کتاب مقدس چگونه فراز و نشیب‌ها را پشت سر گذارده است؟‏

آتش،‏ رطوبت و کپک دشمنان طبیعی نوشته‌های باستانی بودند.‏ کتاب مقدس نیز از این خطرات مصون نبوده است.‏ اینکه چگونه این کتاب در میان دیگر نوشته‌های باستانی از گزند زمان در امان مانده و به قابل دسترس‌ترین کتاب دنیا تبدیل شده است،‏ امری است استثنایی.‏ تاریخچهٔ آن شایستهٔ بررسی عمیق‌تری است.‏

نگارندگان کتاب مقدس نوشته‌های خود را بر روی سنگ یا لوحه‌های گلی بادوام حک نکردند.‏ آنها از قرار معلوم نوشته‌های خود را بر روی موادی فاسدشدنی،‏ از قبیل پاپیروس (‏که از گیاهی مصری به همین نام ساخته می‌شد)‏ و پوست حیوانات،‏ می‌نوشتند.‏

اغلب چه بر سر نوشته‌های اصلی آمده است؟‏ احتمالاً این نوشته‌ها سال‌ها پیش در اسرائیل باستان پوسیده و از بین رفته‌اند.‏ محققی به نام اسکار پارِت چنین می‌گوید:‏ «این لوازم تحریر هر دو [پاپیروس و چرم] در مقابل رطوبت،‏ کپک و انواع حشرات بسیار آسیب‌پذیرند.‏ همهٔ ما به تجربه می‌دانیم که کاغذ و حتی چرم کلفت چقدر براحتی در هوای آزاد یا اتاقی نمناک می‌پوسند و از بین می‌روند.‏»^۱

اگر نوشته‌های اصلی کتاب مقدس دیگر موجود نیستند،‏ پس نوشته‌های نگارندگان کتاب مقدس چگونه تا به امروز باقی مانده‌اند؟‏

همت نسخه‌بردارانِ دقیق در حفظ کتاب مقدس

کمی پس از آنکه نوشته‌های اصلی به رشتهٔ تحریر درآمدند،‏ کار تهیهٔ نسخه‌های دست‌نوشته از آنها آغاز شد.‏ نسخه‌برداری از نوشته‌های مقدس در اسرائیل باستان به صورت حرفه و شغل درآمد.‏ (‏عَزْرا ۷:‏۶؛‏ مزمور ۴۵:‏۱)‏ اما این نسخه‌برداری‌ها نیز بر روی مواد فاسدشدنی انجام می‌گرفت.‏ سرانجام اینها نیز جای خود را به نسخه‌های دست‌نوشتهٔ دیگر می‌دادند.‏ هنگامی که نسخه‌های اصلی از میان رفتند،‏ این نسخه‌ها پایهٔ دست‌نوشته‌های آینده را تشکیل دادند.‏ نسخه‌برداری از نسخه‌ها قرن‌ها ادامه یافت.‏ آیا اشتباهاتی که نسخه‌بردارها در طی قرن‌ها انجام دادند تغییر فاحشی در متن کتاب مقدس به وجود آورده است؟‏ بر طبق شواهد امر پاسخ این پرسش منفی است.‏

آن نسخه‌برداران حرفه‌ای،‏ خود را وقف این کار می‌کردند.‏ آنان احترام بسیاری برای نوشته‌هایی که از آنها نسخه‌برداری می‌کردند قائل بودند.‏ و کار خود را با موشکافی و دقت انجام می‌دادند.‏ کلمهٔ عبری که «کاتب» یا نسخه‌بردار ترجمه شده است زُفرِ است که معنای شمردن و ثبت کردن نیز در آن مستتر است.‏ برای آنکه نشان دهیم این نسخه‌برداران یا کاتبان تا چه حد دقت عمل داشتند ماسورائی‌ها را در نظر می‌گیریم.‏a محققی به نام توماس هارت‌وِل هُرن،‏ در مورد آنها چنین می‌گوید:‏ «آنها .‏ .‏ .‏ حرفی را که در وسط متن اسفار پنجگانه [پنج کتاب اول کتاب مقدس] و همینطور عبارتی را که در وسط هر کتاب قرار داشت،‏ محاسبه می‌کردند،‏ و حساب می‌کردند که هر حرف الفبا [عبری] چند بار در کل نوشته‌های مقدس عبرانی آمده است.‏»^۳

بنابراین،‏ نسخه‌برداران ماهر از روش‌های مختلفی برای نشانه‌گذاری استفاده می‌کردند.‏ برای آنکه حتی یک حرف از متن کتاب مقدس از قلم نیفتد،‏ آنها نه تنها کلمات بلکه حروف متن نسخه‌برداری شده را نیز می‌شمردند.‏ توجه موشکافانه و دقیقی را که به این کار مبذول می‌داشتند تصور کنید:‏ گفته می‌شود که آنها همهٔ ۱۴۰،‏۸۱۵ حرف موجود در نوشته‌های مقدس عبرانی را می‌شمردند!‏^۴ چنین پشتکار و تلاشی ضامن دقت فوق‌العادهٔ این متون بود.‏

با این حال این نسخه‌برداران نیز از خطا مبرا نبودند.‏ آیا مدرکی برای اثبات این امر وجود دارد که متن کتاب مقدس با وجود قرن‌ها نسخه‌برداری هنوز معتبر و مطمئن است؟‏

اطمینان بر پایه‌ای استوار

دلایل محکمی وجود دارند که کتاب مقدس به طور صحیح و دقیق به دست ما رسیده است.‏ شاهد این امر نسخه‌های دست‌نوشتهٔ موجود است —‏ حدود ۶۰۰۰ نسخه از کل یا بخش‌هایی از نوشته‌های مقدس عبرانی و قریب ۵۰۰۰ نسخه از نوشته‌های مسیحی به زبان یونانی وجود دارند.‏ در میان آنها دست‌نوشته‌ای از نوشته‌های مقدس عبرانی وجود دارد که در سال ۱۹۴۷ کشف شده و نشانگر دقت شگرفی است که در نسخه‌برداری از نوشته‌های مقدس مبذول می‌داشتند.‏ آن را «بزرگترین دست‌نوشتهٔ مکشوفهٔ دوران معاصر» می‌دانند.‏^۵

چوپان جوانِ بادیه‌نشینی اوایل آن سال هنگام مراقبت از گلهٔ خود،‏ در نزدیکی بحرالمیّت غاری کشف کرد.‏ در این غار تعدادی کوزهٔ گلی یافت که اغلب خالی بودند.‏ اما در یکی از کوزه‌ها که مهر و موم شده بود،‏ طوماری چرمی قرار داشت که با دقت در کتان پیچیده شده بود و حاوی متن کامل کتاب اِشَعْیا از کتاب مقدس بود.‏ بر روی این طومار،‏ که بخوبی محفوظ مانده ولی فرسوده است می‌توان اثرات ترمیم را مشاهده کرد.‏ آن چوپان جوان نمی‌دانست که طومار کهنه‌ای که در دست دارد سرانجام شهرتی عالمگیر خواهد یافت.‏

این دست‌نوشته چه خصوصیت ویژه‌ای داشت؟‏ در سال ۱۹۴۷ قدیمی‌ترین دست‌نوشته‌های کاملی که به زبان عبری در دست بود مربوط به حدود قرن دهم د.‏م.‏ بود.‏ در حالی که قدمت این طومار به قرن دوم ق.‏د.‏م.‏ می‌رسیدb —‏ یعنی بیش از هزار سال قدیمی‌تر از دست‌نوشته‌های دیگر.‏c محققان بسیار مشتاق بودند که این طومار را با دست‌نوشته‌هایی که مدتها پس از آن تهیه شده بود مقایسه کنند.‏

محققان در طی یکی از بررسی‌های خود باب پنجاه و سوم اِشَعْیا در طومار بحرالمیّت را با متن ماسورائی که یک هزار سال پس از آن تهیه شده است مقایسه کردند.‏ کتاب مقدمه‌ای کلی بر کتاب مقدس،‏ نتیجهٔ این بررسی را چنین توضیح می‌دهد:‏ «از ۱۶۶ کلمه‌ای که در باب ۵۳ اِشَعْیا وجود دارد،‏ فقط هفده حرف آن مورد تردید است.‏ ده حرف از این حروف فقط مربوط به طرز هجی کردن این کلمات می‌شود که تأثیری بر مفهوم آنها نمی‌گذارد.‏ چهار حرف دیگر تغییرات جزئی در سبک است،‏ از قبیل حروف ربط.‏ سه حرف باقیمانده کلمهٔ ‹نور› را که به آیهٔ ۱۱ اضافه شده است تشکیل می‌دهند،‏ و تأثیر چندانی بر معنای [آیه] ندارند.‏ .‏ .‏ .‏ بنابراین،‏ پس از یک هزار سال نسخه‌برداری،‏ در یک بابِ ۱۶۶ کلمه‌ای،‏ فقط یک کلمهٔ (‏سه حرفی)‏ مورد تردید است —‏ و این کلمه نیز تغییر چندانی در معنی آیهٔ مربوطه نمی‌دهد.‏»^۷

پرفسور میلر برُوز که محتوای طومارهای بحرالمیّت را سال‌ها مورد بررسی قرار داده بود،‏ نتیجه‌گیری مشابهی می‌کند و می‌نویسد:‏ «بسیاری از اختلافات بین .‏ .‏ .‏ طومار اِشَعْیا و متن ماسورائی را می‌توان اشتباهاتی دانست که در هنگام نسخه‌برداری صورت گرفته است.‏ اگر اینها را کنار بگذاریم،‏ به طور کلی تطابق شگرفی بین این متن و دست‌نوشته‌های قرون وسطی به چشم می‌خورد.‏ چنین تطابقی برای یک دست‌نوشته که بسیار قدیمی‌تر است،‏ به طور کلی ضامن خوبی است بر درستی متن رایج و سنتی.‏»^۸

‹ضمانت خوب› دیگری را نیز می‌توان در مورد نسخه‌برداری از نوشته‌های مقدس یونانیِ مسیحی عنوان کرد.‏ برای مثال،‏ کودکس سینائی تیکوس که در قرن نوزدهم کشف شد،‏ دست‌نوشته‌ای است بر روی پوست گوساله که به قرن چهارم د.‏م.‏ بازمی‌گردد،‏ و صحت دست‌نوشته‌های نوشته‌های مقدس یونانیِ مسیحی را که قرن‌ها بعد تهیه شده بودند تأیید کرده است.‏ قدمت پاپیروسی که محتوی بخشی از انجیل یوحنّا بود و در ناحیهٔ فیوم در مصر کشف شد،‏ به نیمهٔ اول قرن دوم د.‏م.‏ برمی‌گردد،‏ یعنی کمتر از پنجاه سال پس از نگارش نسخهٔ اصلی آن.‏ این پاپیروس قرن‌ها در شن خشک محفوظ مانده بود.‏ متن آن با دست‌نوشته‌های مربوط به دوران‌های پس از آن تطابق دارد.‏^۹

این گواه آن است که نسخه‌برداران کار خود را با دقت بسیار انجام می‌دادند.‏ با این حال اشتباهاتی نیز مرتکب شده‌اند.‏ هیچیک از دست‌نوشته‌ها به تنهایی بی‌نقص نیست —‏ طومار بحرالمیّت از کتاب اِشَعْیا نیز از این قاعده مستثنی نیست.‏ با وجود این،‏ محققین توانسته‌اند تفاوت‌هایی را که با متن اصلی وجود دارد یافته و تصحیح کنند.‏

تصحیح اشتباهات نسخه‌برداران

فرض کنید که از صد نفر خواسته شود تا از یک سند طولانی نسخهٔ دست‌نویس تهیه کنند.‏ بدون شک حداقل تعدادی از این نسخه‌ها محتوی اشتباهاتی خواهند بود.‏ اما اشتباهات همهٔ این افراد یکسان نخواهند بود.‏ اگر شما وظیفه داشتید که همهٔ این صد نسخه را با یکدیگر مقایسه کنید،‏ حتی بدون آنکه اصل سند را دیده باشید،‏ می‌توانستید اشتباهات را یافته و متن دقیق سند اصلی را تعیین کنید.‏

به همین ترتیب،‏ همهٔ نسخه‌برداران کتاب مقدس نیز مرتکب اشتباهات مشابهی نشده‌اند.‏ منتقدینِ متن با کمک هزاران دست‌نوشته‌ای که از کتاب مقدس موجود و آمادهٔ تحلیل مقایسه‌ای است،‏ توانسته‌اند اشتباهات را بیابند و متن اصلی را تعیین کنند و نکاتی را که احتیاج به تصحیح دارند ثبت کنند.‏ منتقدینِ متن با کمک این مطالعهٔ دقیق،‏ متونی نمونه به زبان‌های اصلی تهیه کرده‌اند.‏ در این متونِ ویرایش شدهٔ عبرانی و یونانی از کلماتی اقتباس شده است که عموماً به عنوان کلمات اصلی پذیرفته شده‌اند و اغلب در پاورقی‌ها اَشکال پیشنهادی دیگر عبارت مربوطه که ممکن است در دست‌نوشته‌های دیگر آمده باشد ذکر شده‌اند.‏ مترجمان کتاب مقدس برای ترجمهٔ کتاب مقدس به زبان‌های معاصر،‏ از متونی که محققین متن ویرایش کرده‌اند استفاده می‌کنند.‏

بنابراین هنگامی که یکی از ترجمه‌های معاصر کتاب مقدس را به دست می‌گیریم،‏ می‌توانیم اطمینان داشته باشیم که متون عبرانی و یونانیی که برای ترجمهٔ آنها مورد استفاده قرار گرفته‌اند با امانت چشمگیری معرف کلمات نگارندگان اصلی کتاب مقدس هستند.‏d شرح این امر که کتاب مقدس چگونه پس از هزاران سال نسخه‌برداری با دست هنوز باقی مانده است حقاً فوق‌العاده است.‏ سِر فرِدریک کِنیُون،‏ که سال‌ها متصدی موزهٔ بریتانیا بود،‏ اظهار کرده است:‏ «با اطمینان کامل می‌توانم ادعا کنم که متن کتاب مقدس از لحاظ محتوا قابل اعتماد است .‏ .‏ .‏ این ادعا را در مورد هیچ کتاب باستانی دیگری در دنیا نمی‌توان کرد.‏»^۱۰

[پاورقی‌ها]

[تصویر در صفحهٔ ۸]

کتاب مقدس به همت نسخه‌برداران ماهر محفوظ مانده است

[تصویر در صفحهٔ ۹]

طومار بحرالمیّت از کتاب اِشَعْیا (‏که رونوشت عین آن را در اینجا می‌بینید)‏ عملاً برابر متن ماسورائی است که یک هزار سال بعد تهیه شده است.‏