SEPTEMBER 7-13, 2026
NDWOMI 88 Ma Mʋnwʋ Wʋ Ahʋanɩ
Suma Debe Wɔ Gibiyɔnʋmaa Nɩ Bɛ Ɛkɛnɩ
“Gibiyɔnʋmaa nɩɩ Yizilayamaa hɔ yɛlɩ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ, na bɛ nɩɩ bɛ wʋwalɩ.”—DWH. 10:1.
BƲTAYƖ
Yekozunzu mɔɔ yɛkɔhʋla yekozuma wɔ Gibiyɔnʋmaa bɛ ɛkɛnɩ nɩɩ kezimɔ Gyehova nɩɩ bɛ lili nɩ nwʋ.
1-2. Mɩnla ti mɔɔ ɩsɛ kɛɛ yɛma yɛ anyɩ deli ndwokɔ mɔɔ Bayɩbʋlʋ yɩ kã falɩ Gibiyɔnʋmaa bɔ nwʋ nɩ nwʋ a?
WƆ ƆLƲBƆ 1473 A.Y.M. nu nɩ, Yizilayamaa wɔlɩ yɩ tʋ kɛɛ bɔkʋ̃ʋ̃ bekele Anʋhʋba Azɩlɛ yɩ. Nɩ Gyehova wʋwa Yizilayamaa yɩ ma bɔhʋ̃ beli Gyɛlɩko nɩɩ Ayɩ ahwonwa yɩ zʋ nkunimi. Naasʋ̃ aɣinzi yi, debe mɔɔ ɩyɛ nnwʋánlɩ paa zili mɔɔ nɩ bɛáhila yɩ ɔhʋanɩ. Mmenii be ɣalɩ Yizilayamaa bɛ ɛkɛnɩ ɣa hanlɩ kɛɛ bɔzʋ̃ aɣinzi aɣinzi paa na bɛpɛ kɛɛ bɛ nɩɩ bɛ yɛ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ.
2 Mmenii mɔɔ yɛkãã bɔ nwʋ odwokɔ yɩ yɛ lɛ Gibiyɔnʋmaa yɩ. Eyi yɛ ɩdɩ mmɩlɩ mɔ ili bɔmʋnlɩ mɔɔ Bayɩbʋlʋ yɩ hanlɩ bɔ nwʋ odwokɔ a, naasʋ̃ aɣinzi yi Bayɩbʋlʋ yɩ zia hanlɩ bɔ nwʋ odwokɔ. Bayɩbʋlʋ yɩ da yɩ ali kɛɛ Gibiyɔnʋmaa nɩɩ Yizilayamaa hɔlɩ zʋlɔ wʋwalɩ alʋbɔ sʋ̃maa. Gibiyɔnʋmaa lalɩ subanɩba sʋ̃maa ali mɔɔ yɛkɔhʋla yekozuma. Na mɔɔ ɩdʋdʋlɩ bɛ nɩ sʋ̃ ma yɛnwʋ nninyeni sʋ̃maa falɩ Gyehova Nyamɩnlɩ nwʋ.
ƖSƐ KƐƐ YENYIA GYEHOVA NU DEDI NA YƐKÃ YƐ NWƲ AZƖ
3. (a) Aninyiammɔ yɛ lɛ Gibiyɔnʋmaa nɩ a? (b) Mɩnla ti mɔɔ nɩ bɛpɛ kɛɛ bɛ nɩɩ Yizilayamaa yɛ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ a?
3 Mmɩlɩ mɔ Yizilayamaa yɩ wɔlɩ yɩ tʋ kɛɛ bɔkʋ̃ʋ̃ bede Keenanɩ azɩlɛ yɩ nɩ, nɩ Gibiyɔnʋmaa yɩ sʋ̃ da bo twonwa Gibiyɔnʋ nu. Nɩ twonwa eyi yɛ pɩkɛ paa, na nɩ bɔwɔ nwʋmɔ banɩ sʋ̃. Nɩ Gibiyɔnʋ kɩnla Havayɩ manlɩ yɩ nwʋ. Nɩ Havayɩ kɩnla amanlɩ asunwa mɔɔ bɔwɔ Keenanɩ mɔɔ “bɔ nwʋ zʋnlɩ na bɔ nwʋ yɛ sɩ” tɛla Yizilayamaa nɩ bɔ nwʋ. (Dit. 7:1) Meti, nɩ Gibiyɔnʋmaa lɛ azogyiamaa mɔɔ bɔ nwʋ yɛ sɩ paa. (Dwh. 10:2) Nɩ Keenanɩ ahwonwa nɣalɩyɛ yɩ pɛ kɛɛ bɛ nɩɩ Yizilayamaa kʋ̃, naasʋ̃ Gibiyɔnʋmaa mɛyɩ, bɛáyɛ zɔ. Mɩnla ti a? Iluwakɛɛ bɔnwʋnlɩ kɛɛ bɔlɔ́kʋla bɛ nɩɩ Yizilayamaa kɔhʋ̃. Nɩ bezi paa kɛɛ Gyehova yɛ ɩkʋ̃ʋ̃ ɩma yi mmenii a. Na nɩ bezi sʋ̃ kɛɛ Gyehova ɩwɔ Yizilayamaa anʋhʋba kɛɛ ikodu Keenanɩmaa wɔ bɛ azɩlɛ yɩ zʋ na ɩava bɛ azɩlɛ yɩ ɩama yi mmenii Yizilayamaa. (Ɛkɩ. 34:11; Dwh. 9:24) Meti, mmɩlɩ mɔ Yizilayamaa lili Gyɛlɩko nɩɩ Ayɩ bɔ zʋ nkunimi nɩ, Gibiyɔnʋmaa zʋ̃manlɩ mmenii bea ma bɔhɔlɩ Dwohyuwa yɩ ɛkɛnɩ kɛɛ ɩ nɩɩ bɛ yɛ́ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ.
4. (a) Kɛmɔ Dwohyuwa 9:8-13 kile nɩ, mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ Gibiyɔnʋmaa yɩ lahɩlɩlɩ Yizilayamaa yɩ ma bɛ nɩɩ bɛ yɛlɩ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.) (b) Mmɩlɩ mɔ Yizilayamaa nwʋnlɩ kɛɛ Gibiyɔnʋmaa lahɩlɩ bɛ nɩ, mɩnla yɛ izili a?
4 Kɩnga Dwohyuwa 9:8-13. Gibiyɔnʋmaa yɩ lahɩlɩlɩ Dwohyuwa, na bɛhã behileli yi kɛɛ bɔzʋ̃ aɣinzi aɣinzi paa. Bɛhã behileli bɛ kɛɛ bezi kɛɛ Gyehova yɛ ɩwʋwalɩ yi mmenii Yizilayamaa ma belili Igyibitimaa nɩɩ Amɔlɩmaa bɛ Awulombunli Sayɩhɔnʋ nɩɩ Ɔgɩ bɔ zʋ nkunimi a. Gibiyɔnʋmaa yɩ hileli kɛɛ bezi nɣɛlɛbɛ paa, iluwakɛɛ bɛákã mɔɔ nɩ bezi kɛɛ ɩdʋ Gyɛlɩko nɩɩ Ayɩ nɩ nwʋ odwokɔ. Sianti yɛ lɛ kɛɛ nɩ ɔzɔ odwokɔ yɩ zili a ɩlɛ́kyɛlɩ, na nɩ ɩkɛyɛ sɩ kɛɛ ikodwu aɣinzi aɣinzi zɔ. Meti sɛ bɛhanlɩ a, ankɩ Yizilayamaa yɩ kɔnwʋ yɩ kɛɛ bɔ́zʋ̃ aɣinzi aɣinzi kɛmɔ bekilee nɩ. Kɛ ankɩ Dwohyuwa nɩɩ Yizilayamaa yɩ keɣizia Gyehova yɩ adwɩnɩ wɔ nwʋ nɩ, bɛáyɛ yɩ zɔ na mfomi beleli ndwokɔ mɔɔ Gibiyɔnʋmaa bɛhanlɩ nɩ belili na bɔwɔlɩ bɛ anʋhʋba kɛɛ bɛ nɩɩ bɛ lɔ́kʋ̃. (Dwh. 9:14, 15) Naasʋ̃ ɩákyɛ kʋlaa yɛ Yizilayamaa ɣa nwʋnlɩ yɩ kɛɛ Gibiyɔnʋmaa yɩ lahɩlɩ bɛ a, na iluwakɛɛ nɩ ‘bɛva Gyehova bɛhã ndamɩ bɛ’ nɩ ti, belili bɛ anʋhʋba nɩ zʋ. (Dwh. 9:16-19) Yizilayamaa manlɩ ɔhʋanɩ ma Gibiyɔnʋmaa wʋwalɩ bo nu na bɛvalɩ egyima be mɔɔ ɩba azɩ bowulalɩ bɛ sa. Nɩ be egyima yɛ lɛ kɛɛ bɔkɔhɔ nzulo nɩɩ ɛyɛnɩ bɛkɛma Yizilayamaa na bɛava biye sʋ̃ bɛahɔ Gyehova yɩ asɔlɩ pika yɩ nu bɔ nnwʋanlɩ eɣile yi munwala.—Dwh. 9:27.
Gibiyɔnʋmaa lahɩlɩlɩ Dwohyuwa ma ɩ nɩɩ bɛ yɛlɩ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ (Kila nkyɩkyɛmi 4)
5. Mɩnla ɔhʋanɩ azʋlɔtʋ zʋ yɛ Gibiyɔnʋmaa nɩ hileli kɛɛ bɔwɔ Gyehova nu dedi a?
5 Mmɩlɩ mɔ Amɔlɩmaa dɩlɩ kɛɛ Gibiyɔnʋmaa nɩɩ Yizilayamaa bɛyɛ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ nɩ, bɛ awulombunli anlu hanlɩ bɔ nwʋ wɔlɩ numɔ kɛɛ bɛ nɩɩ Gibiyɔnʋmaa kɔhʋ̃. Gibiyɔnʋmaa yɩ bo kunlu duli paa. Meti, bezianlɩ Dwohyuwa kɛɛ bɛɣɩlá bɛawʋwa bɛ ma bɛ nɩɩ bɛ adamvʋlɔ Keenanɩmaa yɩ bɔhʋ̃. (Dwh. 10:3-7) Dwohyuwa nɩɩ yɩ azogyiamaa yɩ hɔ hɩnlanlɩ Gibiyɔnʋmaa yɩ bɔ nwʋ ma bɛ nɩɩ bɛ adamvʋlɔ Keenanɩmaa yɩ hɔ hʋnlɩ, na Gyehova wʋwalɩ bɛ ma belili bɔ zʋ nkunimi. Gyehova po valɩ nzulo awʋlɔ nɣezile lili egyima va hʋnlɩ diyialɩ Amɔlɩmaa, na iluwalɩ nnwʋánlɩ ɔhʋanɩ zʋ ɩmanlɩ oyuwa yɩ gyinanlɩ zʋlɔ nkʋ̃ʋ̃ kɔbʋmɩ kɛɛ Yizilayamaa lili bɔ zʋ nkunimi. (Dwh. 10:9-14) Azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ mɔɔ Gibiyɔnʋmaa nɩɩ Yizilayamaa yɛlɩ nɩ hileli kɛɛ bɔwɔ Gyehova nu dedi kezile paa. Akʋ̃ sʋ̃, mmɩlɩ mɔ nɩ bɔ nnwʋanlɩ la asianɩ nu nɩ, bɛmanlɩ Yizilayamaa wʋwalɩ bɛ ma bɔhʋnlɩ bediyialɩ bɛ adamvʋlɔ. Eyi mɔɔ Gibiyɔnʋmaa yɛlɩ nɩ lalɩ ali kɛɛ bɔwɔ Gyehova nu anwʋlazʋ paa kɛɛ ikeli yɩ anʋhʋba zʋ na ɩawɔ bɔ nwʋ banɩ.
6. Mɩnla yɛ yesuma wɔ kezimɔ Gyehova nɩɩ Gibiyɔnʋmaa lili nɩ nu a?
6 Mɩnla yɛ odwokɔ eyi ma yɛnwʋ falɩ Gyehova nwʋ a? Gyehova dɩ nwɔkɛnwʋnlɛvʋlɔ na ɩkã yɩ nwʋ azɩ. Nɩ Gyehova hã hile Yizilayamaa yɩ kɛɛ “bodudú bɛzabɛ mɔɔ bɛda azɩlɛ yɩ zʋ nɩ munwala.” Nɩ Gibiyɔnʋmaa sʋ̃ kɩnla mmenii mɔɔ Gyehova se bɛzɩkɛ́ bɛ nɩ nwʋ. (Nɔ. 33:51, 52) Naasʋ̃ mmɩlɩ mɔ Yizilayamaa wɔlɩ Gibiyɔnʋmaa anʋhʋba kɛɛ bɛlɛ́sɩkɛ bɛ nɩ, Gyehova yɩzayɩ sʋ̃ ɩnwʋnlɩ Gibiyɔnʋmaa nɩ nwɔkɛ na ɩmanlɩ bɔwʋwalɩ nnwʋanlɩ nu. Ɩwɔ numɔ kɛɛ mmɩlɩ mɔ Yizilayamaa nɩɩ Gibiyɔnʋmaa bɛyɛɛ ɔzɔ nhyɩhyɛlɩyɛ yɩ nɩ, bɛábizia Gyehova yɩ adwɩnɩ wɔ nwʋmɔ dɩyɛ, naasʋ̃ Gyehova leli dianlɩ numɔ. Na Gyehova wʋwalɩ Yizilayamaa ma belili bɛ nhyɩhyɛlɩyɛ yɩ zʋ na iluwalɩ nnwʋánlɩ ɔhʋanɩ zʋ ileli Gibiyɔnʋmaa yɩ.—Dwh. 9:26; 11:19.
7. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla yekozumazuma Gibiyɔnʋmaa be dedi nɩɩ bɛ kãnwʋazɩ nɩ a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)
7 Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla yekozumazuma Gibiyɔnʋmaa nɩ a? Dedi mɔɔ yɛlɛ wɔ Gyehova nu nɩ, ɩsɛ kɛɛ yɛma numɔ yɛ sɩ. Iluwakɛɛ nnɛ, yezi nninyeni sʋ̃maa yɛfalɩ Gyehova nwʋ yɛtɛla Gibiyɔnʋmaa yɩ. Meti, yɛwɔ sianti baaba paa ti mɔɔ ɩsɛ kɛɛ yɛfa yɛ nwʋ yetiã Gyehova zʋ kʋlaa kʋlaa nɩ. (Ndw. 40:4, 5) Akʋ̃ sʋ̃, sɛ yɛwɔ ɛpɛ kɛɛ yɛkɛyɛ egyima mɔɔ ɩba azɩ anzɛnyɩɩ ide kãnwʋazɩ wɔ Gyehova yɩ ɔzʋ̃mɩnlɛ nu a, nɩ ikile kɛɛ yesumazumaa Gibiyɔnʋmaa yɩ nɩ. (Dwh. 9:23, 27) Eliyema abɩlantɩyɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Luke mɔɔ ɩsʋ̃mɩ wɔ Bɛtɩlɩ nɩ hanlɩ kɛɛ, yɩ ɛɣɛɛlɛ léfi kezimɔ eliyema benyia ebani be mɔɔ ɩsʋ̃mɩ wɔ Bɛtɩlɩ lalɩ yɩ ali kɛɛ ɩkã yɩ nwʋ azɩ nɩ kyɩ̃. Ɩwɔ numɔ kɛɛ nɩ eliyema benyia ebani yi lɛ asɛdɩ nɣezile wɔ Bɛtɩlɩ dɩyɛ, naasʋ̃ mmɩlɩ mɔ bɛhanlɩ kɛɛ bɛpɛɛ mmenii ma bɔkɔhɔ bekehila Kɩndɔm Hɔɔlʋ fʋlɔ mɔɔ nɩ bekyinaa yɩ zʋ wɔ nunuma nɩ, ɩzʋ̃ kãnwʋazɩ nu iduli yɩ nwʋ ɩmanlɩ. Luke dʋwalɩ zʋlɔ kɛɛ, “Mʋnwʋ yɩ kɛɛ sɛ bɛkã kãnwʋazɩ a, ɩ́dɩ nɣanlɩdɩlɛ nkʋ̃ la o, mfomi yɛ nyɛlɩyɛ yɛ yɛfa yekile kɛɛ yɛkã yɛ nwʋ azɩ amba a.” Dɩkɛɛ Gibiyɔnʋmaa nɩ, yɛkɔhʋla yɛkɛla yɩ ali kɛɛ yɛwɔ Gyehova nu dedi eɣile bela na yeanyia yi nu anwʋlazʋ mmɩlɩ mɔ yeyiyiaa ndwokɔzɩzɩbɛ nɩ. Akʋ̃ sʋ̃, yekile kɛɛ yɛwɔ yi nu dedi mmɩlɩ mɔ yɛdaa kãnwʋazɩ ali na yɛyɛɛ egyima bela mɔɔ bɛkɛva bokowula yɛ sa wɔ Gyehova yɩ ahyɩhyɛdɩ yɩ nu nɩ.
Sumazuma Gibiyɔnʋmaa yɩ na nyia ɛpɛ kɛɛ ɛkɛyɛ egyima po mɔɔ ɩba azɩ (Kila nkyɩkyɛmi 7)
DƖKƐ GYEHOVA MMƖLƖ MƆ BƐ NƖƖ WƲ IÁDI YI BƲWƆ NƖ
8. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ Bulombunli Sɔɔlʋ nɩɩ Gibiyɔnʋmaa yɩ lili wɔ atinuzɩzɩbɛ zʋ a?
8 Bayɩbʋlʋ yɩ ma yɛnwʋ mɔɔ ɩdʋlɩ Gibiyɔnʋmaa wɔ Bulombunli Sɔɔlʋ yɩ mmɩlɩ zʋ sʋ̃. Bulombunli Sɔɔlʋ duli yɩ anyɩ ziyeli Gibiyɔnʋmaa mɔɔ nɩ bɛda Yizilaya nɩ zʋ. Ɩwɔlɩ mmɔdɩnɩ kɛɛ ikohũhũ Gibiyɔnʋmaa mɔɔ nɩ bɛda Yizilaya nɩɩ Dwuuda nɩ munwatĩĩ.b (2 Sa. 21:2, 5, 6) Kila atinuzɩzɩbɛ odwokɔ ɔkʋ̃! Sɔɔlʋ zɩkɛlɩ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ mɔɔ nɩ ɩwɔ Yizilayamaa nɩɩ Gibiyɔnʋmaa bɛ avinli mmɩlɩ tɩndɩnlɩ nɩ.
9. Mɩnla mmɩlɩ yɛ belili Gibiyɔnʋmaa bo odwokɔ yɩ nwʋ egyima a?
9 Gyehova ɩátwɩ̃ bɛzabɛ mɔɔ bɛ nɩɩ Gibiyɔnʋmaa iádi yi bʋwɔ nɩ azʋ̃ wɔ ɛkɛnɩ la. Mfomi Bulombunli Devidi yɩ mmɩlɩ zʋ ansaana ibali nwʋmɔ egyima. Gyehova ɩáma nzulo twu nkʋ̃ʋ̃ alʋbɔ asã, na eyi manlɩ kɔmɩ ɣalɩ Yizilaya. Meti mmɩlɩ mɔ Devidi ɣizialɩ Gyehova sianti mɔɔ kɔmɩ ɣa Yizilaya nɩ, Gyehova hã hileli yi kɛɛ inyia ɛya iluwakɛɛ Sɔɔlʋ nɩɩ mmenyia be mɔɔ bɔwɔ yɩ abusunwa nu nɩ bohũhũ Gibiyɔnʋmaa yɩ.—2 Sa. 21:1.
10. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ Gibiyɔnʋmaa yɩ hileli kɛɛ nɩ bɛpɛ kɛɛ bedidili Nyamɩnlɩ yɩ Mmɛla zʋ a? (2 Samʋwɛlɩ 21:3-6)
10 Kɩnga 2 Samʋwɛlɩ 21:3-6. Devidi nɩɩ Gibiyɔnʋmaa yɩ dɩndɛlɩ, na iɣizialɩ bɛ mɔɔ ɩkɔhʋla ɩkɛyɛ ɩkɛva ɩkɛbɩda bɛ. Asʋ̃ nɩ Gibiyɔnʋmaa yɩ kɛhã kehile Devidi kɛɛ iluwakɛɛ iádi odwokɔ yɩ nwʋ egyima ndɛ nɩ ti, iduwá ozukua kezile ɩma bɛ a? Anhã. Gibiyɔnʋmaa hã hileli yi kɛɛ odwokɔ eyi mɛyɩ, “ɩ́dɩ dwɛtɛ nɩɩ goodu odwokɔ” iluwakɛɛ kɛmɔ Mmɛla yɩ kile nɩ, bɔlɔ́kʋla bokoduwa dɩyɛ be bɛkɛva bekele kodiyiawu be yɩ nnwʋanlɩ. (Nɔ. 35:30, 31) Akʋ̃ sʋ̃, nɩ bezi kɛɛ bɔlɔ́kʋla bokohũ enii mmɩlɩ mɔ mmɛla ɩlɛ́manlɩ ɔhʋanɩ bɛ. Meti awielɩyɛ kʋlaa nɩ, Devidi hanlɩ kɛɛ bɛyɩ́ Sɔɔlʋ yi nnwuakula mmenyia asunwa bɛma bɛ ma bohũ bɛ. Mɩnla ti a? Ɩkɛyɛ kɛɛ awulilɛ mɔɔ ɩhɔlɩ zʋlɔ nɩ, Sɔɔlʋ yɩ nnwuakula mmenyia yɩ valɩ bɔ nwʋ wulalɩ numɔ wɔ ɔhʋanɩ be zʋ. Eyi mɛda nɩ, nzulo wɔlɩ yɩ tʋ kɛɛ itwuu wɔ Yizilaya, na ɩákyɛ yɛ alɩyɛ wululi zʋlɔ a. Na eyi lalɩ yɩ ali kɛɛ kezimɔ Yizilayamaa nɩɩ Gibiyɔnʋmaa lili nɩ, Gyehova ɩyɩ yɩ ɛya wɔ bɔ zʋ.—2 Sa. 21:9, 10, 14.
11. Mɩnla yɛ yesuma wɔ kezimɔ Gyehova nɩɩ Gibiyɔnʋmaa lili nɩ nu a?
11 Mɩnla yɛ odwokɔ eyi ma yɛnwʋ falɩ Gyehova nwʋ a? Eyi da yɩ ali kɛɛ Gyehova dɩ pɛlɩpɛlɩlilɛ Nyamɩnlɩ. (Ndw. 37:28) Mmenii sʋ̃maa wɔ kɛnɩ a, bɛ nɩɩ bɛzabɛ mɔɔ bɔzʋ̃ manlɩ fʋlɔ zʋ anzɛnyɩɩ ɩsʋnɩ kezimɔ bɛyɛ bɛ dɩyɛ nɩ iáli yi bʋwɔ kʋlaa. Naasʋ̃ Gyehova pɛ kɛɛ yɛ nɩɩ abiyela di yi bʋwɔ. Wɔ Gyehova yɩzayɩ yɩ mmɩlɩba nu nɩ, ikeziyeziye nsisi bela mɔɔ yɩ azʋ̃mɩvʋlɔ luwa numɔ kyɩ̃ nɩ. Akʋ̃ sʋ̃, Gyehova ikilaa ɔhʋanɩ kɛɛ yekelili yɛ anʋhʋba zʋ kɛmɔ nɩ ikilaa ɔhʋanɩ kɛɛ Yizilayamaa kɔhɔlɩ zʋlɔ kelili azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ mɔɔ bɛ nɩɩ Gibiyɔnʋmaa yɛlɩ nɩ zʋ nɩ.—Fa tindiã Emɔsʋ 1:9 nwʋ.
12. Kɛ yɛkɛyɛ na yɛazumazuma Gibiyɔnʋmaa yɩ mmɩlɩ mɔ bɛ nɩɩ yɛ iádi yi bʋwɔ nɩ a?
12 Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla yekozumazuma Gibiyɔnʋmaa nɩ a? Sɛ ɩbayɩ kɛɛ eliyema be nɩɩ yɛ iádi yi bʋwɔ a, sa yɛkʋla yenyia abʋtalɩ na yɛalɩkɛ kɛɛ Gyehova keli bʋwabɩlɛ yɩ nwʋ egyima. Ɔzɔ mɔɔ yɛkɛyɛ nɩ kɛla yɩ ali kɛɛ yɛwɔ Gyehova nu anwʋlazʋ kɛɛ ikeli bʋwabɩlɛ bela nwʋ egyima wɔ yɩzayɩ yɩ mmɩlɩ nu. Sunzu Eliyema baalɛ Laura French yɩ ndianwʋ yɩ nwʋ kila. Wɔ ɔlʋbɔ 1926 nu nɩ, nɩ ɩsʋ̃mɩ wɔ Canada Bɛtɩlɩ. Kɛyɛ alʋbɔ bunlu mɛda nɩ, bɛ nɩɩ yɩ iádi yi bʋwɔ kʋlaa. Bowuli ndɛnɩhyɩyɩalɛ bediyialɩ yɩ. Bɛhanlɩ kɛɛ ɩva yɩ nwʋ ɩhɔ ɩwɔ ɔvʋakɩlɛmaa be, eyi ti bɛmanlɩ ɩzʋ̃ Bɛtɩlɩ ɩyɩlɩ yɩ nwʋ. Kɛ ɩyɛlɩ yɩ dɩyɛ izeli wɔ kezimɔ bɛ nɩɩ yɩ lili nɩ nwʋ a? Ɩwɔ numɔ kɛɛ ɩyɛlɩ yɩ ɛyɛkɛ paa dɩyɛ, naasʋ̃ ɩákã mmeliyema yɩ anzɛnyɩɩ ahyɩhyɛdɩ yɩ nwʋ ndwokɔ tanɩ kyɩ̃. Mfomi, ɩhɔlɩ zʋlɔ ɩvalɩ ɛhyɩmɛ ɩyɛlɩ ɔhʋanɩbukolɛ egyima yɩ alʋbɔ anla. Na wɔ ɔlʋbɔ 1940 nu nɩ, bɛzabɛ mɔɔ beli nninyeni anyunu nɩ hanlɩ kɛɛ iziá ɩɣa ɩzʋ̃mɩ wɔ Bɛtɩlɩ, na eyi yɛlɩ yɩ asibɔnwʋ paa. Kɛ ɩyɛlɩ yɩ dɩyɛ izeli a? Ɩvalɩ anyɩnlɩlelɛ ileli idianlɩ numɔ. Eliyema baalɛ French valɩ alʋbɔ 50 ɩzʋ̃mɩnlɩ wɔ Bɛtɩlɩ na ɩhɔlɩ zʋlɔ ɩvalɩ nɔhʋanlɛlilɛ ɩzʋ̃mɩnlɩ Gyehova nkʋ̃ʋ̃ kɔbʋmɩ kɛɛ iwuli. Dɩkɛɛ Eliyema baalɛ French nɩ, sɛ bɛ nɩɩ yɛ iádi yi bʋwɔ po a, sa yɛkʋla yɛyɛ mɔɔ ɩtɩnɣɛ na yɛdɩkɛ kɛɛ Gyehova keli bʋwabɩlɛ yɩ nwʋ egyima wɔ yɩzayɩ yɩ mmɩlɩ nu.—Ayɩ. 26:3, 4.
KƆ ZƲLƆ FA NƆHƲANLƐLILƐ SƲ̃MƖ GYEHOVA
13. Aninyiammɔ yɛ lɛ asɔlɩ pika yɩ nu azʋ̃mɩvʋlɔ yɩ a, na mmɩlɩ mɔ nɩ Dwuumaa bɔzʋ̃ alɔngɔzʋ̃mɩnlɛ nu bɔkɔɔ Gyelusalamɩ nɩ, mɩnla yɛ bɛyɛlɩ a?
13 Wɔ Bulombunli Devidi yi wulo mɛda kɛyɛ alʋbɔ 500 nɩ, Gibiyɔnʋmaa yɩ be dima zia vindenlili Bayɩbʋlʋ yɩ nu dɔkʋ̃. Dwuumaa hɔlɩ alɔngɔzʋ̃mɩnlɛ nu wɔ Babilɔnʋ alʋbɔ 70. Naasʋ̃ wɔ ɔlʋbɔ 537 A.Y.M. nu mɔɔ bɛ alɔngɔzʋ̃mɩnlɛ yɩ ɣalɩ awielɩyɛ nɩ, bo nu be nɩɩ Amɩnladʋ Zɛlubabɛlɩ zia hɔlɩ Gyelusalamɩ. (Ɛzɩ. 2:1, 2, 58) Na wɔ ɔlʋbɔ 468 A.Y.M. nu sʋ̃ nɩ, Dwuumaa mɔɔ bɛhalɩlɩ Babilɔnʋ nɩ be nɩɩ Ɛzɩla mɔɔ ɩdɩ ɛhɛlɛvʋlɔ nɩ sʋ̃ hɔlɩ Gyelusalamɩ. (Ɛzɩ. 7:1-7) Bɛzabɛ mɔɔ bɛ nɩɩ Zɛlubabɛlɩ nɩɩ Ɛzɩla hɔlɩ Gyelusalamɩ nɩ, nɩ bɔ nwʋ ɩázʋnɩ. Naasʋ̃ asɔlɩ pika yɩ nu azʋ̃mɩvʋlɔ be sʋ̃ hɩnlanlɩ bɔ nwʋ ma bɔhɔlɩ. Nɩ ɔzɔ mmenii yi bɛ́dɩ Yizilayamaa, na ɩkɛyɛ kɛɛ bo nu sʋ̃maa dɩ Gibiyɔnʋmaa bɔ tʋmaa.
14. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ Gibiyɔnʋmaa yɩ lili Gyehova nɔhʋanlɛ a? (1 Mmɩlɩzʋdwokɔ 9:2 nɩɩ azɩkɛnɩ odwokɔ yɩ)
14 Kɩnga 1 Mmɩlɩzʋdwokɔ 9:2 nɩɩ azɩkɛnɩ odwokɔ yɩ. Nɩ “asɔlɩ pika yɩ nu azʋ̃mɩvʋlɔ” kɩnla okuwu mɔɔ beli bɔmʋnlɩ mɔɔ bezia bɔhɔlɩ Gyelusalamɩ nɩ nwʋ. Nɩ eyi yɛ nnwʋánlɩ paa, iluwakɛɛ kɛ Dwuumaa munwatĩĩ yɛ bezia bɔhɔlɩ Gyelusalamɩ a. Nɩ Dwuumaa sʋ̃maa nyia abika nɩɩ ozukua sʋ̃maa wɔ Babilɔnʋ. Meti nɩ bɛábɛ kɛɛ betiã ɛbɩlawɔlɛ baaba mɔɔ nɩ benyia wɔ Babilɔnʋ nɩ ɛkɛnɩ na besia bɔkɔ Gyelusalamɩ bɔkɔ bɔbʋwa egyima yɩ. Naasʋ̃ Gibiyɔnʋmaa bɔ tʋmaa mbiyemmɔ nɩɩ Dwuumaa nɔhʋanlɛmaa bɛlɩ yɩ kɛɛ bɔkɔhɔ bekegyina asɔlɩ pika fʋlɔ bɛkɛma Gyehova na bɛazʋ̃mɩ wɔ ɛkɛnɩ. Ɩwɔ numɔ kɛɛ nɩ bʋwabɩlɛ nu yɛ sɩ dɩyɛ, naasʋ̃ bezia bɔhɔlɩ Gyelusalamɩ. Nɩ Dwuumaa lɛ azɩlɛ kɛɛ bɛ agyiapadɩ wɔ Yizilaya naasʋ̃ Gibiyɔnʋmaa mɛyɩ, nɩ béni agyiapadɩ bela wɔ Yizilaya. Naasʋ̃, bezia bɔhɔ bɔdʋwalɩ be egyima mɔɔ nɩ bɛyɛ wɔ asɔlɩ pika yɩ nu nɩ zʋ na bɔwʋwalɩ po ma beziyeziyeli Gyelusalamɩ banɩ yɩ.—Ne. 3:26.
15. Mɩnla yɛ yesuma wɔ kezimɔ Gyehova nɩɩ Gibiyɔnʋmaa lili nɩ nu a?
15 Mɩnla yɛ odwokɔ eyi ma yɛnwʋ falɩ Gyehova nwʋ a? Eyi bʋwa yɛ ma yɛnwʋ kɛɛ Gyehova dɔ bɛzabɛ mɔɔ bɔkɔ zʋlɔ bɔsʋ̃mɩ yɩ nɩ, na eɣile bela ɩbʋwa bɛ. Mmɩlɩ mɔ Gyehova leli Gibiyɔnʋmaa wɔ Dwohyuwa yɩ mmɩlɩ zʋ mɛda nɩ, ɩhɔlɩ zʋlɔ iyilalɩ bo mmusunwa yɩ alʋbɔ sʋ̃maa. Mmɩlɩ mɔ Babilɔnʋmaa zɩkɛlɩ Gyelusalamɩ wɔ ɔlʋbɔ 607 A.Y.M. nu nɩ, Gyehova leli Gibiyɔnʋmaa bɔ tʋmaa yɩ. Mmɩlɩ mɔ bɔzʋ̃ alɔngɔzʋ̃mɩnlɛ nu bɛɣalɩ Yizilaya mɛda nɩ, Gyehova hɔlɩ zʋlɔ valɩ Gibiyɔnʋmaa yɩ lili egyima wɔ asɔlɩ pika yɩ nu. Na ɩkɛyɛ kɛɛ nɩ bo nu be bɛda bebike asɔlɩ pika yɩ po. (Ɛzɩ. 2:70; Ne. 11:21) Na iluwakɛɛ nɩ bɛyɛ egyima wɔ asɔlɩ pika yɩ nu kɛnɩ nɩ ti, Pɛhyɩya Bulombunli yi zili pɔkɔ kɛɛ ɩlɛ́ma bokoduwa ndwuliyɛ.—Ɛzɩ. 7:24.
16. Mɩnla yɛ yɛkɔhʋla yekozuma wɔ Gibiyɔnʋmaa yɩ bɛ kɛnɩ a?
16 Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla yekozumazuma Gibiyɔnʋmaa nɩ a? Dɩkɛɛ Gibiyɔnʋmaa yɩ nɩ, yɛzayɛ sʋ̃ yɛpɛ kɛɛ yɛyɛ mɔɔ yɛkɔhʋla bela yɛsʋ̃mɩ Gyehova na yɛbʋwa mmenii mvʋlɔ sʋ̃ ma bɛyɛ zɔ. Naasʋ̃ ɩyɛ a, ikehyinyia kɛɛ yɛkɛyɛ nzɩnzanlɩyɛ wɔ yɛ ɛbɩlawɔlɛ nu. Naasʋ̃ yɛfa anyɩnlɩlelɛ yɛyɛ zɔ iluwakɛɛ yɛdɔ Gyehova. Na ɔzɔ yɛ eliyema benyia Alwin, mɔɔ ɩwɔ Philippines nɩ yɛlɩ a. Nɩ ɩyɛ egyima wɔ oil kɔmpeni be nu, na nɩ ide akatuwa kezile paa. Naasʋ̃, nɩ ɩpɛ kɛɛ ɩyɛ sʋ̃maa wɔ Gyehova yɩ ɔzʋ̃mɩnlɛ nu. Meti mmɩlɩ bela mɔ mansini zʋ ehilalɛvʋlɔ kɛɣa kegyela bɛ asafʋ yɩ nɩ, nɩ isiã ɔhʋanɩ wɔ egyima nu na ama ɩahʋla ɩava mmɩlɩ sʋ̃maa ɩahɔ dasɩlɛlilɛ wɔ ɔzɔ dapɛnɩ yɩ nu. Mmɩlɩ be mɛda nɩ, nɩ Alwin pɛ kɛɛ iyiaki yi egyima yɩ na ɩyɛ ɔhʋanɩbukolɛvʋlɔ. Meti ɩwɔlɩ Gyehova mpayɩ kɛɛ ɩwʋwá yɩ ma inyia egyima fʋlɔ mɔɔ ɩkɛma ɩkɔhʋla ɩkɛyɛ ɔhʋanɩbukolɛ egyima yɩ be. Nɩ Alwin zi kɛɛ sɛ iyiaki oil kɔmpeni egyima yɩ a, sa yi ozukuasɛmɩ kʋla kɔ azɩ. Naasʋ̃, mmɩlɩ mɔ inyianlɩ egyima be mɔɔ ɩkɛma ɩkɔhʋla ɩkɔwɔ yɩ ɔhʋanɩbukolɛ egyima yɩ tʋ nɩ, yɩ anyɩ leli paa. Aɣinzi yi, yɩ yɩ ɣa hɩnlanlɩ yɩ nwʋ ma bɛyɛlɩ ɔhʋanɩbukolɛ egyima yɩ, na kɛ agyiahʋnlɩmaa nɩ, bɔhʋlalɩ bɔwʋwalɩ mmenii 21 ma bɛɣa bɔzʋ̃mɩnlɩ Gyehova. Pɩlazunɛ bela íni nwʋmɔ kɛɛ Gyehova yɩ anyɩ zɔlɩ agyiahʋnlɩmaa eyimmɔ bɔ mmɔdɩnɩwɔlɛ wɔ yɩ ɔzʋ̃mɩnlɛ nu nɩ baaba. Yɛzayɛ sʋ̃ yɛkɔhʋla yekenyia anwʋlazʋ kɛɛ Gyehova yɩ anyɩ sɔ afɔlɩ mɔɔ yɛbɔ wɔ yɩ ɔzʋ̃mɩnlɛ nu nɩ, na yezi kɛɛ ɩkɛva yɛ ahyinyiadɩ ɩkɛma yɛ eɣile bela.—Mt. 6:33.
17. Mɩnla ozumalɛdɩyɛ azʋlɔtʋ yɛ yenyia wɔ Gibiyɔnʋmaa bo odwokɔ yɩ nu a?
17 Yezuma Gyehova yi subanɩ azʋlɔtʋ mɔɔ ɩyɛ pɩkɛ nɩ nwʋ nninyeni sʋ̃maa wɔ kezimɔ ɩ nɩɩ Gibiyɔnʋmaa lili nɩ nu. Gyehova kã yɩ nwʋ azɩ, ɩnwʋ nwɔkɛ, ɩdɩ pɛlɩpɛlɩ, na ɩdɩ nɔhʋanlɛvʋlɔ sʋ̃. Akʋ̃ sʋ̃, iyila bɛzabɛ mɔɔ bɔsʋ̃mɩ yɩ nɔhʋanlɛ nu nɩ. Mɛyɩ la ahanlɩ a, yezuma nninyeni aditili be sʋ̃ wɔ Gibiyɔnʋmaa bɛ kɛnɩ. Dɩkɛɛ Gibiyɔnʋmaa nɩ, sɛ yeyiyiaa bʋwabɩlɛ be mɔɔ numɔ yɛ sɩ a, yɛpɛ kɛɛ yenyia Gyehova nu dedi kezile, na yɛfa yɛ nwʋ yetiã yɩ zʋ. Akʋ̃ sʋ̃, dedi kɔwʋwa yɛ ma yɛkɛhã yɛ nwʋ azɩ na yɛayɛ egyima bela mɔɔ bɛkɛva kowula yɛ sa wɔ asafʋ yi nu nɩ. Sɛ bɛ nɩɩ yɛ iádi yi bʋwɔ sʋ̃ a, yɛpɛ kɛɛ yɛda abʋtalɩ ali, na yenyia anwʋlazʋ kɛɛ Gyehova keli bʋwabɩlɛ nɩ nwʋ egyima na iayila yɛ wɔ mmɩlɩ baaba nu. Akʋ̃ sʋ̃, yɛpɛ kɛɛ yɛyɛ mɔɔ yɛkɔhʋla bela yɛfa yɛsʋ̃mɩ Gyehova wɔ nɔhʋanlɛ nu. Ɩɣɩla kɛɛ, yɛkɛma mɔɔ Gibiyɔnʋmaa yɩ yɛlɩ nɩ kɔwʋwa yɛ adwɩnɩ nu na yɛazumazuma be ndianwʋba nɩ.
NDWOMI 148 Gyehova Dɩ Elelɛvʋlɔ
a Mmenyia mɔɔ bɛ nɩɩ Yizilayamaa hɔ dɩndɛlɩ ma bɛyɛlɩ azʋ̃nudwolɩyɛ nhyɩhyɛlɩyɛ nɩ zʋ̃ Gibiyɔnʋ, Kefayɩla, Biyalɔtʋ, nɩɩ Kiliyatɩ-gyilamɩ.—Dwh. 9:17.
b Bayɩbʋlʋ yɩ ɩáhã dɩyɛ pɔkyɩɩ mɔɔ ɩmanlɩ Sɔɔlʋ hunhunli Gibiyɔnʋmaa yɩ nɩ nwʋ odwokɔ. Naasʋ̃ nnimidimaa be kã kɛɛ, ɩkɛyɛ kɛɛ nɩ Sɔɔlʋ ɩábɛ kɛɛ ɩnwʋ kɛɛ ngyɛvʋlɔ vʋla vʋla Yizilayamaa bo nu.