مطالعهٔ شمارهٔ ۴ کتاب مقدّس و مجموعهٔ کتب قانونی آن

منشأ نام کتاب مقدّس در زبان یونانی؛‏ گزینش کتب قانونی در مجموعهٔ کتب الٰهی؛‏ رد کتب مجعول.‏

از آنجایی که نوشته‌های مقدّس مورد استفادهٔ مسیحیان را «کتاب مقدّس» می‌نامند،‏ جالب است جویای منشأ و معنی این نام شویم.‏ کتاب مقدّس از کلمهٔ یونانی بیبلیا به معنی «کتب کوچک» اقتباس شده است.‏ این کلمه نیز خود از کلمهٔ بیبلوس گرفته شده که اشاره‌ای است به مغز ساقهٔ بلندقامت گیاه نی‌مانندی به نام بَردی (‏پاپیروس)‏ و از آن در دوران باستان نوعی کاغذ برای نوشتن تهیه می‌شد.‏ (‏یونانیان،‏ بندر جُبَیل واقع در فینیقیه را که واردکنندهٔ پاپیروس از مصر بود بیبلوس می‌نامیدند.‏)‏a نامه‌ها و مکاتباتی را که بر روی این نوع کاغذ می‌نوشتند بیبلیا می‌خواندند.‏ با گذشت زمان هر مدرک و نوشتهٔ دیگری نیز اعم از طومار،‏ کتاب،‏ سند،‏ نوشته‌های مقدّس و حتی مجموعهٔ کتب کوچک بیبلیا خوانده می‌شد.‏

^۲ امر مسلّم آن است که با فرا رسیدن قرن دوّم ق.‏ م.‏ مجموعهٔ کتب الهامی عبرانی در زبان یونانی به تابیبلیا معرف شده بود.‏ برای نمونه،‏ دانیال نبی در کتاب دانیال ۹:‏۲ نوشت:‏ ‹من دانیال از کتب فهمیدم.‏› ترجمهٔ یونانی «سَبْعینی» (‏به یونانی،‏ سِپتواِجینْت)‏ از نوشته‌های مقدّس عبرانی در آیهٔ مذکور کلمهٔ بیبلوییس را به کار می‌برد که جمع حالت مفعول باواسطهٔ کلمهٔ بیبلوس است.‏ در دوّم تیموتاؤس ۴:‏۱۳ پولُس نیز از همین کلمه استفاده کرده،‏ نوشت:‏ ‹وقت آمدنت کتب [به یونانی،‏ بیبلیا] را بیاور.‏› کلمات یونانی بیبلیون و بیبلوس به صورت‌های دستوری گوناگون در بیش از ۴۰ مورد در نوشته‌های مقدّس یونانی مسیحی به چشم می‌خورند و معمولاً «کتاب،‏» «دفتر» یا «طومار» ترجمه شده‌اند.‏ واژهٔ بیبلیا بعدها در لاتین صورت دستوری جمع خود را از دست داده،‏ به معنی مفرد مورد استفاده قرار گرفت و به همان مفهوم نیز وارد زبان‌های متعدد اروپایی شد.‏ با گذشت زمان بیبلیا (‏مفرد)‏ به کتاب مقدّس اطلاق شد.‏

^۳ کتاب مقدّس کلام مکتوب خداست.‏ این کتاب به الهام از خدا بر انسان مکشوف شده است.‏ با اینکه از انسان‌های متعددی در نگارش این کلام استفاده شده است و اشخاص دیگری نیز در ترجمهٔ آن از زبان‌های اصلی به زبان‌های مکتوب امروزی سهیم بوده‌اند این مجموعه کتب به تمام معنا حاوی افکار و کلام خدا است.‏ نویسندگانی که تحت الهام روح خدا قلم به دست گرفته،‏ تفکّرات او را به تحریر درآورده‌اند نیز بر این عقیده بودند.‏ و عباراتی نظیر «کلمه‌ای که از دهان خداوند صادر می‌شود» (‏تث ۸:‏۳)‏،‏ «سخنان خداوند» (‏یوش ۲۴:‏۲۷)‏،‏ «وصایای خداوند» (‏عز ۷:‏۱۱)‏،‏ «شریعت خداوند» (‏مز ۱۹:‏۷)‏،‏ «کلام خداوند» (‏اشع ۳۸:‏۴)‏،‏ «کلمه‌ای که از دهان خدا صادر گردد» (‏مت ۴:‏۴)‏ و «کلام خدا» (‏۱تسا ۴:‏۱۵)‏ این امر را تأیید می‌کنند.‏

کتابخانهٔ الٰهی

^۴ آنچه که امروزه به عنوان کتاب مقدّس شناخته شده است در واقع مجموعه‌ای از نوشته‌های باستانی الهام‌شده از جانب خدا است.‏ این نوشته‌ها در طول دوره‌ای بیش از ۱۶قرن تحریر و جمع‌آوری شده‌اند.‏ جِروم (‏یا هیرونوموس)‏ مترجم و عالِم قرن چهارم،‏ با توصیفی شایسته این مجموعه نوشته‌ها را کتابخانهٔ الٰهی یا مجموعهٔ کتب الٰهی نامید.‏ این کتابخانهٔ مجازی،‏ مانند هر کتابخانه‌ای،‏ دارای فهرستی رسمی از کتبی است که به حوزهٔ تخصص آن مجموعه مربوط و متعلّق‌اند.‏ طبعاً هر کتاب غیرمعتبری از این مجموعه حذف شده است.‏ اگر کتاب مقدّس را بتوان به یک کتابخانه تشبیه کرد،‏ یَهُوَه خدا را نیز می‌توان به کتابدار بزرگی شبیه دانست که مختار است اعتبار و اصالت هر کتاب را تعیین کند و مشخص سازد کدام یک باید در این مجموعهٔ کتب قرار بگیرد.‏ بدین ترتیب کتاب مقدّس دارای یک فهرست ثابت مشتمل بر ۶۶ کتاب می‌باشد که همه حاصل هدایت روح‌القدس خدایند.‏

^۵ مجموعه کتاب‌هایی که کتب اصیل و الهام‌شده و در نتیجه مقدّس شناخته شده‌اند اغلب قانون یا کتب قانونی کتاب مقدّس نامیده می‌شوند.‏ در دوران کهن،‏ برای اندازه‌گیری و پیمایش از تکه‌چوب استفاده می‌کردند و اگر تکه‌چوبی در دسترس نبود از نی (‏به عبری،‏ قانه)‏ به جای چوبِ اندازه‌گیری استفاده می‌کردند.‏ پولُس رسول کلمه یونانی کانُن را برای «قانون رفتار» و همچنین برای «حدّی» که برای مأموریتش تعیین شده بود به کار برد.‏ (‏غلا ۶:‏۱۶،‏ زیرنویس دج؛‏ ۲قر ۱۰:‏۱۳،‏ انجیل شریف)‏ بنابراین کتاب‌های قانونی به آن دسته از کتب اطلاق می‌شود که حقیقی و الهام‌شده‌اند،‏ و باارزش‌اند به عنوان راهنمایی برای تشخیص ایمان راست،‏ تعلیمات الٰهی و رفتار صحیح مورد استفاده قرار بگیرند.‏ اگر از کتاب‌هایی که «راست» نیستند به عنوان «شاغول» استفاده کنیم،‏ «بنای» ایمانمان قائم نخواهد بود،‏ و ناظر آسمانی آن را رد خواهد کرد.‏

^۶ تعیین کتب قانونی.‏ بعضی از نشانه‌های الٰهی که اصالت ۶۶ کتابِ کتاب مقدّس را ثابت می‌کنند کدامند؟‏ نخست آن است که هر یک از این نوشته‌ها یا کتاب‌ها اَعمال یَهُوَه را برجسته می‌سازد،‏ انسان‌ها را به پرستش او سوق می‌دهد و در دل آن‌ها احترامی عمیق نسبت به نام و اَعمال و مقاصد او در خصوص کرهٔ زمین و ساکنانش برمی‌انگیزد.‏ و در ضمن شواهد و مدارکی مبنی بر الهامی بودنش ارائه می‌دهد تا ثابت شود که محصول روح‌القدس است.‏ (‏۲پطر ۱:‏۲۱)‏ هیچ گرایشی به خرافات یا پرستش مخلوق در آن وجود ندارد،‏ بلکه میل به محبت و خدمت به خدا را در دل انسان ایجاد می‌کند.‏ در هیچ یک از این نوشته‌ها تفکّری وجود ندارد که با یکپارچگی و انسجام درونی کل کتاب‌ها مغایرت داشته باشد.‏ برعکس،‏ هر کتاب با کتب دیگر تطابق و هماهنگی دارد و فقط بر یک مؤلف یعنی یَهُوَه خدا دلالت می‌کند.‏ کتب مذکور دقیق هستند و شواهدی دال بر صحّت حتی کوچک‌ترین جزئیات مندرج ارائه می‌دهند.‏ علاوه بر این شرایط ضروری و اساسی،‏ نشانه‌های خاص دیگری نیز در چهارچوب مضمون و موضوع هر کتاب در دست است که اصالت و قانون آن کتاب و در نتیجه تعلّق آن نوشته را به مجموعهٔ کتاب‌های الهامی ثابت می‌کنند.‏ شواهد و مدارک مضاف و خاص هر کتاب در مقدّمهٔ فصل مربوط به آن در کتاب «تمامی نوشته‌های مقدّس از الهام خدا و مفید است» (‏انگل)‏ به تفصیل مورد بحث قرار گرفته‌اند.‏ همچنین،‏ به علّت ملاحظات خاص نوشته‌های عبرانی کتاب مقدّس و نوشته‌های یونانی کتاب مقدّس،‏ شواهد و مدارک فرعی متعددی نیز در دسترس است که تعیین و تشخیص کتب قانونی کتاب مقدّس را سهولت می‌بخشد.‏

نوشته‌های مقدّس عبری

^۷ روند تثبیت و تأیید اعتبار کتب الهامی حتی قبل از تکمیل بخش عبرانی کتاب مقدّس در قرن پنجم ق.‏ م.‏ آغاز شده بود.‏ اسرائیلیان نوشته‌های موسی (‏تورات یا اسفار پنجگانه)‏ را که تحت هدایت روح خدا به تحریر درآورده بود از همان ابتدا مجموعه‌ای از کلام الهامی و تألیف خدا پذیرفته بودند.‏ از این رو،‏ تورات موسی تا مدتی تنها کتب قانونی آن زمان را تشکیل می‌داد.‏ از آن تاریخ به بعد،‏ هر نوشته‌ای در مورد مقاصد یَهُوَه که به مردان خدا الهام می‌شد لزوماً می‌باید دنبالهٔ نوشته‌های پیشین و در چهارچوب منطق تورات ارائه می‌شد و با اصول اساسی پرستش حقیقی که قبلاً در آن مشخص شده بود تطابق می‌کرد.‏ در بررسی جامعی که در بخش‌های قبلی کتاب «تمامی نوشته‌های مقدّس از الهام خدا و مفید است» (‏انگل)‏ صورت گرفته است به تفصیل به یکپارچگی و انسجام کتب قانونی دیگر پرداختیم و بخصوص وجوه مشترک آن‌ها را مورد بحث قرار دادیم و دیدیم که چگونه مستقیماً به موضوع اصلی کتاب مقدّس،‏ یعنی تقدیس نام یَهُوَه و اثبات حقانیت حکومت او به وسیلهٔ ملکوتش و به پادشاهی مسیح که همان ذریّت موعود است مربوط می‌شدند.‏

^۸ یکی از خصوصیات ویژهٔ این کتب نبوّت‌های آن‌هاست که بخصوص نوشته‌های مقدّس عبری از این لحاظ بسیار غنی‌اند.‏ خود یَهُوَه از طریق موسی اساس تشخیص اصالت نبوّت‌ها را فراهم نمود تا بتوان مشخص کرد که آیا نبوّتی واقعاً از طرف خدا وحی شده است یا خیر.‏ همین امر باعث شده است که امروزه بتوانیم تشخیص دهیم کدام کتب نبوی به قانون کتاب مقدّس تعلّق دارد.‏ (‏تث ۱۳:‏۱-‏۳؛‏ ۱۸:‏۲۰-‏۲۲)‏ بررسی هر یک از کتب نبوی متون مقدّس عبری در مقایسه با کل کتاب مقدّس و تاریخ بشر بدون هیچ تردیدی ثابت کرده است که آن انبیا حقیقتاً به نام یَهُوَه سخن می‌گفتند،‏ و اینکه نبوّت‌های آن‌ها یا به طور کامل یا در مقیاسی کوچک و یا حتی به شکلی جزئی در آینده به وقوع پیوسته است.‏ تحقق این نبوّت‌ها باعث شد تا برخی از انسان‌ها به سوی خدا بازگردند.‏ دارا بودن این شرایط،‏ اصالت و اعتبار آسمانی نبوّت‌ها را ثابت می‌کند.‏

^۹ نقل قول‌هایی که عیسی و بعضی از نگارندگان متون بخش یونانی کتاب مقدّس از متون مقدّس عبری می‌کردند روش مستقیمی را فراهم کرد تا از طریق آن تشخیص دهیم کدام کتاب‌ها از متون مقدّس عبرانی به مجموعهٔ قانونی کتاب مقدّس تعلّق دارند.‏ البته چنین معیاری در مورد همهٔ کتاب‌ها،‏ نظیر کتاب‌های اِسْتَر و جامعه صادق نیست.‏ پس هنگام تعیین اصالت و اینکه آیا کتابی به مجموعهٔ متون قانونی کتاب مقدّس تعلّق دارد یا خیر،‏ عامل بسیار مهم دیگری را نیز باید در نظر داشت که در مورد کل کتب قانونی کتاب مقدّس مصداق دارد.‏ از آنجا که خود یَهُوَه پیغام الٰهی‌اش را به مردانی وحی کرد تا بتوانند کلام او را جهت تعلیم و بنا و تشویق در راه پرستش و خدمت به او بنویسند،‏ منطقی است که خود یَهُوَه نیز اصالت متون مقدّس را تعیین و جمع‌آوری آن‌ها را هدایت کرده باشد طوری که فهرست کامل کتب قانونی کتاب مقدّس را تثبیت نماید.‏ یَهُوَه بدین علّت به این کار مبادرت ورزید تا هیچ گونه ابهامی در خصوص کلام حقیقی او باقی نماند و هر گونه شک و تردیدی در مورد معیار و ملاک ثابت پرستش حقیقی از بین برود.‏ بدون شک،‏ مخلوقات ذی‌شعور روی زمین فقط به این وسیله می‌توانستند با کلام خدا ‹تولّدی تازه بیابند› و شهادت دهند که «کلمهٔ [یَهُوَه] خدا تا ابدالآباد باقی است.‏» —‏ ۱پطر ۱:‏۲۳،‏ ۲۵.‏

^۱۰ تعیین قانون نوشته‌های عبری.‏ طبق روایات یهودیان عَزْرا گردآوری و تنظیم مجموعهٔ نوشته‌های مقدّس عبری را آغاز کرد و نَحَمِیا آن را به پایان رسانید.‏ عَزْرا برای این کار از مهارت و دانش کافی برخوردار بود،‏ زیرا وی نیز یکی از معدود نگارندگان الهامی کتاب مقدّس و یک کاهن و عالِم دینی و کاتب رسمی متون مقدّس عبری بود.‏ (‏عَزْرا ۷:‏۱-‏۱۱)‏ عقیدهٔ صاحب‌نظران بر این است که قانون نوشته‌های مقدّس عبری تا پایان قرن پنجم ق.‏ م.‏ تثبیت و تعیین شده بود و امروزه دلیلی برای تردید در این زمینه وجود ندارد.‏

^۱۱ امروزه،‏ فهرست کتب رسمی نوشته‌های مقدّس عبری از ۳۹ کتاب تشکیل شده است؛‏ قانون یهودیان همین کتاب‌ها را به شیوه‌ای دیگر دسته‌بندی کرده،‏ مجموعاً تعداد آن‌ها را ۲۴ عدد می‌داند.‏ بعضی دیگر از صاحب‌نظران یهودی دقیقاً همان کتاب‌ها را تنظیمی جدید بخشیده‌اند بدین صورت که با الحاق کتاب روت به کتاب داوران و ادغام کتاب‌های مراثی و اِرْمیا،‏ قانون نوشته‌های مقدّس عبری را به ۲۲ کتاب تقلیل داده‌اند.‏b دسته‌بندی اخیر،‏ تعداد کتاب‌های الهامی عبری را مساوی تعداد حروف الفبای عبری می‌کند.‏ در پایین فهرست ۲۴ کتابی که قانون سنتی نوشته‌های مقدّس عبری را تشکیل می‌دهد به این قرار آمده است:‏

شریعت (‏تورات یا اسفار پنجگانه)‏

۱.‏ پیدایش

۲.‏ خروج

۳.‏ لاویان

۴.‏ اعداد

۵.‏ تثنیه

کتب یا صُحُف انبیا

۶.‏ یوشَع

۷.‏ داوران

۸.‏ سموئیل (‏اوّل و دوّم با هم در یک کتاب)‏

۹.‏ پادشاهان (‏اوّل و دوّم با هم در یک کتاب)‏

۱۰.‏ اِشَعْیا

۱۱.‏ اِرْمیا

۱۲.‏ حِزْقِیال

۱۳.‏ دوازده نبی (‏هوشَع،‏ یوئیل،‏ عاموس،‏ عُوبَدْیا،‏ یُونُس،‏ میکاه،‏ ناحُوم،‏ حَبَقُّوق،‏ صَفَنْیا،‏ حَجِّی،‏ زَکَرِیّا و مَلاکی در یک کتاب)‏

مکتوبات مقدّس (‏هاگیوگرافا)‏

۱۴.‏ مزامیر

۱۵.‏ امثال

۱۶.‏ ایّوب

۱۷.‏ غزل غزل‌های سلیمان

۱۸.‏ روت

۱۹.‏ مراثی

۲۰.‏ جامعه

۲۱.‏ اِسْتَر

۲۲.‏ دانیال

۲۳.‏ عَزْرا (‏شامل نَحَمِیا و عَزْرا)‏

۲۴.‏ تواریخ (‏اوّل و دوّم با هم در یک کتاب)‏

^۱۲ فهرست فوق،‏ سری کتب قانونی و الهامی بود که عیسی مسیح و جماعات مسیحیان اوّلیه به رسمیت پذیرفته بودند.‏ نگارندگان مسیحی بخش یونانی کتاب مقدّس با الهام از خدا فقط از این متون نقل‌قول می‌کردند و با معرفی کردن آن نقل‌قول‌ها با عباراتی مانند «چنانکه مکتوب است» تأیید می‌کردند که آن کتب واقعاً کلام خدایند.‏ (‏روم ۱۵:‏۹)‏ عیسی در اشاره به نوشته‌های مقدّس عبری که قرن‌ها قبل از آغاز خدمت او نوشته شده بودند،‏ آن‌ها را «تورات موسی و صُحُف انبیا و زبور» نامید.‏ (‏لو ۲۴:‏۴۴)‏ در اینجا چون که کتاب مزامیر اوّلین کتاب در مجموعه‌ای که یهودیان مکتوبات مقدّس می‌خوانند می‌باشد (‏یعنی سوّمین بخش پس از «تورات» و «صُحُف انبیا»)‏،‏ نام «زبور» به عنوان یک معرف برای اشاره به کل این مجموعه استفاده شده است.‏ آخرین کتاب تاریخی که در قانون کتاب مقدّس عبری گنجانده شد نَحَمِیا است.‏ تردیدی نیست که این کار تحت هدایت روح خدا صورت گرفت زیرا مشخص شد که تنها این کتاب است که نقطهٔ مبدأ محاسبهٔ نبوّت برجستهٔ دانیال که از تاریخ «صدور فرمان به جهت تعمیر نمودن و بنا کردن اورشلیم» تا آمدن مسیح دوره‌ای متشکل از ۶۹ هفتهٔ نبوی سپری می‌شد به دست می‌دهد.‏ (‏دان ۹:‏۲۵؛‏ نح ۲:‏۱-‏۸؛‏ ۶:‏۱۵)‏ کتاب نَحَمِیا همچنین زمینهٔ تاریخی آخرین کتاب نبوی،‏ یعنی مَلاکی،‏ را نیز فراهم می‌سازد.‏ با توجه به این‌ها تردیدی نیست که کتاب مَلاکی به مجموعهٔ کتب قانونی کتاب مقدّس تعلّق دارد،‏ زیرا حتی عیسی،‏ پسر خدا نیز چندین بار از آن نقل‌قول کرد.‏ (‏مت ۱۱:‏۱۰،‏ ۱۴)‏ قابل توجه است که با وجودی که نگارندگان مسیحی نوشته‌های مقدّس یونانی از اکثر کتاب‌های قانونی عبری نقل‌قول‌های متعددی کرده‌اند،‏ همهٔ نقل‌قول‌های ایشان از کتبی بود که قبل از نَحَمِیا و مَلاکی نوشته شده بود نه از کتاب‌های به اصطلاح الهامی که از تاریخ نگارش نَحَمِیا و مَلاکی تا زمان ظهور مسیح نوشته شده بودند.‏ این امر،‏ عقیدهٔ دیرین یهودیان و مسیحیان قرن اوّل را تأیید می‌کند که معتقد بودند قانون نوشته‌های مقدّس عبری با کتاب‌های نَحَمِیا و مَلاکی تکمیل و اتمام یافت.‏

کتب مجعول یا غیرمعتبر نوشته‌های مقدّس عبری (‏آپوکریف)‏

^۱۳ کتب مجعول یا غیرمعتبر یا به اصطلاح آپوکریف چه نوع کتبی هستند؟‏ این‌ها نوشته‌هایی‌اند که بعضی از کلیساها و متخصصان آن‌ها را در کتاب مقدّس‌های خود گنجانده‌اند،‏ اما اکثر صاحب‌نظران آن‌ها را معتبر نمی‌دانند،‏ زیرا مدارکی دال بر الهامی بودن آن‌ها یافت نمی‌شود.‏ کلمه یونانی آپوکریفوس به آنچه «مخفی» و «مستور» است اشاره می‌کند.‏ (‏مَرقُس ۴:‏۲۲؛‏ لوقا ۸:‏۱۷؛‏ کُولُسیان ۲:‏۳)‏ این اصطلاح به کتاب‌هایی اطلاق می‌شود که اصالت یا مرجع آن‌ها مورد تردید است یا آن‌هایی که گرچه ممکن است جهت مطالعه و تحقیق مفید واقع شوند فاقد شواهد الهامی از جانب خدا می‌باشند.‏ در ابتدا رسم بر آن بود که چنین کتاب‌هایی را جدا نگه می‌داشتند و آن‌ها را مقابل عموم نمی‌خواندند،‏ و لقب کتب «مخفی» نیز از همین جا سرچشمه گرفته است.‏ سرانجام در شورای کارتاژ،‏ در سال ۳۹۷ م.‏ پیشنهاد شد که هفت کتاب از کتاب‌های مجعول همراه با ضمایمی به کتاب‌های اِسْتَر و دانیال به فهرست قانونی نوشته‌های مقدّس عبری افزوده شود.‏ با این حال کلیسای کاتولیک رومی مدت‌های مدید این کتب را به کتاب مقدّس خود ضمیمه نکرد تا اینکه در شورای تِرِنت در سال ۱۵۴۶ الحاق نوشته‌های مذکور را رسماً تأیید نموده،‏ به فهرست متون کتاب مقدّس افزود.‏ این ملحقات عبارتند از طوبیا،‏ یهودیت،‏ پیوست‌هایی به اِسْتَر،‏ حکمت سلیمان،‏ یَشُوع بن سیرا (‏جامعه)‏،‏ باروک،‏ سه ضمیمه به دانیال و کتاب‌های اوّل و دوّم مکابیان.‏

^۱۴ با وجودی که به هیچ وجه نمی‌توان کتاب اوّل مکابیان را کتابی الهامی به شمار آورد،‏ محتوای آن شامل اطلاعاتی است که از لحاظ تاریخی جالب توجه‌اند.‏ در آنجا در مورد مبارزات استقلال‌طلبانهٔ یهودیان طی قرن دوّم ق.‏ م.‏ تحت رهبری خاندان مکابیان که کاهن بودند،‏ می‌خوانیم.‏ سوای این گزارشات سایر مطالب کتاب‌های مجعول پر از افسانه و خرافات و مملوّ از اشتباه‌اند.‏ نه عیسی از آن کتب نقل‌قول کرد نه نگارندگان مسیحی متون یونانی کتاب مقدّس.‏

^۱۵ فلاویوس یوسفوس مورخ یهودی قرن اوّل در کتاب خود به نام «بر ضدّ آپیون» (‏۱،‏ ۳۸-‏۴۱ [۸])‏،‏ با اشاره به همهٔ کتاب‌هایی که در نظر یهودیان مقدّس بودند می‌نویسد:‏ «ما هزاران کتاب مختلف نداریم که با یکدیگر در تضاد باشند.‏ کتاب‌های ما،‏ یعنی آن‌هایی که به حق معتبرند،‏ فقط بیست و دو عدد می‌باشند [معادل ۳۹ کتاب امروزی ما،‏ همان طور که در بند ۱۱ نشان داده شده است] که شامل تاریخ تمام اعصارند.‏ از این کتاب‌ها،‏ پنج عدد کتاب‌های موسی‌اند که شامل قوانین و تاریخ سنتی از آغاز بشر تا مرگ شریعت‌دهنده می‌باشند .‏ .‏ .‏ از مرگ موسی تا اردشیر که جانشین خشایارشا پادشاه فارس شد،‏ انبیای بعد از موسی تاریخ وقایع زمان خودشان را در سیزده کتاب نوشتند.‏ چهار کتاب باقی‌مانده نیز متشکلند از سرودهایی برای حمد خدا و اصول و قواعد زندگی.‏» بدین ترتیب نوشته‌های یوسفوس نشان می‌دهد که فهرست قانونی نوشته‌های مقدّس عبری مدت‌ها پیش از قرن اوّل تثبیت شده بود.‏

^۱۶ جِروم (‏هیرونوموس)‏ عالِم کتاب مقدّس که ترجمهٔ کتاب مقدّس به زبان لاتین را در سال ۴۰۵ م.‏ به نام ترجمهٔ وولگات به پایان رساند،‏ موضع کاملاً مشخصی در مورد کتاب‌های مجعول و غیرمعتبر (‏آپوکریف)‏ داشت.‏ وی در مقدّمهٔ کتاب‌های سموئیل و پادشاهان در ترجمهٔ وولگات پس از اینکه کتب الهامی را بر اساس همان شمارش یوسفوس که ۳۹ کتاب الهامی نوشته‌های عبری کتاب مقدّس را در ۲۲ کتاب به حساب می‌آورد،‏ می‌نویسد:‏ «بنابراین بیست و دو کتاب هستند .‏ .‏ .‏ این مقدّمه بر متون مقدّس را می‌توان مانند ضابطه‌ای معتبر در مورد همه کتاب‌هایی که از زبان عبری به لاتین ترجمه می‌کنیم به کار برد؛‏ تا بدانیم هر چه غیر از این‌ها باشد باید جزو کتاب‌های مجعول شمرده شود.‏»

نوشته‌های مقدّس یونانی مسیحی

^۱۷ کلیسای کاتولیک روم مدعی است که کتب قانونی کتاب مقدّس را تنظیم نموده و نیز تعیین کرده است کدام متون به مجموعهٔ الهامی کتاب مقدّس متعلّق می‌باشند و برای اثبات این ادعا به تصمیمات شورای کارتاژ در سال ۳۹۷ م.‏ رجوع می‌کند که طی آن فهرستی از کتاب‌های مورد نظر گردآوری و تثبیت شد.‏ اما عکس این مطلب درست است،‏ زیرا کتب قانونی کتاب مقدّس،‏ از جمله مجموعهٔ نوشته‌های مقدّس یونانی مسیحی،‏ قبل از آن زمان تثبیت شده بود،‏ آن هم نه با صدور حکم یک شورای متشکل از انسان‌ها بلکه به وسیله هدایت روح‌القدس خدا که در وهلهٔ اوّل نگارش آن کتاب‌ها را الهام کرد.‏ گردآوران و عالمان کلیسا از الهام خدا برخوردار نبودند و تنها ارزشی که می‌توان برای فهرست آن‌ها قائل شد تأییدی است که به آن مجموعه نسبت داده‌اند و بدان وسیله کتب مذکور را قانونی دانسته،‏ آن‌ها را به رسمیت پذیرفته‌اند.‏ تثبیت و قطعیت فهرست متون قانونی را تنها می‌توان مدیون روح خدا دانست که به آن مجموعه مرجعیت و اعتبار بخشید.‏

^۱۸ شواهدی دال بر وجود فهرست‌های اوّلیه.‏ یک بررسی مختصر از جدول ضمیمه نشان می‌دهد که فهرست‌هایی از مجموعهٔ قانونی نوشته‌های مسیحی در قرن چهارم در دست بودند که تاریخ تصنیف و گردآوری آن‌ها به قبل از شورای فوق‌الذکر برمی‌گردد.‏ این فهرست‌ها،‏ به استثنای آنانی که فقط کتاب مکاشفه را حذف کرده‌اند،‏ با قانون کتاب مقدّس امروزی ما دقیقاً مطابقت می‌کنند.‏ قبل از پایان قرن دوّم،‏ چهار انجیل،‏ کتاب اَعمال رسولان و ۱۲ عدد از رساله‌های پولُس مورد پذیرش عموم مسیحیان قرار گرفته بود.‏ فقط معدودی از رساله‌های کوتاه‌تر در بعضی مناطق مورد تردید بودند.‏ احتمالاً این بدان علّت بود که توزیع این رساله‌ها در ابتدا به دلایلی نامعلوم محدود بود و در نتیجه مدت بیشتری طول کشید تا به عنوان نوشته‌های الهامی پذیرفته و جزو کتب قانونی کتاب مقدّس شناخته شوند.‏

^۱۹ یکی از پرارزش‌ترین نسخه‌های خطی اوّلیه تکه‌ای است که ناشری به نام لودویک موراتوری در کتابخانهٔ آمبروسیان در شهر میلان در ایتالیا کشف و در سال ۱۷۴۰ آن را منتشر کرد.‏ با وجودی که چند خط اوّل آن از بین رفته است،‏ اشارات آن به کتاب لوقا به عنوان سوّمین انجیل مشخص می‌کند که در ابتدا می‌بایست انجیل‌های متّیٰ و مَرقُس را ذکر کرده باشد.‏ قدمت این قطعه که به زبان لاتین نوشته شده و به قطعهٔ موراتوری معروف است،‏ به اواخر قرن دوّم میلادی می‌رسد.‏ با توجه به ترجمهٔ بخشی از آن که در ذیل آمده است می‌توانیم به آسانی به اهمیت این قطعه پی‌ببریم:‏ «سوّمین کتاب انجیل به روایت لوقا است.‏ لوقا طبیب معروف،‏ آن کتاب را به نام خودش نوشت .‏ .‏ .‏ چهارمین کتاب انجیل یوحنّای رسول،‏ یکی از شاگردان [عیسی] است .‏ .‏ .‏ پس با وجودی که در تک‌تک انجیل‌ها حقایق متفاوتی ذکر شده است،‏ در ایمان ایمانداران هیچ ناسازگاری وجود ندارد،‏ زیرا در همه [انجیل‌ها] تحت هدایت یک روح کلّیه روایات مربوط به تولّد او [عیسی]،‏ رنج و مصیبتش،‏ رستاخیزش،‏ گفتگوهایش با شاگردان و ظهور دوگانهٔ او،‏ اوّلی در ذلّت ناشی از تحقیر و خفّت که به وقوع پیوست و دوّمی در جلال قدرت پادشاهی که خواهد آمد آشکارا بیان شده است.‏ پس چه جای تعجب است اگر یوحنّا در رساله‌هایش به این موارد اشاره می‌کند و می‌گوید:‏ ‹آنچه به چشمان خود دیده‌ایم و به گوش‌های خود شنیده‌ایم،‏ و دست‌های ما لمس کرد،‏ همان امور را نوشته‌ایم› بدین گفته او اذعان می‌دارد که نه تنها شاهد عینی بلکه شنونده و ناقل همهٔ شگفتی‌های سَروَر به ترتیب وقوعشان بوده است.‏ مزید بر آن،‏ اَعمال همهٔ رسولان در یک کتاب نوشته شده است.‏ لوقا [به این ترتیب] آن‌ها را برای عالی‌جناب تئوفیلوس گردآوری کرد.‏ .‏ .‏ .‏ و اما خوانندگان رساله‌های پولُس،‏ اگر پی‌برند که آن رسول از کجا و به چه قصدی نامه‌هایش را فرستاد،‏ آنگاه محتوای رساله‌هایش را درمی‌یابند.‏ اوّل از همه او رساله‌ای طویل به قُرِنتیان نوشت تا از تفرقه‌ای که در اثر ارتداد پدید آمده بود جلوگیری کند؛‏ سپس به غَلاطیان [به نهی از] ختنه نوشت؛‏ و به رومیان به واسطهٔ نوشته‌های مقدّس نوشت و همچنین به آن‌ها فهماند که مسیح موضوع اصلی آن‌ها است.‏ برای ما لازم است هر یک از آن‌ها را بررسی کنیم،‏ و در نظر داشته باشیم که خود پولُس،‏ رسول متبارک با پیروی از سَلَف خود،‏ یوحنّا،‏ به هفت کلیسا که نامشان به ترتیب زیر است نامه می‌نویسد:‏ قُرِنتیان (‏اوّل)‏،‏ اَفَسُسیان (‏دوّم)‏،‏ فیلِپّیان (‏سوّم)‏،‏ کُولُسیان (‏چهارم)‏،‏ غَلاطیان (‏پنجم)‏،‏ تَسّالونیکیان (‏ششم)‏،‏ رومیان (‏هفتم)‏.‏ [پولُس] با وجودی که دو بار برای اصلاح اعضای جماعت مسیحی به قُرِنتیان و تَسّالونیکیان نامه می‌نویسد،‏ نشان می‌دهد [احتمالاً با هفت نوشته‌های مذکور] که یک کلیساست که در سرتاسر زمین گسترش یافته است؛‏ و یوحنّا نیز بر همین منوال در مکاشفه،‏ با وجود این که به هفت کلیسا می‌نویسد،‏ روی سخنش با همه است.‏ پولُس از روی علاقه و محبت یک رساله به فِلیمون،‏ یکی به تیطُس،‏ و دو تا به تیموتاؤس [نوشت]؛‏ و [این رسالات] نزد کلیسا مقدّسند.‏ .‏ .‏ .‏ علاوه بر آن،‏ رساله‌ای از یهودا و دو رساله به نام یوحنّا وجود دارند.‏ .‏ .‏ .‏ ما فقط مکاشفات یوحنّا و پِطْرُس را می‌پذیریم که [دوّمی را] بعضی از ما نمی‌خواهند در کلیسا خوانده شود.‏» —‏ «فرهنگ جامع معارف دینی شاف-‏هرتسوگ» (‏انگل‍.‏)‏،‏ ۱۹۵۶،‏ جلد ۸ صفحهٔ ۵۶.‏

^۲۰ قابل توجه است که در آخر قطعهٔ موراتوری فقط از دو رسالهٔ یوحنّا نام برده شده است.‏ اما در این مورد،‏ فرهنگ فوق‌الذکر در صفحه ۵۵ می‌گوید که این دو رسالهٔ یوحنّا «به یقین باید رساله‌های دوّم و سوّم باشند که نویسنده‌شان خود را صرفاً ‹پیر› می‌نامد.‏ از آنجایی که [مؤلف قطعهٔ موراتوری] قبلاً در بارهٔ رسالهٔ اوّل یا چهارمین انجیل،‏ هرچند به اجمال نوشته است،‏ اعتقادی راسخ به منشأ یوحنّایی آن از خود ابراز می‌کند؛‏ از این رو،‏ در اینجا احساس می‌کند می‌تواند به دو رسالهٔ کوچک‌تر اکتفا کند.‏» این منبع در مورد نبودن ذکری از رسالهٔ اوّل پِطْرُس ادامه می‌دهد:‏ «محتمل‌ترین فرضیه این است که چند کلمه،‏ یا شاید یک خط که در آن رسالهٔ اوّل پِطْرُس و مکاشفهٔ یوحنّا قید شده بود از بین رفته‌اند.‏» بنابراین،‏ این فرهنگ در صفحه ۵۶ از نقطه نظر قطعهٔ موراتوری چنین نتیجه‌گیری می‌کند:‏ «عهد جدید از چهار انجیل،‏ کتاب اَعمال رسولان،‏ سیزده رسالهٔ پولُس،‏ مکاشفهٔ یوحنّا و احتمالاً سه رسالهٔ دیگر او،‏ رسالهٔ یهودا و احتمالاً رسالهٔ اوّل پِطْرُس تشکیل شده بود،‏ در حالی که مخالفت با یکی دیگر از نوشته‌های پِطْرُس هنوز ادامه داشت.‏»

^۲۱ اوریژن،‏ در حدود سال ۲۳۰ م.‏،‏ کتاب‌های عبرانیان و یعقوب را،‏ که هیچ یک در قطعهٔ موراتوری وجود نداشت،‏ از جمله متون الهام‌شدهٔ کتاب مقدّس پذیرفت.‏ وی اشاره کرد که برخی تعلّق این کتاب‌ها را به مجموعهٔ کتب قانونی مورد سؤال قرار داده بودند.‏ اما همین امر نشان می‌دهد که در آن زمان اکثر نوشته‌های یونانی کتاب مقدّس از جمله کتب قانونی پذیرفته شده بودند و فقط اصالت معدودی از رساله‌های گمنام هنوز مورد شک و تردید قرار داشت.‏ بعدها چند تن دیگر از عالمان یعنی آتاناسیوس،‏ جِروم و اگوستن ۲۷ کتابی را که از چندی قبل فهرست کتب قانونی را تشکیل می‌دادند تأیید کردند که تا به امروز نیز این ۲۷ کتاب بخش یونانی کتاب مقدّس را تشکیل می‌دهند.‏c

^۲۲ اکثر مجموعه‌های موجود در جدول ضمیمه در حقیقت فهرست‌هایی از کتاب‌هایی می‌باشند که به عنوان کتب قانونی پذیرفته شده بودند.‏ مجموعه‌های تألیف گردآورانی از قبیل ایرِنایوس،‏ کلمانس اسکندرانی،‏ تِرتولیانوس و اوریژن تا حد زیادی کاملند،‏ بدین مفهوم که اکثر ۲۷ کتاب قانونی را مشخصاً ضمیمهٔ فهرست کرده‌اند.‏ اما با توجه و استناد به نقل‌قول‌های پراکندهٔ نوشته‌هایشان به باقی کتاب‌ها،‏ فهرست کتب قانونی آن‌ها نیز تکمیل می‌شود.‏ در کنار نوشته‌های این مؤلفان،‏ گزارشات اوزِب،‏ مورخ باستان نیز بر فهرست کامل آن‌ها صحه می‌گذارند.‏ با این حال،‏ از قلم انداختن بعضی از کتب قانونی کتاب مقدّس دال بر این نیست که نویسندگان نامبرده اصالت و قانونی بودن آن‌ها را مردود می‌شمردند.‏ عدم اشارهٔ آن‌ها به کتب مذکور می‌تواند دلایلی متعددی داشته باشد که فقط بر خود نویسنده معلوم است و یا اینکه حین پرداختن به موضوع مورد بحث لزومی به ذکر آن نوشته‌ها نبود.‏ با وجود این‌ها،‏ چرا فهرست‌هایی مشابه ولی قدیمی‌تر از فهرست قطعهٔ موراتوری از کتب قانونی در دست نیست؟‏

^۲۳ در توضیح باید گفت که با ظهور منتقدانی مانند مارکیون بود که در اواسط قرن دوّم میلادی مسئلهٔ اصالت مطرح شد و این که مسیحیان کدام کتاب‌ها را باید کتب قانونی بدانند تبدیل به بحث روز شد.‏ البته فهرستی که مارکیون از کتب مجاز تنظیم کرد با عقاید مذهبی وی سازگاری بیشتری داشت تا با آنچه جماعت مسیحی به رسمیت شناخته بود.‏ از این رو،‏ فقط چند رساله از نوشته‌های پولُس رسول و خلاصه‌ای از انجیل لوقا را شامل فهرست خویش کرد.‏ اقدام این منتقد و همچنین توزیع دامنه‌دار کتاب‌های ملحق یا جعلی در جهان آن دوران باعث شد که مؤلفان و گردآوران بر آن شوند تا کتاب‌های اصیل و مورد قبول را مشخص کرده،‏ تثبیت کنند کدام کتاب‌ها را باید کتب قانونی و الهامی دانست.‏

^۲۴ کتب ملحق یا جعلی (‏آپوکریف)‏.‏ انسجام و یکپارچگی متون قانونی مسیحی مدرک بارزی دال بر الهامی بودن آن دسته از نوشته‌ها بود که آن‌ها را به وضوح از آثار کاذب و جعلی و یا غیرالهامی متمایز می‌ساخت.‏ محتوا و سبک متون جعلی در سطحی بسیار پایین‌تر از متون الهامی نوشته شده‌اند و اغلب افسانه‌ای و بچگانه‌اند.‏ در اغلب موارد نیز مملوّ از اغلاط و اشتباهات گوناگونند.‏d به اظهارات بعضی از محققان در مورد کتاب‌های غیرقانونی و غیرالهامی که در ذیل آمده است توجه کنید:‏

«مطمئناً کسی آن‌ها را از عهد جدید حذف نکرده است؛‏ بلکه این کتاب‌ها به علّت نداشتن شرایط لازمه حذف شده‌اند.‏» —‏ م.‏ آر.‏ جِیمز،‏ «عهد جدید آپوکریفایی» (‏انگل‍.‏)‏ صفحه‌های۱۱،‏ ۱۲.‏

«فقط لازم است کتاب‌های عهد جدیدمان را به طور کلّی با سایر نوشته‌های مشابه ولی غیرالهامی مقایسه کنیم تا پی‌ببریم که شکاف موجود بین آن‌ها چقدر وسیع است.‏ اغلب گفته شده است که انجیل‌های غیرقانونی در واقع بهترین گواه الهامی بودن کتاب‌هایی قانونی هستند.‏» —‏ جِی.‏ میلیگن،‏ «اسناد عهد جدید» (‏انگل‍.‏)‏،‏ صفحه ۲۲۸.‏

«هیچ نوشته‌ای را که سوای عهد جدید و از دوران اوّلیه کلیسا تا به دوران ما حفظ شده باشد نمی‌توان به درستی به مجموعهٔ کتب قانونی افزود.‏» —‏ کِی.‏ آلند،‏ «مسئله مجموعهٔ نوشته‌های الهامی جدید» (‏انگل‍.‏)‏،‏ صفحه ۲۴.‏

^۲۵ نویسندگان الهام‌شده.‏ در خصوص نویسندگان الهام‌شده،‏ نکتهٔ قابل توجهی مطرح می‌شود.‏ همهٔ نویسندگان نوشته‌های یونانی مسیحی کتاب مقدّس به عناوین مختلف رابطهٔ نزدیکی با هیئت اداره‌کننده جماعات دین نوپای مسیحیت داشتند که عده‌ای از رسولانی را که عیسی شخصاً انتخاب کرده بود شامل می‌شد.‏ برای مثال،‏ متّیٰ،‏ یوحنّا و پِطْرُس جزو ۱۲ رسول اصلی عیسی بودند،‏ و بعدها پولُس نیز با اینکه یکی از آن ۱۲ محسوب نمی‌شد به عنوان رسول انتخاب و گسیل شد.‏e البته پولُس طی واقعهٔ خارق‌العادهٔ ریخته شدن روح‌القدس در روز عید پَنْطیکاست در جمع رسولان و شاگردان حضور نداشت اما متّیٰ،‏ یوحنّا و پِطْرُس،‏ همراه با یعقوب و یهودا و احتمالاً مَرقُس آنجا بودند.‏ (‏اعما ۱:‏۱۳،‏ ۱۴)‏ پِطْرُس مشخصاً رساله‌های پولُس را جزو «سایر کتب» به حساب آورد.‏ (‏۲پطر ۳:‏۱۵،‏ ۱۶)‏ مَرقُس و لوقا یاران نزدیک و همسفران پولُس و پِطْرُس بودند.‏ (‏اعما ۱۲:‏۲۵؛‏ ۱پطر ۵:‏۱۳؛‏ کول ۴:‏۱۴؛‏ ۲تیمو ۴:‏۱۱)‏ همهٔ این نویسندگان الهام‌شده،‏ روح‌القدس را یا مثل رسولان در روز عید پَنْطیکاست و پولُس هنگامی که به مسیحیت گروید با ریخته شدن آن به دست آورده بودند (‏اعما ۹:‏۱۷،‏ ۱۸)‏ یا مثل لوقا با گذاشتن دست‌های رسولان بر سرشان به آن موهبت دست یافته بودند.‏ (‏اعما ۸:‏۱۴-‏۱۷)‏ در هر صورت،‏ خدا از طریق روح‌القدس به همهٔ آن نویسندگان توانایی‌های معجزه‌آسایی عطا کرده بود.‏ نگارش کلّیه نوشته‌های یونانی مسیحی کتاب مقدّس طی دوره‌ای به اتمام رسید که عطایای خاص روح هنوز در حال عمل بود.‏

^۲۶ ایمان به خدای قادر مطلق که الهام‌کننده و حافظ کلام خود است به ما اطمینان خاطر می‌بخشد که گردآوری بخش‌های مختلف کلام مکتوبش را خود او هدایت کرده است.‏ پس با اطمینان تمام ۲۷ کتاب مجزای نوشته‌های یونانی مسیحی را به انضمام ۳۹ کتاب نوشته‌های عبری را یک کتاب مقدّس واحد به تألیف نویسنده‌ای واحد،‏ یعنی یَهُوَه خدا،‏ می‌پذیریم.‏ کلام مکتوب او در این ۶۶ کتاب راهنمای ما است،‏ زیرا یکپارچگی و انسجام درونی محتوای آن به کامل بودنش شهادت می‌دهد.‏ تمجید و ثنا به یَهُوَه خدا خالق این کتاب بی‌همتا تعلّق دارد!‏ سخنان این کتاب است که می‌تواند ما را کاملاً صلاحیت بخشد و در طریق حیات رهنمود سازد.‏ باشد که عاقلانه در هر فرصتی این کلام را به کار گیریم.‏

[پاورقی‌ها]

[نمودار در صفحهٔ ۸]

چند فهرست اوّلیه و معتبر از نوشته‌های یونانی مسیحی کتاب مقدّس

پ -‏ بی‌تردید به عنوان کتابی قانونی و الهامی پذیرفته شده است

ت -‏ در اصالت برخی قسمت‌ها تردید می‌رفت

ت‌پ -‏ تردید به بعضی قسمت‌های آن،‏ اما گردآورنده آن را به عنوان نوشته‌های قانونی و الهامی پذیرفته است

؟‏ -‏ محققان در خصوص نحوهٔ خواندن متن و اینکه چگونه نگریسته می‌شده است مطمئن نبودند

□ -‏ جای خالی نشان می‌دهد که کتاب مذکور یا استفاده نشده یا مرجع به آن اشاره‌ای نکرده است

نام و محل تألیف

متّیٰ پ پ پ پ

مَرقُس پ پ پ پ

لوقا پ پ پ پ

یوحنّا پ پ پ پ

اَعمال رسولان پ پ پ پ

رومیان پ پ پ پ

۱قُرِنتیان پ پ پ پ

۲قُرِنتیان پ پ پ پ

غَلاطیان پ پ پ پ

اَفَسُسیان پ پ پ پ

فیلِپّیان پ پ پ پ

کُولُسیان پ پ پ پ

۱تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۲تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۱تیموتاؤس پ پ پ پ

۲تیموتاؤس پ پ پ پ

تیطُس پ پ پ پ

فِلیمون پ پ

عبرانیان ت ت‌پ ت‌پ

یعقوب ؟‏

۱پِطْرُس پ؟‏ پ پ پ

۲پِطْرُس ت؟‏ پ

۱یوحنّا پ پ ت‌پ پ

۲یوحنّا پ پ ت‌پ

۳یوحنّا پ؟‏

یهودا پ

مکاشفه پ پ پ پ

نام و محل تألیف

تاریخ

تقریبی به م.‏ ۲۳۰ ۳۲۰ ۳۴۸ ۳۶۵

متّیٰ پ پ پ پ

مَرقُس پ پ پ پ

لوقا پ پ پ پ

یوحنّا پ پ پ پ

اَعمال رسولان پ پ پ پ

رومیان پ پ پ پ

۱قُرِنتیان پ پ پ پ

۲قُرِنتیان پ پ پ پ

غَلاطیان پ پ پ پ

اَفَسُسیان پ پ پ پ

فیلِپّیان پ پ پ پ

کُولُسیان پ پ پ پ

۱تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۲تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۱تیموتاؤس پ پ پ پ

۲تیموتاؤس پ پ پ پ

تیطُس پ پ پ پ

فِلیمون پ پ پ پ

عبرانیان ت‌پ ت‌پ پ

یعقوب ت‌پ ت‌پ پ

۱پِطْرُس پ پ پ پ

۲پِطْرُس ت‌پ ت‌پ پ ت

۱یوحنّا پ پ پ پ

۲یوحنّا ت‌پ ت‌پ پ ت

۳یوحنّا ت‌پ ت‌پ پ ت

یهودا ت‌پ ت‌پ پ

مکاشفه پ ت‌پ پ

نام و محل تألیف

تاریخ

تقریبی به م.‏ ۳۶۷ ۳۶۸ ۳۷۰ ۳۷۰

متّیٰ پ پ پ پ

مَرقُس پ پ پ پ

لوقا پ پ پ پ

یوحنّا پ پ پ پ

اَعمال رسولان پ پ پ پ

رومیان پ پ پ پ

۱قُرِنتیان پ پ پ پ

۲قُرِنتیان پ پ پ پ

غَلاطیان پ پ پ پ

اَفَسُسیان پ پ پ پ

فیلِپّیان پ پ پ پ

کُولُسیان پ پ پ پ

۱تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۲تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۱تیموتاؤس پ پ پ پ

۲تیموتاؤس پ پ پ پ

تیطُس پ پ پ پ

فِلیمون پ پ پ پ

عبرانیان پ پ پ ت‌پ

یعقوب پ پ پ پ

۱پِطْرُس پ پ پ پ

۲پِطْرُس پ پ پ ت

۱یوحنّا پ پ پ پ

۲یوحنّا پ پ پ ت

۳یوحنّا پ پ پ ت

یهودا پ پ پ ت

مکاشفه پ ت‌پ ت

نام و محل تألیف

تاریخ

تقریبی به م.‏ ۳۸۳ ۳۹۴ ۳۹۷ ۳۹۷

متّیٰ پ پ پ پ

مَرقُس پ پ پ پ

لوقا پ پ پ پ

یوحنّا پ پ پ پ

اَعمال رسولان پ پ پ پ

رومیان پ پ پ پ

۱قُرِنتیان پ پ پ پ

۲قُرِنتیان پ پ پ پ

غَلاطیان پ پ پ پ

اَفَسُسیان پ پ پ پ

فیلِپّیان پ پ پ پ

کُولُسیان پ پ پ پ

۱تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۲تَسّالونیکیان پ پ پ پ

۱تیموتاؤس پ پ پ پ

۲تیموتاؤس پ پ پ پ

تیطُس پ پ پ پ

فِلیمون پ پ پ پ

عبرانیان ت‌پ ت‌پ پ پ

یعقوب پ ت‌پ پ پ

۱پِطْرُس پ پ پ پ

۲پِطْرُس پ ت‌پ پ پ

۱یوحنّا پ پ پ پ

۲یوحنّا پ ت‌پ پ پ

۳یوحنّا پ ت‌پ پ پ

یهودا پ ت‌پ پ پ

مکاشفه ت‌پ ت‌پ پ پ

[نمودار در صفحهٔ ۱۰،‏ ۱۱]

جدول کتب کتاب مقدّس

(‏بعضی از تاریخ‌ها [و محل نوشته‌شده] نامشخص است.‏ بی.‏ نماد «بعد از»؛‏ ق.‏ «قبل از»؛‏ ح.‏ «حدوداً» یا «تقریباً» می‌باشد.‏)‏

کتب عبرانی قبل از دوران ما (‏ق.‏ م.‏)‏

پیدایش موسی صحرای سینا ۱۵۱۳ از «ابتدا» تا ۱۶۵۷

خروج موسی صحرای سینا ۱۵۱۲ ۱۶۵۷-‏۱۵۱۲

لاویان موسی صحرای سینا ۱۵۱۲ ۱ ماه (‏۱۵۱۲)‏

تثنیه موسی دشت مُوآب ۱۴۷۳ ۲ ماه (‏۱۴۷۳)‏

یوشَع یوشَع کنعان ح.‏ ۱۴۵۰ ۱۴۷۳-‏ ح.‏ ۱۴۵۰

داوران سموئیل اسرائیل ح.‏ ۱۱۰۰ ح.‏ ۱۴۵۰–‏ ح.‏ ۱۱۲۰

روت سموئیل اسرائیل ح.‏ ۱۰۹۰ ۱۱ سال از حکومت داوران

۲سموئیل جاد؛‏ ناتان اسرائیل ح.‏ ۱۰۴۰ ۱۰۷۷–‏ ح.‏ ۱۰۴۰

عَزْرا عَزْرا اورشلیم ح.‏ ۴۶۰ ۵۳۷–‏ح.‏ ۴۶۷

نَحَمِیا نَحَمِیا اورشلیم ب.‏ ۴۴۳ ۴۵۶–‏بی.‏ ۴۴۳

اِسْتَر مُرْدِخای شُوشَن،‏ عیلام ح.‏ ۴۷۵ ۴۹۳–‏ح.‏ ۴۷۵

ایّوب موسی صحرای سینا ح.‏ ۱۴۷۳ بیش از ۱۴۰ سال بین ۱۶۵۷ و ۱۴۷۳

مزامیر داود و دیگران ح.‏ ۴۶۰

جامعه سلیمان اورشلیم ق.‏ ۱۰۰۰

اِشَعْیا اِشَعْیا اورشلیم ب.‏ ۷۳۲ ح.‏ ۷۷۸–‏بی.‏ ۷۳۲

اِرْمیا اِرْمیا یهودیه/‏مصر ۵۸۰ ۶۴۷-‏۵۸۰

حِزْقِیال حِزْقِیال بابل ح.‏ ۵۹۱ ۶۱۳–‏ح.‏ ۵۹۱

دانیال دانیال بابل ح.‏ ۵۳۶ ۶۱۸–‏ح.‏ ۵۳۶

یوئیل یوئیل یهودیه ح.‏ ۸۲۰ (‏؟‏)‏

عاموس عاموس یهودیه ح.‏ ۸۰۴

عُوبَدْیا عُوبَدْیا ح.‏ ۶۰۷

یُونُس یُونُس ح.‏ ۸۴۴

میکاه میکاه یهودیه ق.‏ ۷۱۷ ح.‏ ۷۷۷-‏۷۱۷

ناحُوم ناحُوم یهودیه ق.‏ ۶۳۲

حَبَقُّوق حَبَقُّوق یهودیه ح.‏ ۶۲۸ (‏؟‏)‏

صَفَنْیا صَفَنْیا یهودیه ق.‏ ۶۴۸

حَجِّی حَجِّی اورشلیم ۵۲۰ ۱۱۲ روز (‏۵۲۰)‏

زَکَرِیّا زَکَرِیّا اورشلیم ۵۱۸ ۵۲۰-‏۵۱۸

مَلاکی مَلاکی اورشلیم ب.‏ ۴۴۳

کتاب‌های نوشته‌های یونانی در طی دوران ما (‏م.‏)‏

متّیٰ متّیٰ فلسطین ح.‏ ۴۱ ۲ ق.‏ م.‏–‏۳۳م.‏

مَرقُس مَرقُس روم ح.‏ ۶۰-‏۶۵ ۲۹-‏۳۳ م.‏

لوقا لوقا قیصریه ح.‏ ۵۶-‏۵۸ ۳ ق.‏ م.‏–‏۳۳ م.‏

اَعمال لوقا روم ح.‏ ۶۱ ۳۳–‏ ح.‏ ۶۱ م.‏

رومیان پولُس قُرِنتُس ح.‏ ۵۶

۱قُرِنتیان پولُس اَفَسُس ح.‏ ۵۵

۲قُرِنتیان پولُس مَکادونیه ح.‏ ۵۵

اَفَسُسیان پولُس روم ح.‏ ۶۰-‏۶۱

فیلِپّیان پولُس روم ح.‏ ۶۰-‏۶۱

کُولُسیان پولُس روم ح.‏ ۶۰-‏۶۱

۱تَسّالونیکیان پولُس قُرِنتُس ح.‏ ۵۰

۲تَسّالونیکیان پولُس قُرِنتُس ح.‏ ۵۱

۱تیموتاؤس پولُس مَکادونیه ح.‏ ۶۱-‏۶۴

۲تیموتاؤس پولُس روم ح.‏ ۶۵

تیطُس پولُس مَکادونیه (‏؟‏)‏ ح.‏ ۶۱-‏۶۴

فِلیمون پولُس روم ح.‏ ۶۰-‏۶۱

عبرانیان پولُس روم ح.‏ ۶۱

۱پِطْرُس پِطْرُس بابل ح.‏ ۶۲-‏۶۴

۲پِطْرُس پِطْرُس بابل (‏؟‏)‏ ح.‏ ۶۴