August

Akam nnyịn edi yak adan̄a ediwak owo emi ikwọrọde ikọ inọ ẹkop se itịn̄de ẹnyụn̄ ẹditiene nnyịn ẹnam n̄kpọ Jehovah idahaemi. Edi nso iditịbe inọ mbon emi ẹsụk ẹmiade utọn̄ ẹsio ke se isụk itịn̄de? Ekeme ndidi edidi uduak Jehovah ndinyan̄a mbon emi ẹdidide ẹma ẹkụt nte ẹsobode Akwa Babylon, mmọ ẹtọn̄ọ ndibuọt idem ye enye. Ekpedi edidi ntre, edi se inen̄erede isịn idem idahaemi ika iso idụri mme owo utọn̄ iban̄a se iditịbede ke ini iso. Se ididọhọde mme owo idahaemi ekeme ndinam ama esịm ini oro mmọ ẹti se mmọ ẹkpekenamde. (Men Ezekiel 33:33 domo.) Ekeme ndidi mmọ ẹyefiak ẹkere se mmọ ẹkekopde ke inua nnyịn, enye oro onyụn̄ anam ọdọn̄ mmọ ndidi ndituak ibuot nnọ Jehovah mbemiso ini ebede ọkpọn̄ mmọ. Ekpeme ufọk-n̄kpọkọbi ke Philippi ọkọtọn̄ọ ndibuọt idem ye Jehovah ke “akwa unyekisọn̄” ama eketịbe. Onyụn̄ ekeme ndidi ndusụk mbon emi mînọhọ nnyịn iso idahaemi ẹdidi ẹma ẹkụt nte ẹsobode Akwa Babylon yak mbọribọ omụm mme owo, mmọ ẹtọn̄ọ ndibuọt idem ye Jehovah.​—Utom 16:25-34. w24.05 17 ¶9-10

Enyene akpan n̄kpọ emi ikpepde ito se apostle Paul ekewetde ọnọ mme Christian emi ẹkedide mme Hebrew. Ndusụk mmọ ikanamke aba se idin̄wamde mmọ ẹka iso ẹkpere Jehovah. Mmọ ẹma “ẹkabade ẹdi mbon oro ẹyomde mmọn̄eba, utu ke ọkpọsọn̄ udia.” (Heb. 5:12) Abasi ke akada esop esie ekpep mbufa n̄kpọ, edi mmọ ikekpepke ikonyụn̄ inyịmeke mme n̄kpọ oro. (N̄ke 4:18) Ke uwụtn̄kpọ, ediwak mme Jew emi ẹkedide mme Christian ke ẹkesụk ẹkpep ke Ibet Moses edi ata enye, kpa ye edide n̄kpọ nte isua 30 ama ebe tọn̄ọ n̄kpa Christ akanam ibet oro etre. (Titus 1:10) Owo ekededi emi okotde leta emi Abasi ọkọnọde Paul spirit esie ewet ọnọ mme Hebrew ekeme ndikụt ke idịghe kwe-kwe-kwe Ikọ Abasi odu do. Mmọ ẹkedi nnennen se idin̄wamde mme Christian oro ẹnen̄ede ẹnịm ke nte Abasi ọdọhọde mme Christian ẹtuak ibuot ẹnọ imọ ọfọn akan nte mmọ ẹkesituakde ibuot ẹnọ Abasi ke ido mme Jew, onyụn̄ anam mmọ ẹnyene uko ẹka iso ẹkwọrọ ikọ.​—Heb. 10:19-23. w24.04 6 ¶15

Toto ke ini emi Adam ye Eve ẹketienede Satan ẹsọn̄ ibuot ye Jehovah Abasi, ibat biliọn owo emi ẹkpade awak enyene ndịk. Nso iditịbe inọ kpukpru mbon emi n̄kpa adade do? Ibat ibat kpọt ke otu mmọ, emi ẹkesọn̄ọde ẹda ye Christ ẹyeset ẹkedu ke heaven ikpaha aba. Mmọ ẹdi owo 144,000. (Edi. 14:1) N̄kpọ efen edi ke ediwak irenowo ye iban eken emi ẹsọn̄ọde ẹda ye Jehovah ẹnyụn̄ ẹmade enye ẹyesịne ke otu “ndinen owo” emi ẹdisetde, mmọ ẹyenyụn̄ ẹdu uwem ke isọn̄ emi ke nsinsi edieke mmọ ẹdikade iso ẹdi ndinen owo ke isua tọsịn kiet emi Christ edikarade ye ke ini akpatre udomo. (Dan. 12:13; Heb. 12:1) N̄ko, ke isua tọsịn kiet emi Christ edikarade, “mme anam ukwan̄n̄kpọ” emi ẹsịnede mbon emi ẹdide akananam mmọ inamke n̄kpọ inọ Jehovah, m̀mê idem mbon emi “ẹkenamde se idiọkde” ẹyenyene ifet ndikpụhọde nnyụn̄ nnam n̄kpọ nnọ Jehovah. (John 5:29; Luke 23:42, 43) Edi ndusụk owo ẹma ẹdiọk ẹbe nde tutu Jehovah ebiere ke inyeneke se idinamde imọ inam mmọ ẹset tutu amama.​—Luke 12:4, 5. w24.05 2 ¶3; 6 ¶15, 17

Owo emi oyomde ndidi esenowo ke tent Jehovah ana edi owo emi “etịn̄de akpanikọ ke esịt esie.” (Ps. 15:2) Enye oro idịghe nditre ndisu nsu kpọt. Jehovah oyom yak edi se ededi emi itịn̄de m̀mê inamde n̄kari ndomokiet isịneke. (Heb. 13:18) Ata akpan n̄kpọ edi oro “koro owo abian̄a edide mbubiam ke iso Jehovah, edi Enye edi ata ufan ye ndinen owo.” (N̄ke 3:32) Mbon emi ‘ẹsitịn̄de akpanikọ ke esịt mmọ’ isidịghe mme owo ẹkpedu mmọ ẹnịm ibet Abasi, edem ekpedịbe mmọ ẹbiat ibet Abasi. Mmọ isinamke n̄kpọ nyakri nyakri. Owo nyakri ekeme nditọn̄ọ ndikere ke ndusụk ibet Jehovah inyeneke ibuot. (Jas. 1:5-8) Ke n̄kpọ emi enye ekerede ke inen̄ekede inyene se edide, enye ekeme nditre ndinam n̄kpọ nte Jehovah ọdọhọde ẹnam. Ekem, ama etie nte ke enye ibọhọ ufen ke ibet Abasi emi enye akabiatde do, enye ekeme ndikpụp esịt akanam se idiọkde ikan oro. Ananam do, enye ke ọdọhọ idemesie ke imọ ke inam n̄kpọ Jehovah, edi Jehovah inyịmeke utuakibuot esie. (Eccl. 8:11) Nnyịn iyomke nditie ntre. Iyom ndinam akpanikọ ke kpukpru n̄kpọ. w24.06 10 ¶7-8

Ikọt Jehovah ẹma akpanikọ emi Ikọ Abasi ekpepde. Akpanikọ oro anam ibuọt idem ye Jehovah. (Rome 10:17) Imenen̄ede inịm ke Jehovah anam esop Christian edi “adaha ye ukpeme ọnọ akpanikọ.” (1 Tim. 3:15) Satan ekpekeme ndinam itre ndida se Bible etịn̄de mîdịghe itre ndinam item esop Abasi, inyeneke se ikpenemde enye ntre. (Eph. 4:14) Ekpri ini ke iso, Devil ọyọfọp nsu enye enem ntem ada otụn kpukpru mme idụt usụn̄ yak mmọ ẹbiọn̄ọ Jehovah. (Edi. 16:13, 14) Imenịm n̄ko ke Satan eyesịn ibuot esịn itọn̄ oyom se anamde man ekeme ndida ikọt Jehovah ntụn usụn̄. (Edi. 12:9) Oro anam enen̄ede ọfọn yak ikpep ndidiọn̄ọ se idide nsu ye se idide akpanikọ, inyụn̄ ida ye akpanikọ emi Bible ekpepde. (Rome 6:17; 1 Pet. 1:22) Se idin̄wamde nnyịn ibọhọ akwa ukụt edi oro! w24.07 8 ¶1-3

Ini Jehovah anamde Israel ẹdi idụt, enye ama anam ediomi ye mmọ. Enye ọkọdọhọ ke mmọ ẹkpenịm mme ibet imọ, ke imọ iyekpeme mmọ inyụn̄ idiọn̄ mmọ. Edi mmọ ẹkpesọn̄ ibuot ye enye, ke uwụtn̄kpọ, ẹmek ndika n̄kanam n̄kpọ nnọ mme abasi en̄wen, Jehovah ididiọn̄ke mmọ aba, mmọ ẹyenyụn̄ ẹbọ ufen. Edi oro ikọwọrọke ke ama etie ntre, ke enye eyet ubọk ofụri ofụri ọkpọn̄ mmọ. Mmọ ẹma ẹkeme ‘ndifiak ntiene Jehovah Abasi mmọ, nnyụn̄ n̄kop uyo esie.’ (Deut. 30:1-3, 17-20) Ikọ oro ọwọrọ ke mmọ ẹma ẹkeme ndikabade esịt. Mmọ ẹkpenam ntre, Jehovah eyemen mmọ adian idem onyụn̄ afiak ọdiọn̄ mmọ. Mbon emi Jehovah ekemekde ete ẹdi ikọt esie ẹkeda nsọn̄ibuot nte ubọkutom. Ke ntak oro, mmọ ẹma ẹbọ ufen. Edi Jehovah ikeyetke ubọk ikpọn̄ ikọt esie emi ẹkedide mbon nsọn̄ibuot do. Enye ama esidọn̄ mme prọfet ediwak ini ẹka ẹbịne ikọt esie ẹkedọhọ mmọ ẹkabade esịt ẹnyụn̄ ẹfiak ẹnyọn̄ ẹbịne imọ.​—2 Ndi. 17:13, 14. w24.08 9 ¶4-5

Ke Jesus ama akakpa, uwem ke Jerusalem ye Judea ikememke ye mme Jew emi ẹkekabarede ẹdi Christian. Ekpri ini ke ẹma ẹketọn̄ọ esop Christian, ukọbọ emi ekesịmde mmọ ekedi ikan̄ ikan̄ ntem. Ekem ke n̄kpọ nte isua 20 ama ekebe, n̄kpọ ama ọsọn̄ etieti ye mme mbet Christ. Etie nte akan̄ emi okomụmde isọn̄ mbemiso ini oro ekedi ntak. (Utom 11:27-30) Edi ke n̄kpọ nte isua 61 C.E., mmọ ẹma ẹnyene emem ekpri. Itịn̄ ntre sia se iditịbede ke oro ebede oyowụt ke mmọ ikwe n̄kpọ ndomokiet kan̄a. Ini emem oro ke mmọ ẹkebọ leta emi Abasi ọkọnọde apostle Paul spirit esie ewet. Leta oro ekedi ekemini. Leta emi ẹkenọde ẹsọk mme Jew oro ekedi ekemini sia emem emi mmọ ẹkenyenede do ididịghe ke nsinsi. Paul ama ọnọ nti item emi ẹdin̄wamde mmọ ẹyọ ukụt emi akanade esịm mmọ ekpri ini ke iso. w24.09 8 ¶1-2

Nte nditọete nnyịn ẹnamde n̄kpọ ye nnyịn ke ini ibọde ufen edi usụn̄ kiet idade ikụt ke Jehovah ama nnyịn. Nditọete ẹkeme ndikpan̄ utọn̄ ima itịn̄ nte etiede nnyịn ke idem, mîdịghe mmọ ẹnyụn̄ ẹtetie do ye nnyịn. N̄kpọ mbiba oro ẹkeme ndidọn̄ nnyịn esịt. Mmọ ẹkeme ndikot itie ke Bible emi ọsọn̄ọde nnyịn idem ẹnọ nnyịn, mîdịghe ẹbọn̄ akam ye nnyịn. (Rome 15:4) Ndusụk ini, brọda m̀mê sista nnyịn ekeme nditi nnyịn nte Jehovah adade nnyịn ye se itịbede inọ nnyịn, ndien oro ekeme ndinam esịt ana nnyịn sụn̄. Usụn̄ en̄wen emi nditọete ẹkemede ndin̄wam nnyịn yak esịt ana nnyịn sụn̄ edi mmọ ndinọ nnyịn se idiade. Ikpoyom mbon en̄wen ẹn̄wam nnyịn, ekeme ndidi se idọhọde mmọ ke imoyom un̄wam. (N̄ke 17:17) Ekeme ndinam mmọ ididiọn̄ọke nte etiede nnyịn ke idem m̀mê se iyomde. (N̄ke 14:10) Ntre emekeme nditịn̄ nte etiede fi ke idem nnọ mme ufan fo emi ẹsọn̄de idem ke esop. Nam mmọ ẹdiọn̄ọ se ikemede ndin̄wam fi. Emekeme ndimek nditịn̄ nte etiede fi ke idem nnọ ebiowo kiet m̀mê iba emi afo enen̄erede ekpere. Ndusụk mme sista nnyịn ẹtịn̄ nte etiede mmọ ke idem ẹnọ sista en̄wen emi ọsọn̄de idem ke esop, oro onyụn̄ ọdọn̄ mmọ esịt. w24.10 10 ¶15-16

Ediwak owo ẹsikpekpeme se ẹdiade ẹnyụn̄ ẹdomo ndisịn̄ede idem kpukpru ini man mmọ ididọn̄ọ, man idem onyụn̄ aka iso ọsọn̄ mmọ. Kpa ye oro mmọ ẹdiọn̄ọ ke mmimọ ididụhe uwem ke nsinsi. Etie nte mfịna ye nsịn̄ede emi ẹsisan̄ade ye usọn̄ anam mmọ ẹkere ke owo ikemeke-keme ndidu uwem ke nsinsi, ke inyụn̄ idịghe utọ n̄kpọ emi ọkpọdọn̄de owo. Edi Jesus ama owụt ke mme owo ẹkeme ndinyene “nsinsi uwem,” ke nsinsi uwem onyụn̄ edi edidiọn̄ emi otode Abasi. Uwụtn̄kpọ odu ke John 3:16 ye ke 5:24. Usen kiet Jesus ama anam utịben̄kpọ yak uyo ye iyak awak, onyụn̄ ọnọ ata ediwak tọsịn mme owo. Ekedi n̄kpọ n̄kpa-idem, edi se enye eketịn̄de edem usen akakam akpa owo idem akan. Otu-owo oro ẹma ẹdika Capernaum emi ekperede mben Inyan̄ Galilee ẹbịne enye. Enye ama ọdọhọ mmọ ke ẹkeme ndinam mme owo ẹset, ke mme owo ẹnyụn̄ ẹkeme ndinyene nsinsi uwem. (John 6:39, 40) Ikọ Jesus oro owụt ke ediwak mbon emi ẹkekpade ẹkeme ndiset, ke afo, mme ufan fo, ye iman fo ẹmekeme ndidu uwem ke nsinsi! w24.12 8 ¶1-2

Ndụn̄ọde emi Esop Emi Esede Aban̄a Nsọn̄idem Ererimbot anamde ndondo emi owụt ke ediwak ebe ẹsinam n̄kpọ afai afai ye iban mmọ, ẹtịn̄ se ibiakde mmọ, mîdịghe ẹdiọk uwem ye mmọ ke mme usụn̄ en̄wen. Ebe emi anamde se itịn̄de emi esidi ke iso owo enye okpono n̄wan esie, edi ẹma ẹdu ke ufọk enye ọdiọk uwem ye n̄wan esie. Nso ikeme ndinam ndusụk ebe ẹdiọk uwem ye iban mmọ? Ekeme ndidi ete mmọ ekesinam n̄kpọ afai afai ye eka mmọ, ke ntak oro mmọ ẹkere ke mmimọ n̄ko ikponyụn̄ inam ntre ye iban mmimọ, ke inyeneke se idiọkde do. Mbon eken ẹkeme ndidiọk uwem ye iban mmọ ke ntak emi ẹsinamde ntre ke edem mmọ. Ekeme ndidi nte ẹsinamde n̄kpọ ke edem mmọ esinam yak etie nte ke man ebe owụt ke imọ idi “erenowo itiaba” ke ana imọ ida odudu iwụt n̄wan imọ ke imọ idi ibuot, ke ini edide utọ ekikere oro inenke. Owo ikekpepde irenowo eken ndimụm idemmọ n̄kama n̄kpọ ama etịbe; se itịn̄de emi esịne mmọ ndiyat esịt. Ke ntak ọkpọsọn̄ use ndise idan̄, nte ndusụk iren ẹdade iban ye idan̄ inenke. N̄kpọ en̄wen edi ke ndụn̄ọde emi ẹnamde owụt ke udọn̄ọ COVID-19 ama anam mme mfịna emi ẹtetịm ẹdiọk enyịn ẹkan nte ẹkedide. Edi ebe ikpanaha-na ayak ekededi ke otu mme n̄kpọ ibatde do anam enye ọdiọk uwem ye n̄wan esie. w25.01 8 ¶2-3

“Afo enyene ndima Jehovah Abasi fo ke ofụri esịt fo ye ke ofụri ukpọn̄ fo ye ke ofụri ukeme fo ye ke ofụri ekikere fo.” (Luke 10:27) Jesus ama enyịme ke ikọ itie oro edi akakan ewụhọ ke Ibet Moses. N̄kọ ama okụt ke ana ima Jehovah ke esịt nnyịn. Oro esịne se idọn̄de nnyịn, nte etiede nnyịn ke idem, ye nte idade n̄kpọ. Ana ima Jehovah n̄ko ke ofụri ukpọn̄ nnyịn ye ukeme nnyịn. Oro esịne ndida odudu nnyịn nnam n̄kpọ. Edi ana ima Jehovah n̄ko ke ekikere nnyịn. Enye oro esịne nte isikerede n̄kpọ. Ekikere Jehovah ayan̄wan̄a nnyịn, edi imọdiọn̄ọ ke ọkpọkọm inam didie, idin̄wan̄ake nnyịn ofụri ofụri. Edi se idinamde ekikere Jehovah etetịm an̄wan̄a nnyịn edi nnyịn ndikpep mban̄a “ekikere Christ,” sia nte Jesus esikerede n̄kpọ edi ata ukem nte Ete esie esikerede.​—1 Cor. 2:16. w25.03 8 ¶1

Sia Jesus ọkọfọnde ama, enye ekedi ukem ye Adam mbemiso Adam akanamde idiọkn̄kpọ. Ti ke Adam ekedi akpa owo ke isọn̄ emi. (1 Cor. 15:45) Jesus ndikakpa akanam enye ekeme ndisio isop idiọkn̄kpọ Adam, oro edi, anam ẹfiak ẹnyene se Adam akayakde atak. (Rome 5:19) Nte Jesus akasan̄ade edi “akpatre Adam” edi oro. Ufọn idụhe mfọnmma owo efen ndidi ndisio isop ke se Adam akayakde atak. Jesus akakpa “ini kiet kpọt,” ini kiet oro onyụn̄ ekem. (Heb. 7:27; 10:12) Nso ndien ke usio-isop ada okpụhọde ye ufak? Usio-isop edi n̄kpọ emi Abasi akanamde man enye ye mme owo ẹkeme ndifiak ndi ufan. Ufak edi ekọmurua emi ẹkekpede man ẹkeme ndisio isop idiọkn̄kpọ mme anamidiọk. Ọsọn̄urua iyịp emi Jesus ọkọduọkde ke ntak nnyịn ada aban̄a ekọmurua oro.​—Heb. 9:14. w25.02 5 ¶12-13

Nnyịn ndida Jehovah nte odu-uwem Abasi ayan̄wam nnyịn idiọn̄ọ nte ikpadade mme mfịna nnyịn. Didie? Iyọtọn̄ọ ndida mme mfịna nnyịn nte esịne ke otu mme n̄kpọ emi anade owo ada owụt m̀mê Jehovah edi etịn̄ akpanikọ m̀mê Satan edi. Devil ọdọhọ ke mfịna ama esịm nnyịn ke iyefehe ikpọn̄ Jehovah. (Job 1:10, 11; N̄ke 27:11) Edi ima isọn̄ọ ida iyọ, iwụt ke imama Jehovah, ke Devil akam edi osu nsu. Nso utọ mfịna isịm fi? Ndi ukara ke ẹkọbọ Mme Ntiense Jehovah ke edem mbufo? Ndi nsọn̄ọn̄kpọ esịm fi? Ndi edi ama ọkwọrọ ikọ mme owo imaha ndikpan̄ utọn̄, mîdịghe ndi mfịna fo edi n̄kpọ efen? Ekpedi ntre, ti ke se iwọrọde fi oro edi ifet afo ndinam esịt adat Jehovah. Ti n̄ko ke Jehovah idiyakke idomo emi esịmde fi ebe se ekemede ndiyọ. Enye ọyọsọn̄ọ fi idem yak ọyọ. w24.06 22 ¶9

Ndi ọmọdiọn̄ọ mme n̄kpọ emi ẹkemede ndisọp nsịn ukot nnọ fi ọduọ? Ikpọdọhọ ke se isasan̄a oro, ke nnyịn inyeneke mfịna ndomokiet mîdịghe ke imenen̄ede isọn̄ idem tutu nnyịn ikemeke ndidụk idomo ndomokiet, ibian̄a idem-o. (1 John 1:8) Paul akakam ọdọhọ ete ke idem mbon emi “ẹdotde ke n̄kan̄ eke spirit” ẹkeme ndiduọ ndụk idomo mmọ mîkpemeke. (Gal. 6:1) Inaha ibian̄a idem, ana inyụn̄ inyịme ke imenyene mme itie emi imemde. (2 Cor. 13:5) Ke ima ikọdiọn̄ọ mme n̄kpọ emi ẹkemede ndisọp nsịn ukot nnọ nnyịn yak iduọ, ikpanam nso? Ẹyak isịn idem inam se idin̄wamde nnyịn ikûyak mme n̄kpọ oro ẹnụk nnyịn ẹtọ! Se uwụtn̄kpọ mi. Ke eyo Bible, itie emi mfịna ekekemede ndisọp nto nsịm mme owo ke obio ekedi inuaotop obio. Oro akanam ẹsinyene ediwak mbon ukpeme do. Ukem ntre, ana inen̄ede itat enyịn ise n̄kpọ ekededi emi idiọn̄ọde ke ekeme ndinụk nnyịn ntọ inyụn̄ inam n̄kpọ iban̄a n̄kpọ oro.​—1 Cor. 9:27. w24.07 15 ¶5-7

Utom edikwọrọ eti mbụk esịne ke otu nti utom emi ẹtịn̄de ẹban̄a ke itie N̄wed Abasi usen mfịn. Ntre ima ikot Ikọ Abasi inyụn̄ isụhọde itie ikere se ikotde, iyenen̄ede ibuọt idem ye Jehovah inyụn̄ inen̄ede ikụt ntak emi anade ikwọrọ etop Obio Ubọn̄ inọ mme owo. Edieke iyomde ndinen̄ede ndia ufọn nto Ikọ Abasi, ana itehede idem ikot inyụn̄ ikpep enye, ekem itie ikere se ikpepde. Kûnam itọk itọk. Ama okot Bible ekesịm ufan̄ikọ emi mînen̄ekede in̄wan̄a fi, kûdọhọ yak enye oro ebet kan̄a ibe ika en̄wen. Utu ke oro, da Watch Tower Publications Index m̀mê N̄wed Ndụn̄ọde Mme Ntiense Jehovah yom nte ẹnamde ufan̄ikọ oro an̄wan̄a. Ama etehede idem ekpep Ikọ Abasi, eyenen̄ede enịm ke kpukpru se idude ke Ikọ Abasi ẹdi akpanikọ. (1 Thess. 5:21) Adan̄a nte enen̄erede enịm ke Ikọ Abasi edi akpanikọ, ntre ke edinen̄ede inem fi ndimen se ekpepde n̄ketịn̄ nnọ mbon en̄wen. w24.04 15 ¶4-5

David ọkọdọhọ ke Jehovah ‘ọfọn onyụn̄ enyịme ndifen nnọ.’ (Ps. 86:5) Micah ekewet ete: “Anie Abasi ebiet fi, kpa enye emi efende ndudue onyụn̄ adahadedo ke idiọkn̄kpọ?” (Mic. 7:18) Isaiah onyụn̄ ọdọhọ ete: “Yak idiọkowo ọkpọn̄ usụn̄ esie, owo ibak onyụn̄ ọkpọn̄ mme ekikere esie; yak enye onyụn̄ afiak etiene Jehovah, emi edituade enye mbọm, onyụn̄ etiene Abasi nnyịn, koro enye eyefen ke akamba usụn̄.” (Isa. 55:7) Ẹkedọhọ esop ke Corinth yak mmọ ẹfiak ẹdara ete emi akakabarede esịt, ẹda enye ẹsịn ke otu mmọ, ẹnyụn̄ ẹnam enye okụt ke imama enye man owụt ke mmọ ẹyom ndikpebe Jehovah. Mmọ ndikanam item oro okowụt ke mmọ “[ẹsụk] ibuot ke kpukpru n̄kpọ.” Edi akpanikọ ke ẹkesio ete oro ẹfep ke esop ke ọfiọn̄ ifan̄ kpọt, edi ntụnọ oro ama enyene ufọn sia ama anam enye akabade esịt. Ntre ufọn ikodụhe ndibiat ini ndifiak nda enye nsịn ke esop. w24.08 17-18 ¶12-13

Mme n̄kpọ emi ẹditịbede ke ini nnyịn emi ididịghe ekpri! Idibịghike, Jesus eyedibiere ikpe ọnọ kpukpru owo ke isọn̄ emi. Ini Jesus ọnọde mme mbet esie prọfesi “idiọn̄ọ” edidi esie emi owo mîdikwe enye ke ata ata enyịn ye eke “akpatre ini editịm n̄kpọ emi,” enye ama etịn̄ nte n̄kpọ editiede mbemiso ini ikpe oro. (Matt. 24:3) Prọfesi oro odu ke Matthew ibuot 24 ye 25. Ukem mbụk oro odu ke Mark ibuot 13 ye Luke ibuot 21. Jesus ama ọnọ uwụtn̄kpọ ita emi an̄wamde nnyịn itịm idem. Mme uwụtn̄kpọ oro ẹdi se ẹdade ẹdụri nnyịn utọn̄. Kiet edi uwụtn̄kpọ erọn̄ ye ebot, efen edi eke nditọiban emi ndusụk ẹkedide mme enyene-ọniọn̄ ndusụk ẹdi ndisịme, akpatre edi eke talent. Uwụtn̄kpọ kiet kiet an̄wam nnyịn ikụt ke Jesus edibiere ikpe inọ mme owo itiene nte mmọ ẹnamde n̄kpọ. w24.09 20 ¶1-2

Se ikanamde ọdọn̄ Jesus Christ emi edide akakan owo emi ikpekpebede ndinam n̄kpọ nnọ mbon en̄wen ekedi ima emi enye akamade Ete esie ye mme owo. Ima oro akanam enye esịn idem anam utom emi ẹkedọn̄de enye. Kpa ima oro akanam enye esinam n̄kpọ ọnọ mbon en̄wen, idem ye mme n̄kpọ emi mme owo ẹkedade nte usụhọde utom. (Matt. 20:28; John 13:5, 14, 15) Nditọete irenowo, ekpedi ima anam mbufo ẹyom ndinam se ẹkebierede ndinam nnọ Jehovah, utọ nte ndidot ndidi asan̄a-utom unamutom, Jehovah ọyọdiọn̄ mbufo, oyonyụn̄ an̄wam mbufo ẹdot ndidi. (1 Pet. 5:5) Ke ererimbot emi, mbon emi ẹsiode idem etop ke mme owo ẹsiwak ndida ke n̄kpọ. Edi idịghe ntre ke esop Jehovah. Brọda emi ima anamde enye oyom ndinam n̄kpọ nnọ mbon en̄wen ukem nte Jesus isiyomke odudu ke mbrenyịn, iyomke usụn̄ nte enye ekpesịnde kpukpru owo ke idak ikpat esie, m̀mê ndiyom ndiwọrọ etop. Ẹkpemek owo emi oyomde-yom mme n̄kpọ emi ibatde do, itiehe nte enye ayama ndinam n̄kpri n̄kpri utom emi mînamke owo ọwọrọ iso ke esop, emi anade ẹnam man ẹse ẹban̄a mme ọsọn̄urua erọn̄ Jehovah. Enye ekeme ndida ke imọ imokpon ibe utọ mme utom oro.​—John 10:12. w24.11 15 ¶6-7

Ke nsio nsio itie ke ererimbot, imenen̄ede iyom ediwak nditọete irenowo emi ẹkpedide ‘irenowo emi ẹnọde nte enọ.’ (Eph. 4:8) Ekpedi edi brọda, ama onyụn̄ ana baptism, ndi se ẹtịn̄de oro edi se “ubọk fo ekemede ndinam”? (N̄ke 3:27) Ndi akpama ndinam se idinamde fi odot ndidi asan̄autom unamutom? Ndi emekeme ndisịn idem nnam n̄kpọ man odot ndidi ebiowo onyụn̄ an̄wam nditọete? Ndi emekeme ndikpụhọde ndusụk n̄kpọ ke uwem fo man ekeme ndika Ufọkn̄wed Mme Ọkwọrọ Obio Ubọn̄? Se edikpepde fi ke ufọkn̄wed oro ayan̄wam fi edi se Jesus adade anam ata ediwak n̄kpọ. Ekpedi ekere ke imọ idotke, bọn̄ akam nọ Jehovah. Dọhọ enye ọnọ fi edisana spirit esie man ekeme ndinam se ededi emi enye ọnọde fi. (Luke 11:13) Mme brọda emi Jesus emekde nte ‘irenowo emi ẹnọde nte enọ’ ẹsọn̄ọ ke Jesus ke ada nnyịn usụn̄ ke mme akpatre usen emi. (Matt. 28:20) Ndi inemke fi nte inyenede Edidem emi amade nnyịn, esinamde n̄kpọ ọnọ nnyịn, ọfọnde ido, ọdiọn̄ọde se iyomde, onyụn̄ ọnọde nnyịn irenowo emi ẹdotde ndin̄wam nnyịn? w24.10 23 ¶16-17

Nso kaban̄a kpukpru mme n̄kpọ emi ẹsụk ẹdide n̄kpọ ubiak ẹnọ ikọt Abasi, ẹnyụn̄ ẹkamade mmọ ẹmia ufen? Utịt utịt, “ẹyefre” mme n̄kpọ oro, “mmọ ẹyenyụn̄ ẹdịbe [Abasi] ke enyịn.” (Isa. 65:16) Jehovah ayanam kpukpru mfịna nnyịn ẹtre. Ndien nte ini akade, nnyịn iditịghi ubiak ekededi emi mme n̄kpọ oro ẹkenọde nnyịn. Idem idahaemi, ima idu ke mbono esop, esitie nte ẹduọk nnyịn mbịtmbịt mmọn̄. Esịt esina nnyịn sụn̄, nnyịn inyụn̄ ikpọnọde editịmede esịt ye ukụt idiọk ererimbot emi inịm kan̄a. Ima inyene ima, idatesịt, emem, mfọnido, ye ifụre ifụre ido emi spirit Abasi esin̄wamde owo enyene, iyetiene inam esịt ana nditọete nnyịn sụn̄. (Gal. 5:22, 23) Enen̄ede enem nnyịn nte idude ke esop Abasi! Abasi ama ọn̄wọn̄ọ ke imọ iyanam “mbufa enyọn̄ ye obufa isọn̄” ẹdu. Mbon emi ẹsọn̄ọde ẹsịne ke ndamban̄a paradise ẹyekụt ini emi Abasi edinamde se enye ọkọn̄wọn̄ọde oro osu, n̄kpọ isụhọke. w24.04 22 ¶9-10

Ini emi erenowo ye n̄wan ẹdide ufan esinem, edi idịghe ini mbubru-o sia ekeme ndibe ke ufan oro ẹdụk ndọ. Ke usen ndọ, erenowo ye n̄wan ẹsin̄wọn̄ọ ke iso Jehovah ẹte ke adan̄a nte idude uwem, iyama inyụn̄ ikpono kiet eken. Mbemiso in̄wọn̄ọde n̄kpọ ekededi, ọfọn itịm ikere kan̄a. Ata akpanikọ edi oro, akpan akpan ye un̄wọn̄ọ ndọ. Ini erenowo ye n̄wan ẹdide ufan esin̄wam mmọ ẹdiọn̄ọ kiet eken ẹnyụn̄ ẹbiere se idifọnde ye mmọ mbiba. Ndusụk ini mmọ ẹsibiere ndidọ idemmọ; ndusụk ini ẹbiere nditre ndidi ufan. Erenowo ye n̄wan ẹkpetre ndidi ufan, iwọrọke ke enyene se mmọ mîkanamke ọfọn. Utu ke oro, ini ufan oro ama anam ufọn esie, oro edi, an̄wam mmọ ẹkụt m̀mê edi se idọde idem mmimọ. Ntak emi ọfọnde ẹdiọn̄ọ se isinamde erenowo ye n̄wan ẹdi ufan? Mbon emi mîdọhọ ndọ ẹma ẹdiọn̄ọ ntak emi erenowo ye n̄wan ẹsidide ufan, mmọ ididahake ikedi ufan ye owo emi mmọ mîduakke ndidọ. w24.05 26-27 ¶3-4

Ndusụk ini, idem ekeme ndinyek mme uyen emi ẹdide mme Christian nditịn̄ se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ. Ẹma ẹtọn̄ọ ndikpep ke klas ke mme n̄kpọ ẹkefoforo, idem ekeme ndinyek mmọ ndidọhọ ke mmimọ inịmke utọ n̄kpọ oro. Ntak-a? Mme titia mmọ ẹkeme nditịn̄ nte ẹdọhọ ke ẹnen̄ede ẹsọn̄ọ ke ukpepn̄kpọ oro edi akpanikọ. Ekpedi emenyene eyen, didie ke ekeme ndin̄wam enye enen̄ede enịm ke se imọ ikpepde ke Bible inyụn̄ inịmde akam edi akpanikọ? Nam enye okụt ke idịghe se bụt anamde enye ke ntak emi enye enịmde ke ẹkebobot mme n̄kpọ. Ntak idọhọde ntre? Se idude edi ke ediwak nta-ifiọk ẹdiọn̄ọ ke ikedịghe ke itie, itise mme n̄kpọ emi ẹn̄wekde ibifịk ẹwọn̄ọ ẹdi ke idemmọ ẹdidu. Mmọ ẹkụt mme n̄kpọ emi ẹwụtde ke owo emi enyenede ọniọn̄ okobot kpukpru se idude uwem. Ndien ama ese mme odu-uwem n̄kpọ, oyokụt ke ẹdi se ẹkedade-da ini ẹnam. Oro anam nta-ifiọk oro inịmke ke mme n̄kpọ ẹkefoforo. Se ikan̄wamde nditọ-ete irenowo ye iban eken ẹnịm ke ẹkebobot mme n̄kpọ ekeme ndin̄wam eyen fo n̄ko enen̄ede enịm ke ẹkebobot mme n̄kpọ. w24.12 18 ¶14-15

Jesus ama aka iso enịm ke ndusụk owo ẹyekpan̄ utọn̄ ẹkop se imọ ikwọrọde. Oro akanam enye aka iso okop idatesịt onyụn̄ aka iso ọkwọrọ ikọ. Se uwụtn̄kpọ mi. Ke utịt utịt isua 30 eyo mmọ oro, Jesus ama okụt ke ediwak owo ẹma ẹben̄e idem ndikpan̄ utọn̄ n̄kop eti mbụk emi enye ọkọkwọrọde, enye ama onyụn̄ emen mmọ odomo ye in̄wan̄ emi n̄kpọ adatde se ẹkpen̄ede. (John 4:35) Ke n̄kpọ nte isua kiet ama ekebe, enye ama ọdọhọ mme mbet esie ete: “Idọk okpon.” (Matt. 9:37, 38) Aka ko, enye afiak ọdọhọ ete: “Idọk okpon . . . Ẹben̄e Enyene-idọk ẹte enye osio mme anamutom ọnọ ẹdi ke idọk esie.” (Luke 10:2) Inyeneke ini emi Jesus ekekerede ke mme owo idikpan̄ke utọn̄ ikop eti mbụk emi imọ ikwọrọde; enye ama esinyụn̄ adat esịt mme owo ẹma ẹkpan̄ utọn̄. Jesus ama ekpep mme mbet esie ndinịm ke utom ukwọrọ-ikọ emi mmọ ẹnamde eyenyene ibuot, ndien oro ama anam mmọ ẹka iso ẹsịn ifịk ẹkwọrọ ikọ. w25.03 18-19 ¶15-16

Jehovah edi ebiet ubọhọ. Edịm ekpedep, ofụm efịme ọkpọsọn̄, owo ekeme ndidụk abaitiat ndịbe n̄kpọ inamke enye. Ntre n̄ko ke Jehovah esikpeme nnyịn ima isobo mme mfịna emi ẹkemede ndida nnyịn ibuot. Enye isiyakke n̄kpọ anam nnyịn, isinyụn̄ iyakke se itịbede inọ nnyịn idahaemi ọnọ nnyịn nsinsi unan. Enye ọn̄wọn̄ọ ndinam se ikande oro, oro edi ke ini iso, imọ iyemen se ededi emi etịmerede nnyịn esịt m̀mê anamde ibọ ufen ifep ke nsinsi. (Ezek. 34:25, 26) Usụn̄ kiet emi ikemede ndiyak Jehovah edi akwa itiat ye Ebiet Ubọhọ nnyịn edi nnyịn ndibọn̄ akam nnọ enye. Ima inam ntre, enye esinọ nnyịn “emem Abasi” emi esikpemede nnyịn esịt ye ekikere. (Phil. 4:6, 7) Jehovah ikaha n̄kpọ ikpọn̄ nnyịn. Imekeme ndibuọt idem ke enye sia enye edi “nsinsi Akwa Itiat.” (Isa. 26:3, 4) Sia Jehovah mîkemeke ndikpa, enye oyodu ye nnyịn ke nsinsi anam kpukpru se enye ọkọn̄wọn̄ọde, okop mme akam nnyịn, onyụn̄ an̄wam nnyịn. Imekeme n̄ko ndiberi edem ke Jehovah sia enye isikpọn̄ke mbon emi ẹnamde n̄kpọ ẹnọ enye. (2 Sam. 22:26) Tutu amama, enye idifreke kpukpru se inamde inọ enye, idinyụn̄ itreke ndinọ nnyịn utịp.​—Heb. 6:10; 11:6. w24.06 27 ¶4-6

Fim, ikwọ, m̀mê n̄wed emi mîfọnke ekeme ndinam ikûma Jehovah ke ofụri esịt aba. Ndiọi nsan̄a ye ndida okụk ke akpan n̄kpọ n̄kan ke uwem ẹkeme ndinam nnyịn ukem oro. Ikpokụt ke enyene se inamde itọn̄ọ ndisio urua ke ima emi imade Jehovah, ẹyak isọsọp isio n̄kpọ oro unyọn̄. (Matt. 5:29, 30) Ana ikụt ete ke nnyịn iyakke n̄kpọ ndomokiet anam ikûma Jehovah ke ofụri esịt. Imekeme ndibian̄a idem n̄kere ke ima inen̄ede isịn idem inam n̄kpọ Abasi ke ndiọi n̄kpọ idinyeneke odudu ke idem nnyịn. Yak inọ uwụtn̄kpọ. Yak idọhọ ke ọmọkpọri isọn̄, eduep ntọn̄, onyụn̄ ọkwọhọde isọn̄ enye asana. Nso ufọn ke edinam idemfo edieke ebererede window ye usụn̄ obon, ntọn̄ ẹfiak ẹdọn̄ọ ufọk? Nso ke in̄wana nditịn̄? Imen oro idomo ye nnyịn ndikpere Jehovah. Ọfọn inam nti n̄kpọ emi ẹnamde ikpere Jehovah, edi ikụreke ke oro. Ukem nte nnyịn mîdiberekede usụn̄ ye window inịm yak ntọn̄ ẹfiak ẹdiyọhọ ufọk, ana ikụt ite ke nnyịn iyakke n̄kpọ ekededi ke ererimbot emi anam ikûma Jehovah ke ofụri esịt aba.​—Eph. 2:2. w24.07 21 ¶6-7

Utọ ubiak ye esuene ye emiom emi ẹkesịmde Jesus ikedịghe ekpri. Ikpekere nte ikekere, idin̄wan̄ake nnyịn ima. Edi Jesus ikayakke nte ẹkediọkde uwem ye enye anam enye okpụhọde m̀mê ọkpọn̄ Jehovah. Utu ke enye ndikosụn̄i mbonekọn̄ emi ẹkekọn̄de enye ẹdian ke eto, enye ama ọbọn̄ akam ete: “Ete, fen nọ mmọ, koro mmọ mîfiọkke se mmọ ẹnamde.” (Luke 23:34) Ima isịn mbon emi ẹdiọkde uwem ye nnyịn ke akam, oro ekeme ndin̄wam nnyịn isio n̄kpọ oro ifep ke esịt ikûnyụn̄ unen̄ede uyat esịt aba. Akam ekeme ndinam nnyịn ikûda mmọ nte ndiọi owo aba. Nnyịn idiọn̄ọke utọ ufịk m̀mê utụk emi edisịmde nnyịn m̀mê nte ẹdidiọkde uwem ye nnyịn mbemiso utịt ererimbot emi edide. Edi inamke n̄kpọ m̀mê ewe ke otu oro iwat idibehe ke edem nnyịn, ẹyak ikûdedei utre ndibọn̄ akam ndọhọ Jehovah an̄wam nnyịn. N̄kpọ en̄wen emi idinamde edi nnyịn ndikpebe nte Jesus akanamde n̄kpọ ini ẹkediọkde uwem ye enye inyụn̄ ika iso inam mme item Bible. Ima inam ntre, imenịm ke Jehovah ọyọdiọn̄ nnyịn.​—1 Pet. 3:8, 9. w24.11 6 ¶16; 7 ¶17, 19

Jehovah idịhe Abasi emi edide ama okụt idiọkn̄kpọ enye emen iso efep; enye asasua kpukpru orụk idiọkn̄kpọ. (Ps. 5:4-6) Jehovah oyom nnyịn inịm mme ewụhọ esie oro ẹwetde ke Bible sia kpukpru ẹnenen. Edi Jehovah idorike enyịn ke mme owo emi mîfọnke ima ẹyenam n̄kpọ ndudue idụhe. (Ps. 130:3, 4) Kpa ye oro, enye inemke esịt ye ‘mbon emi mîten̄eke enye, emi ẹwọn̄ọrede mfọnido esie oro owo mîdotke ẹsịn ke ndinam obukpo ido.’ (Jude 4) Bible akam etịn̄ ke “[ẹyesobo] mmọ eke mîten̄eke Abasi” ke Armageddon emi edide ekọn̄ Abasi. (2 Pet. 3:7; Edi. 16:16) Edi Jehovah iyomke owo ndomokiet atak. Bible anam inen̄ede ikụt ke Jehovah “oyom kpukpru owo ẹkabade esịt.” (2 Pet. 3:9) Mbiowo ẹsikpebe Jehovah nte mmọ ẹsinyenede ime ẹdomo ndin̄wam mme anamidiọk ẹkpụhọde ẹnyụn̄ ẹfiak ẹkpere Jehovah. w24.08 26 ¶1-2

Ukem nte Jehovah, nnyịn n̄ko imekeme ndinọ mbon en̄wen se inanade mmọ ke ntak emi imade mmọ. Se uwụtn̄kpọ mi. Ndi ọmọdiọn̄ọ eyenete emi oyomde udia se adiade m̀mê ọfọn̄ se esịnede? Jehovah ekeme ndida fi n̄n̄wam enye. Ẹnen̄ede ẹdiọn̄ọ ke ikọt Jehovah ẹsin̄wam mme owo etieti ke ini akamba mfịna. Ke uwụtn̄kpọ, ke ini udọn̄ọ COVID-19, ndusụk owo ikenyeneke se ẹdiade, se ẹsịnede, ye mme n̄kpọ en̄wen ntre. Nditọete nnyịn ẹma ẹnọ mmọ mme n̄kpọ oro. N̄kpọ en̄wen emi ediwak owo ẹkenamde ekedi nditịp ediwak okụk nnọ yak ẹda ẹnam utom Abasi ke ofụri ererimbot. Okụk oro ke ẹkeda ẹn̄wam mbon emi ikan̄, oyobio, m̀mê mmọn̄ akabiatde n̄kpọ mmọ. Nditọete emi ẹkenamde kpukpru oro ẹkenam se ẹtịn̄de ke Mme Hebrew 13:16 ẹte: “Ẹkûfre ndinam eti n̄kpọ ndinyụn̄ mbuana n̄kpọ ye mbon en̄wen, koro orụk uwa emi enen̄erede enem Abasi esịt.” w24.09 27 ¶6-7

Yak inọ uwụtn̄kpọ ise. Yak idọhọ ke oyom utom man ada an̄wam ubon fo. Utom iba ọwọrọ ọnọ fi idaha-oro. Amanam ndụn̄ọde ke kpukpru n̄kpọ aban̄a utom mbiba oro, ọdiọn̄ọ se utom kiet kiet edide, ini edikade, ini edinyọn̄de, edida fi minit m̀mê hour ifan̄ ndisịm itie-utom, ye ntre ntre eken. Ekededi ke otu utom iba oro, Bible ikpanke. Ekeme ndidi afo amama utom kiet ke ntak utọ utom emi enye edide mîdịghe ke ntak emi okụk esie okponde. Edi enyene mme n̄kpọ en̄wen emi anade ekere mbemiso ebierede enye emi edinamde. Ke uwụtn̄kpọ, ndi ekededi ke otu utom oro oyodụk ye ini mbono esop fo? Ndi ekededi ke otu utom oro ọyọbọ fi ini emi akpadade etie ye ubon fo okop inemesịt onyụn̄ anam mmọ ẹtetịm ẹkpere Jehovah? Ndibụp idemfo mme utọ mbụme oro ayan̄wam fi anam “se idide akpan n̄kpọ ikan,” oro edi afo ndinam n̄kpọ Jehovah nnyụn̄ nse mban̄a ubon fo utu ke ndisịn ibuot nsịn itọn̄ n̄n̄wana okụk. Ndien enye oro ayanam ebiere nnennen n̄kpọ emi edinamde Jehovah ọdiọn̄ fi. w25.01 17 ¶11-13

Ekpededi mbon en̄wen ẹdiọk uwem ye afo, nịm ke Jehovah ama fi, ke omonyụn̄ edi n̄kpọ ke enyịn esie. Ekpedi ‘esịt obụn̄ọ’ fi, ti ke Jehovah okokụt nti n̄kpọ ke esịt fo onyụn̄ odụri fi adian idem, idọn̄ke owo. (John 6:44) Enye adada ke ikpat ndin̄wam fi sia enye ada fi nte n̄kpọuto. Ima ikere uwụtn̄kpọ Jesus, iyekeme ndidiọn̄ọ nte n̄kpọ esitiede Jehovah ke idem. Ini Jesus okodude ke isọn̄ ọkwọrọ ikọ, ikedịghe enye ama okụt mbon emi mme owo ẹsede ke ndek, enye emen iso efep. Enye ama esikop mmọ mbọm. (Matt. 9:9-12) Ini mma kiet emi ọkọdọn̄ọde ata idiọk udọn̄ọ okotụkde ọfọn̄ Jesus onyụn̄ enịmde ke oro ekeme ndinam idem ọsọn̄ imọ, Jesus ama ọdọn̄ enye esịt onyụn̄ otoro enye nte enye ekenyenede utọ mbuọtidem oro. (Mark 5:25-34) Jesus ebiet Ete esie n̄kpọ isụhọke. (John 14:9) Ke ntak oro, nịm ke Jehovah ada fi ke ọsọn̄urua, ke enye onyụn̄ okụt nti n̄kpọ ke idemfo, utọ nte mbuọtidem emi afo enyenede ye ima emi afo amade enye. w24.10 7 ¶4-5

David ama ọyọ ikpọ mfịna emi ẹkenamde enye atua ke eyo-uwem esie. Mme asua esie ẹma ẹwak. Mme ufan ye mbonubon esie ẹma ẹtọ enye edem ke isọn̄ ẹnyụn̄ ẹnam se ikemede ndida enye ibuot. (1 Sam. 19:10, 11; 2 Sam. 15:10-14, 30) Ini kiet emi ekenen̄erede ọsọn̄ ye enye, enye ama ewet ete: “Eseme mi anam mi n̄kpa mba; mmanam n̄kpana mi ọfiọrọ ke ofụri okoneyo; mmanam mmọn̄eyet mi ọtọ emen bed mi.” (Ps. 6:6) Kpa ye ofụri afanikọn̄ emi ẹkesịmde David, enye ama enen̄ede enịm ke Jehovah ama imọ. Enye ekewet ete: “Jehovah oyokop uyo eyet mi.” (Ps. 6:8) Ikọ itie N̄wed Abasi usen mfịn anam inen̄ede ikụt ke Jehovah ama nnyịn eti-eti, ke nte etiede nnyịn ke idem ebehe enye. Eketie David ke idem nte ke Jehovah ọdọn̄ mmọn̄eyet esie ke ekpeme okịbi mîdịghe ewet aban̄a mmọ ke n̄wed. David ama enịm ke Jehovah okụt ubiak imọ inyụn̄ ifreke. David ama enen̄ede enịm ke Ete imọ emi odude ke heaven, emi onyụn̄ amade imọ okụt kpukpru se iwọrọde imọ, ke onyụn̄ ọdiọn̄ọ nte etiede imọ ke idem ke ntak oro. w24.12 22 ¶11-12