bu yá n’ye në ɔɔ ntɩji é?

¹⁵ Ʒozafatë lɛ́ bu yá n’ye në ɔɔ ntɩji. Në nɩ́nɩ eyikpe bɔ́ álɛ kebë eti nɛn ele Ʒoova eyi, eyikpe ntɔnelë “kë enɔn sonjaghɩnelë ngbeni” (2 Chron. 20:21). Në lɛ ooghɩnelë lɛ “shé jɛmɛn,” ë në gbɔ́ lɛ́ bu ntɔnë. Bunë Ʒozafatë lɛ́në, lé ëë ngikinelë ndɔnʋn álɛ kebë ebɔ kelë ntɩji eba Ʒoova ghë, kebë ekpa ewu ëë ghɩ! Ʒoova yɔ́ kelë shi, në lɔ́ kelë kaɛnghɩnelë kë ée kelë esë.—2 Chron. 20:​22-24.

16. ?Élé aghɩnë kë bɔ́ shiba lé kelë mërɩnë, kebë eba eɔsɛ eyɔyɔ fùnë Ʒozafatë tánë é? (1 Rois 3:9; kpɩ fotonë esë.)

¹⁶ Ofokwa ngɩmɛn lɛ, shìelë lɛ, aghɩnë kë bɔ́ shiba lé kelë mërɩnë lɛ kebë eɔsɛ eyɔyɔ fùnë Ʒozafatë tánë. Noo Ʒozafatë wú Ʒoova ghɩ oghorumɔn yɔghɔ ghënë, bu ntɔnë lɔ́ në ngikinelë esë kë yɔ́yɔ në. Bunë në lɛ́në, bɔ́bɔ bunë blɛngbi Salomɔn lɛ́në. N’ye Salomɔn në eba edi ecelenë, në sɛ́rɛ Ofo álɛ Ofo bë elɔ ëë oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ në éwu ëë ghɩ. Ofonë Salomɔn sɛ́rɛnë, gha lɛ́ në esëkpɔ ayɔghɔ ghëwu wo, ese në ngikinelë esë ayɔghɔ ghëwu. Në vívi n’ye në énɩnɩ në ngikinelë aa fɛ n’ye Ʒoova bá vívinë mɩnɛn (ka 1 Rois 3:9). Ʒozafatë jé rɔkɔ shi, sé ëë esë eshi cé Ofo agbaghonë mbë. Në lɛ në ngikinelë lɛ shé jɛmɛn ë në gbɔ nɩ́ bunë ɔɔ alɔnë bɔ́, në lé kelë ndɔnʋn álɛ kebë ewu jɔnë Ʒoova hɛ́ kelënë ghɩ. Ofokwa ngɩmɛnnelë kë elɛ bu fɛ Ʒozafatë mɩnɛn eya n’ye aɛn ji kelë shi. Álɛ kebë egbɔ enɩ bunë bë eci ofokwanë abanë ebɔnë, kë eka Ofo Mbënë lɛ elë Ofo nakwanelë lɛ, kë ekpa evivi ofokwa ngɩmɛn fuɔ jɔo (Prov. 15:22). N’ye kë eba elɛ bunë lɛ, n’ye kë eba elɛ̀ mbënë lɛnë, elɔ Ofo ngikinelë ebɔ oghorumɔn yɔghɔ ghë ewu Ofo ghɩ. Nkpɔkpɔnë esë, aghɩnë kë lɛ́ shìelënë, kë mʋn n’ye bunë kë elɛnë, élɛ ayɔghɔ o, élɛ apʋpʋ o, nhɛn ëë kelë jɛlënelë esë kë eba evivi n’ye kebë eba elɛ bu.—Prov. 1:8; 14:1.

17. ?Mabughëwu ebë eɔ oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩnë eyi é?

¹⁷ Àlɛ́ enë ebɔ oghorumɔn yɔghɔ ghë ewu Ʒoova ghɩnë, ná ekpɩ elë eyɛsɛ, ná ekpa eboka elë álɛ ebë emʋn bunë ebë elɛ, bunë afɩ elënë kwapowu ghë. Fɛ n’ye në bá mími në ngikinelë aɛn lahɔ gbonë mɩnɛnnë, emʋ́n yɛsɛ n’ye ná eghʋ̀ në omuonë ghë emimi elë aɛn eyi. Mici aghɔ, Ʒoova omuonë bë eɔsɛ eya elë bunë ebë elɛ, ese elë ghe ece ëë eshi. Bu ntɔnë gha éji elë opu wo, noo n’ye Ʒoova eba elɛ bunë lɛ, në akɔndanë lɛ powu yí orù dɔ́ she erienë (Is. 55:9). N’yonë, elë éɔ oghorumɔn yɔghɔnë bë elɔ ebë ewu Ʒoova ghɩnë eyi.