Tikinikuro Qele Makawa Era Vakadeitaka na Veika e Volai ena iVolatabu

NA IVOLATABU e vakavuna na Kalou. (2 Timoci 3:​16) E donu taucoko na ka e tukuna me baleta na tamata, vanua, na lotu kei na veika vakapolitiki ena gauna makawa. Na ivakadinadina era tu ena iVolatabu e sega ni vakatau ena veika e keli se na vakadidike e caka, dina ga ni so na vakadidike e vakadeitaka na itukutuku vakaivolatabu.

Na iyaya levu duadua era kunea na dauvakekeli ena vanua makawa, oya na tikitikinikuro qele. E dau kilai tale ga na tikitikinikuro qele oqo me ostraca se tikitikinikuro qele volai. E dau vakayagataki me iyaya ni volavola sau rawarawa ena vanua vaka na Tokalau e Loma, Ijipita, kei Mesopotemia. Dau vakayagataki na tikitikinikuro qele me volai kina na itukutuku ni veiyalayalati, akaude ni ilavo, yaya ni volivolitaki kei na so tale, me vaka ga na kena vakayagataki tu nikua na ivola se drauniveva ni volavola. E dau volai vakalevu ena iqi, ia na ka e volai ena tikitikinikuro qele e veiveisau mai na dua ga na vosa ina vica vata na laini se iyatu.

Ena nodra vakekeli na dauvakadidike mai Isireli, era kunea kina e levu na tikitikinikuro qele volai mai na gauna vakaivolatabu. E tolu na ibinibini a se volai sara ena ikavitu kei na ikawalu ni senitiuri B.S.K., e taleitaki dina baleta nira vakadeitaka na itukutuku ena iVolatabu. Eratou vakayacani na tikitikinikuro qele volai oqo ina vanua era kune kina, Samaria, Arati, kei Lakisi. Da dikeva yadua mada na tikitikinikuro qele oqo.

Tikitikinikuro Qele Volai ni Samaria

O Samaria a koroturaga tu ni tini na yavusa ena vualiku kei Isireli, yacova na gauna a qai mai vuaviritaki kina vei ira na kai Asiria ena 740 B.S.K. Me baleta na itekitekivu kei Samaria, e tukuna na 1 Tui 16:​23, 24: “E na kenai katolusagavulu ka dua ni yabaki i Esa na tui Juta [947 B.S.K.], sa qai tekivu me lewai ira na Isireli ko Omirai . . . A sa volia ko koya na ulu-ni-vanua ko Samaria maivei Semeri, e na taledi siliva e rua, a sa tara e dua na koro e na ulu-ni-vanua, ka vakayacana ko koya . . . Samaria.” A tu na korolevu oqo ena gauna a veiliutaki tiko kina o Roma, qai veisautaki na yacana me Sebaste. A sega ni okati tale me korolevu ena ikaono ni senitiuri S.K.

Ena dua na gauna ni vakekeli e Samaria makawa ena 1910, ra kunea e so na ilala dauvakekeli na ibinibini tikinikuro qele volai, era qai vakadeitaka ni se tu mai ena ikawalu ni senitiuri B.S.K. E kunei ena tikitikinikuro qele volai oqo, na kena kau i Samaria na waiwai ni kakana kei na waini mai na so tale na veivanua voleka. E vakamacalataka na ivola na Ancient Inscriptions​—Voices From the Biblical World: “Na 63 na tikinikuro qele volai a kune ena 1910 . . . era okati me dua vei ira na tikinikuro qele volai bibi duadua e kune mai Isireli makawa. Na kedra bibi e sega ni vu mai na lewe ni ka e volai ena tikitikinikuro qele e kune mai Samaria . . . era bibi baleta ni kune kina e dua na ituvatuva e volai kina na yacadra e so na Isireli, yaca ni mataqali kei na yaca ni so na vanua.” Era vakadeitaka vakacava na yaca oqori na veika e volai ena iVolatabu?

Ena gauna era tawana kina na vanua yalataki na Isireli ra qai wasea vakayavusa na vanua, o Samaria a tiko ena yalava ni yavusa i Manasa. E kaya na Josua 17:​1-6 ni tini na mataqali i Manasa mai vua na makubuna o Kiliati qai soli nodratou ivotavota ni qele ena yasana oqo. Na yacadratou o Epieseri, Eleki, Esirieli, Sikemi, kei Simita. Na ikaono ni tagane o Eferi, a sega na makubuna tagane, ia e lima ga na makubuna yalewa​—Mala, Noa, Okila, Milika, kei Tirisa​—eratou yadua tale ga nodratou ivotavota ni qele.​—Tiko Voli Mai na Lekutu 27:​1-7.

Na tikitikinikuro qele volai ni Samaria e maroroi tu kina e vitu na yaca ni mataqali​—e lima na yaca i luvei Kiliati kei na rua na makubui Eferi yalewa, Okila kei Noa. “Na yaca ni mataqali ra maroroi tu ena tikitikinikuro qele volai ni Samaria, e vakaraitaka na isema e tiko ena mataqali i Manasa kei na yalava e tukuna na iVolatabu nira a vakaitikotiko kina,” e kaya na NIV Archaeological Study Bible. Koya gona, na tikitikinikuro qele volai oqo e vakadeitaka na itukutuku ni yavusa i Isireli e tukuni ena iVolatabu.

Na tikitikinikuro qele volai ni Samaria e vakadeitaka tale ga na nodra ivakarau ni sokalou na Isireli me vaka e volai ena iVolatabu. Ena gauna a volai kina na tikitikinikuro qele ni Samaria, o ira na Isireli era dau bosoka vata na sokalou vei Jiova kei na sokalou vua na kalou ni Kenani o Peali. Na parofisai i Osea, a volai tale ga ena ikawalu ni senitiuri B.S.K., a tukuna na gauna ena kacivi Jiova kina o Isireli me “watiqu” ka sega ni o “Noqu Peali,” se “Noqu itaukei.” (Osea 2:​16, 17, NW) So na yaca a kunei ena tikitikinikuro qele ni Samaria e kena ibalebale “tamaqu o Peali,” “daulagasere o Peali,” “e kaukaua o Peali,” “dau nanuma o Peali,” kei na so tale na icavuti. E levu sara na yaca i Peali a kune, me kena ivakatautauvata, ena veiya11 na vanua e basika kina na yaca i Jiova, ena basika kina vakavitu na yaca i “Peali.”

Tikitikinikuro Qele Volai ni Arati

O Arati e dua na koro makawa a tiko ena vanua dravuisiga mai Nikepi, ena ceva kei Jerusalemi. Na vakekeli ena vanua o Arati a kunei kina e ono na keba ni valu ni Isireli mai na gauna ni nona veiliutaki vakatui o Solomoni, (1037-​998 B.S.K.) yaco sara nona vakarusai Jerusalemi o Papiloni ena 607 B.S.K. Era kunea mai Arati na dauvakekeli, na binibini tikinikuro qele volai levu duadua ena gauna vakaivolatabu. Okati kina e sivia na 200 na iyaya e ceuti tu kina e so na vosa vakaIperiu, Aramea kei na so tale.

So na tikitikinikuro qele volai ni Arati e vakadeitaka na itukutuku vakaivolatabu me baleta na vuvale vakabete. Kena ivakaraitaki, dua na tikinikuro qele a volai tu kina “na luve i Kora,” e vakamacalataki ena Lako Yani 6:​24 kei na Tiko Voli Mai Na Lekutu 26:11. Na ivakamacala taumada ena Same 42, 44-​49, 84, 85, 87, kei na 88 e tukuna vakamatata nira vola na “luve i Kora.” So tale na vuvale vakabete era cavuti tiko ena tikitikinikuro qele volai ni Arati, oya na vuvale i Pasuri kei Meremoce.​—1 Veigauna 9:​12; Esera 8:​33.

Raica mada e dua tale na kena ivakaraitaki. Ena irusarusa ni keba ni valu, ni bera ni vakarusai Jerusalemi o Papiloni, era kunea na dauvakekeli e dua na tikinikuro qele a volai tu vua na iliuliu ni mataivalu. E tukuna vakatikina na ivola na The Context of Scripture: “Vua na noqu turaga Elyashib. Me vakacegui kemuni mada ga o Yahweh [Jiova]. . . . Me vaka na ka o ni vakaroti au kina: e sa daumaka kece: e tiko o koya ena valenisoro i Yahweh.” Levu na dauvakadidike era vakabauta ni valenisoro e vakamacalataki oya, na valenisoro a tara ena gauna i Solomoni.

Tikitikinikuro Qele Volai ni Lakisi

Na keba ni valu makawa e Lakisi a toka ena 43 na kilomita ena cevaira kei Jerusalemi. Ena gauna ni vakekeli ena 1930, a kunei kina e dua na ibinibini tikitikinikuro qele volai, qai rauta ni 12 na tikina e tukuni nira ivola “bibi dina . . . ni vakamacalataki kina na ituvaki vakapolitiki kei na ituvaki veilecayaki a tu kina o Juta ena gauna a vakavakarau tiko kina ena nona ravuravu yani o [Tui Papiloni] Nepukanesa.”

Na ivola bibi duadua oya, na nodrau veivolavolai e dua na sotia kei Yaosh, rairai na turaganivalu ni Lakisi. Na lewe ni vola e vaka na volavola a laurai ena gauna i Jeremaia na parofita. Vakasamataka mada se rau tokona vakacava na rua na ivola oqo, na ivakamacala vakaivolatabu ena gauna dredre oya.

Ena Jeremaia 34:​7, e vakamacalataka kina na parofita “ni sa veivala tiko nai valu i tui Papiloni kei Jerusalemi, kei na veikoro vaka-Juta kecega sa vo, kei Lakisi kei Aseka: ni sa vo duaduaga na koro vakabai oqo e na veikoro vaka-Juta.” A vakamacalataka e dua na dauvolaivola a vola e dua na ivola vakaLakisi na ka vata ga a yaco oya. A vola: “Keitou sarava tiko na [bukawaqa] sikinala mai Lakisi . . . , ni keitou sega ni raici Aseka.” Era vakabauta e levu na dauvakadidike ni qo e dusia ni o Aseka sa malumalumu vei ira na kai Papiloni, ena qai taravi koya o Lakisi. E dua na itukutuku talei e lewe ni ivola, oya me baleta na “bukawaqa mei vakatakilakila.” Na Jeremaia 6:1 e cavuta tale ga na kena dau vakayagataki na ivakatakilakila oqo me sala ni veivosaki.

E dua tale na ivola mai Lakisi e tokona na nodrau itukutuku na parofita o Jeremaia kei Isikeli me baleta na nona sasaga o tui Juta me tokoni koya o Ijipita me ravuti Papiloni. (Jeremaia 37:​5-8; 46:​25, 26; Isikeli 17:​15-​17) E kaya na ivola ni Lakisi: “Na itukutuku e tarava sa taura nomuni dauveiqaravi: O Jenerali Konyahu na luvei Elnatan sa gole ina ceva me rawa ni curu i Ijipita.” Era kila rawa na dauvakekeli ni vukivuki oqo e caka me rawa nira veivuke mai kina na mataivalu ni Ijipita.

Na tikitikinikuro qele volai ni Lakisi e vakamacalataka tale ga e levu na yaca a kune ena ivola i Jeremaia. Qo na yacadratou o Neraia, Jeasanaia, Kimaraia, Elinecani, kei Osaia. (Jeremaia 32:12; 35:3; 36:​10, 12; 42:1) E sega ni kilai se a dusi ratou dina na tamata oya na yaca a kune oqo se sega. Ni a bula donuya na gauna oya o Jeremaia, e vakavure vakasama dina na ka eratou tautauvata kina.

Ka Eratou Tautauvata Kina

Na ibinibini tikitikinikuro qele volai ni Samaria, Arati, kei Lakisi era vakadeitaka na itukutuku dina e volai tu ena iVolatabu. Qo e okati kina na yaca ni matavuvale, vanua era vakaitikotiko kina, na ituvaki ni bula vakapolitiki kei na lotu ena gauna oya. Ia, e dua na ka bibi eratou tautauvata kina na tikitikinikuro qele volai oqo.

Na ivola a kune ena tikitikinikuro qele volai ni Arati kei Lakisi era lewena e so na matavosa me vaka “Me vakacegui kemuni o Jiova.” E vitu na itukutuku i Lakisi a cavuti kina vaka11 na yaca ni Kalou. Kuria oya, e kunei ena levu na yaca vakaIperiu ena tolu na tikitikinikuro qele oqo, na vakalekaleka ni yaca Jiova. Na tolu na tikitikinikuro qele volai oqo, e vakadeitaka na yaca ni Kalou era dau vakayagataka e veisiga na Isireli.

[iYaloyalo ena tabana e 13]

Tikinikuro qele mai na irusarusa i Arati, a volai vua e dua na turaga na yacana o Elyashib

[Credit Line]

Photograph © Israel Museum, Jerusalem; courtesy of Israel Antiquities Authority

[iYaloyalo ena tabana e 14]

iVola vakaLakisi, e vakaraitaka na yaca ni Kalou

[Credit Line]

Photograph taken by courtesy of the British Museum