Be Owe Ehe Tin to Gbesisọmẹ po Lẹnunnuyọnẹn po Ya?

Sinsẹ̀n ma ko yí whedepopenu do pọ́n lẹnunnuyọnẹn hlan taidi họntọn etọn gba. To owhe kanweko he wayi lẹ whenu sinsẹ̀n-nuplọnmẹtọ delẹ diọnukunsọ dodinnanu lẹnunnuyọnẹn tọn lẹ to whenuena yé tindo numọtolanmẹ dọ ehelẹ nọ ze zẹẹmẹ Biblu tọn yetọn do owù mẹ. Ṣigba be kẹntọ Biblu tọn wẹ lẹnunnuyọnẹn yin nugbonugbo ya?

EYIN Biblu kantọ lẹ ko do alọkẹyi gbangba nuhe yin pọndohlan lẹnunnuyọnẹn tọn he gbayipe hugan lẹ to azán yetọn gbè hia, kọdetọn lọ na yin owe nuṣiwa he họnwun lẹnunnuyọnẹn tọn lẹ. Etomọṣo wekantọ lọ lẹ ma ze linlẹn agọ̀ he mayin lẹnunnuyọnẹn tọn mọnkọtọn lẹ daga gba. To vogbingbọnmẹ, yé wlan ohó delẹ he mayin dọ e sọgbe to lẹnunnuyọnẹn liho kẹdẹ wẹ gba ṣigba sọ sọta linlẹn heyin alọkẹyi to ojlẹ lọ mẹ lẹ tlọlọ.

Etẹwẹ Yin Awusọhia Aigba Tọn?

Kanbiọ enẹ ko paṣa gbẹtọvi lẹ na owhe fọtọ́n susu lẹ. Linlẹn paa lọ to hohowhenu wẹ yindọ aigba yin plẹsẹ. Di apajlẹ, Babilọninu lẹ yise dọ wẹkẹ lọ yin apotin de kavi abò de he aigba yin kọmẹ etọn. Yẹwhenọ Vedic Inde tọn lẹ lẹndọ aigba lọ yin plẹsẹ podọ dọ adà etọn dopo ji wẹ gbẹtọ lẹ nọ nọ. Akọ̀ fliflimẹ tọn de to Asia basi yẹdide aigba tọn taidi agbánvla tii tọn daho de.

Sọn owhe kanweko ṣidopotọ J.W.M., tamẹnuplọnmẹtọ Glẹkinu lọ Pythagore dè linlẹn lọ tọ́n dọ to whenuena osun po owhè po yin loboto aigba lọsu dona yin loboto. Aristotle (owhe kanweko ẹnẹtọ J.W.M.) to godo mẹ kẹalọyi, bo basi zẹẹmẹ dọ loboto-yinyin aigba tọn yin kunnudena gbọn osun po owhè he nọ wá dukosọ hẹ yede dali. Yẹtẹn aigba tọn do osun ji nọ há.

Ṣigba, linlẹn aigba plẹsẹ tọn (he gbẹtọ lẹ nọ nọ adà he tin to aga lọ kẹdẹ ji) ma busẹ pete gba. Mẹdelẹ ma sọgan kẹalọyi nugandego lẹnpọn dagbenọ lọ heyin aigba loboto tọn—linlẹn aigba adà awenọ tọn.a Lactantius, avùnlọyitọ Klistiani owhe kanweko ẹnẹtọ W.M. tọn, vlẹ linlẹn lọ kò. E lẹnnupọn dọmọ: “Be mẹde tin bo yin nulunọ sọmọ nado yise dọ gbẹtọ lẹ tin mẹhe afọdò yetọn lẹ yiaga hugan ota yetọn lẹ ya? . . . dọ whinwhẹ́n jinukun lẹ po atin lẹ po tọn nọ sọ́tadò wẹ ya? dọ jikun, osin-agó, po kẹnsu po nọ flẹ yì aga ya?”²

Linlẹn adà awe aigba tọn fọ́n nuhahun sinsinyẹn de dote na sinsẹ̀n-nuplọnmẹtọ vude lẹ. Tamẹnuplọnmẹ delẹ dọ dọ eyin gbẹtọ he nọ nọ adà awetọ aigba tọn mẹ lẹ tin, yé ma sọgan tindo kanṣiṣa depope po gbẹtọ lẹ po vlavo na ohù gblo gbau nado yin didasa gbọn bato dali kavi na lẹdo he yè ma sọgan dasa de lẹdo équateur pé. Enẹwutu fie wẹ mẹhe nọ adà awetọ aigba tọn depope sọgan wá sọn? E paṣamẹ, sinsẹ̀n-nuplọnmẹtọ delẹ jlo nado yise dọ mẹhe nọ nọ adà awetọ aigba tọn depope matin, kavi dile Lactantius dọnnu do, dọ aigba ma sọgan yin loboto gba!

Etomọṣo, linlẹn aigba loboto tọn de gbayipe, podọ to godo mẹ yin alọkẹyi gbọn mẹsusu dali. Ṣigba, to bẹjẹeji ojlẹ he mẹ gbẹtọ lẹ jẹ osun mẹ yì ji to owhe kanweko 20tọ kẹdẹ, wẹ e yọnbasi na gbẹtọ lẹ nado basi gbejizọnlin yì ofi dindẹn to dovlomẹ nado dindona gbọn ayidonugo dali dọ aigba yin globu de.b

Podọ etẹwẹ yin teninọ Biblu tọn to whẹho ehe mẹ? To owhe kanweko ṣinatọ̀ntọ J.W.M., to whenuena pọndohlan he gbayipe lọ yindọ aigba yin plẹsẹ, owhe kanweko lẹ whẹpo tamẹnuplọnmẹtọ Glẹkinu lẹ do dè linlẹn lọ tọ́n dọ vlavo aigba yin loboto, podọ owhe fọtọ́n lẹ whẹpo gbẹtọvi lẹ do mọ aigba taidi globu de sọn dovlomẹ, yẹwhegan Heblu lọ Isaia dọ po ayidonugo he bọawu po dọmọ: ‘Ewọ wẹ mẹhe sinai to loboto aigba tọn ji.’ (Isaia 40:22) Hogbe Heblu tọn lọ chugh, heyin lilẹdo “loboto” tofi, sọgan yin lilẹdo “globu.”³ Lẹdogbedevomẹ Biblu tọn devo lẹ hia dole, “globu aigba tọn” (Douay Version) podọ “lẹdo aigba tọn.”—Moffatt.c

Biblu kantọ lọ Isaia dapana otangblo he gbayipe dogbọn aigba dali lẹ. Kakatimọ, e kàn ohó he mayin nukundiọsọ gbọn nukọnyiyi dodinnanu lẹnunnuyọnẹn tọn lẹ dali.

Etẹwẹ Hẹn Aigba Dote?

To ojlẹ hohowhenu tọn lẹ mẹ, gbẹtọvi lẹ yin pipaṣa gbọn kanbiọ devo lẹ gando aihọn go: Etẹ ji wẹ aigba sinai do? Etẹwẹ hẹn owhè, osun, po sunwhlẹvu lẹ po dote? Yé ma tindo oyọnẹn osẹ́n núdọ̀n wá odò tọn, heyin awuwlena gbọn Isaac Newton dali bo yin zinzinjẹgbonu to 1687. Linlẹn lọ dọ nudida olọn mẹ tọn lẹ yin zizepla to agbágbá to gblolo mẹ yin nuhe yé ma yọnẹn gba. Gbọnmọ dali, zẹẹmẹ yetọn lẹ nọ saba na linlẹn dọ onú tangan lẹ hẹn aigba podọ nugonu olọn mẹ tọn devo lẹ to aga.

Di apajlẹ, tamẹnuplọnmẹ hohowhenu tọn de, vlavo wá sọn mẹhe nọ nọ lopo de ji lẹ dè, wẹ yindọ aigba yin lilẹdo gbọn osin dali podọ e fò wá aga to osin ehelẹ ji. Hindou lẹ lẹndọ aigba tindo dodonu susu, de to de ji. E sinai do ajannaku ẹnẹ ji, ajannaku lọ lẹ to ote to oklò daho de ji, oklò lọ nọte to odàn daho de ji, podọ odàn he há ede lọ tin to otọ̀ wẹkẹ tọn lẹ ji. Empedocles, tamẹnuplọnmẹtọ Glẹkinu owhe kanweko atọ́ntọ J.W.M., yise dọ aigba sinai do jẹhọn ahìzì de ji podọ jẹhọn ahìzì enẹ yin hinhẹnwa gbọn tẹnsisẹ nudida olọn mẹ tọn lẹ dali.

To pọndohlan he tindo nuyiwadomẹji hugan lẹ mẹ wẹ Aristotle tọn te. Dile etlẹ yindọ e dè linlẹn lọ tọ́n dọ aigba yin loboto, e gbẹ́ dọ e ma sọgan yin pipla do gblolo mẹ gbede. To pọndohlan etọn didetọn to owe lọ On the Heavens mẹ, to whenuena e to gbigbẹ́ linlẹn lọ dọ aigba sinai do osin ji, e dọmọ: “E mayin onú jọwamọ de na osin, mọjanwẹ e mayin aigba tọn, nado tin to jẹhọn mẹ: e dona tindo onú he ji e sinai do.”⁴ Enẹwutu, etẹ ji wẹ aigba “sinai do”? Aristotle plọnmẹ dọ owhè, osun, po sunwhlẹvu lẹ po yin sinsin do nukunmẹ globu sinsinyẹn he mọnu de go. Globu lẹ tin debọdo-dego, po aigba po—ma sẹtẹn—to ṣẹnṣẹn. Dile globu lọ lẹ to lilẹdo yede, nudida he tin to yé ji lẹ—owhè, osun, po planẹti lẹ po—nọ yì lẹdo agahomẹ.

Zẹẹmẹ Aristotle tọn taidi nuhe sọgbe hẹ lẹnpọn dagbe. Eyin nudida olọn mẹ tọn lẹ mayin sinsin gligli do nude go, nawẹ yé sọgan nọ agbágbá gbọn? Pọndohlan mẹdaho Aristotle tọn yin alọkẹyi taidi nugbo na nudi owhe 2 000 delẹ. Sọgbe hẹ The New Encyclopædia Britannica, to owhe kanweko 16tọ po 17tọ lẹ po mẹ nuplọnmẹ etọn lẹ “yin yiyidogọna sinsẹ̀n-nuplọnmẹ lẹ” to pọndohlan ṣọṣi tọn mẹ.⁵

Po awuwlena zomọ he nọ mọnu hlan ofi dindẹn, sunwhlẹvu-plọntọ lẹ jẹ ayihaawe tindo ji gando linlẹn Aristotle tọn go. Etomọṣo, gblọndo lọ glo yé kakajẹ whenuena Mẹdaho Isaac Newton basi zẹẹmẹ dọ planẹti lẹ yin piplado dovlomẹ, bo yin hinhẹn do otẹn yetọn lẹ mẹ gbọn huhlọn mayinukundomọ de dali—yèdọ huhlọn núdọ̀n do odò tọn. E taidi nujiawu, podọ delẹ to hagbẹ Newton tọn lẹ mẹ mọ ẹn taidi nuhe vẹawu nado yise dọ gblolo sọgan taidi nugonu jẹvọ́, he mẹ onú depope matin te.d⁶

Etẹwẹ Biblu tindo nado dọ gando whẹho ehe go? Diblayi owhe 3 500 die wayi, Biblu dọ po nukunnumọjẹnumẹ he jiawu de po dọ aigba yin piplado “ofi vọtọ̀ ji.” (Job 26:7) To Heblu dowhenu tọn mẹ, hogbe lọ “vọtọ̀” (beli-mahʹ) heyin yiyizan tofi zẹẹmẹdo to paa mẹ “matin nudepope.”⁷ Contemporary English Version yí hogbe lọ, “tẹnmẹ he jẹvọ́” zan.

Planẹti heyin piplado “tẹnmẹ he jẹvọ́ go” mayin nukun he suhugan gbẹtọ lẹ tọn to whenẹnu nọ yí do pọ́n aigba lọ gba. Ṣogan, whenu dindẹn jẹnukọnna ojlẹ etọn, Biblu kantọ lẹ ko basi kandai ohó he sọgbe to lẹnunnuyọnẹn liho.

Biblu po Lẹnunnuyọnẹn Dotozọ́n Tọn po—Be Yé Tin to Gbesisọmẹ Ya?

Lẹnunnuyọnẹn dotozọ́n egbezangbe tọn ko plọn mí onú susu dogbọn gbigbayipe po lehe yè sọgan dapana azọ̀n do po dali. Nukọnyiyi dotozọ́n tọn to owhe kanweko 19tọ mẹ ko planmẹ jẹ wánhùnú lẹ yiyizan to nukunpedomẹgo dotowhé tọn mẹ—yèdọ nuyiwa wiwejininọ tọn de nado dè bẹplamẹ azọ̀n tọn pò. Kọdetọn lọ sẹhundaga. Bẹplamẹ azọ̀n po okú madonukun lẹ po depò taun.

Ṣigba, doto hohowhenu tọn lẹ ma mọnukunnujẹ lehe azọ̀n lẹ nọ gbayipe mẹ to gigọ́mẹ, mọjanwẹ yé ma mọnukunnujẹ nujọnu-yinyin wiwejininọ tọn nado dapana azọ̀n. Abajọ suhugan aliho nukunpedomẹgo yetọn lẹ tọn nado taidi nukun-ma-hùn tọn sọgbe hẹ nujinọtedo egbezangbe tọn lẹ.

Dopo to owe dotozọ́n tọn lẹ he poyọnho hugan he tin to aimẹ yin Papyrus Ebers, bladopọ oyọnẹn dotozọ́n Egipti tọn, he owhe etọn yigodo jẹ nudi 1550 J.W.M. Wehiha ehe bẹ́ pọngbọ 700 lẹ na yasanamẹ voovo lẹ hẹn “debọdo-dego sọn adú-hẹnmẹ oló tọn jẹ awufiẹsa ofẹ̀n afọ tọn.”⁸ The International Standard Bible Encyclopaedia dọmọ: “Oyọnẹn dotozọ́n doto ehelẹ tọn sinai do ayidonugo kẹdẹ ji, adà he suhugan etọn yin afinyọnnuwiwa tọn podọ ma sọgbe hẹ lẹnunnuyọnẹn depope.”⁹ Suhugan pọngbọ lọ lẹ tọn ma nọ wazọ́n, ṣigba delẹ to yé mẹ yin owunu pete. Di apajlẹ, to whenuena apà de jófló, ayinamẹ lọ hia dole: “Omí wekantọ tọn. Fàn ẹn dopọ po Oyìnnọ Fifá po bo yí i zan taidi nusisá de.”¹⁰

Owe pọngbọ azọ̀n lẹ tọn heyin Egipti tọn ehe yin kinkan to nudi ojlẹ dopolọ po owe tintan Biblu tọn po, ehe bẹ́ Osẹ́n Mose Tọn hẹn. Mose mẹhe yin jiji to 1593 J.W.M. whẹ́n to Egipti. (Eksọdusi 2:1-10) Taidi hagbẹ whédo Falo tọn, e yin ‘pinplọn to nuyọnẹn Egipti tọn lẹpo mẹ.’ (Owalọ lẹ 7:22) E jẹakọ hẹ ‘azọ̀nhẹngbọtọ’ Egipti tọn lẹ. (Gẹnẹsisi 50:1-3) Be azọ́nmayọnẹn kavi aliho nukunpedomẹgo owù tọn yetọn yinuwa do wekinkan etọn lẹ ji ya?

Lala. To vogbingbọnmẹ, Osẹ́n Mose Tọn bẹ́ gbedide wiwejininọ tọn lẹ hẹn ehe jẹnukọnna ojlẹ yetọn. Di apajlẹ, osẹ́n de gando osladido awhànfuntọ lẹ tọn biọ nado dì omí mẹtọn tofi dindẹn do osla lọ. (Deutelonomi 23:13) Ehe yin nukọnyiyi taun de to aliho lọ nado dapana azọ̀n lẹ mẹ. E gọalọ nado hẹn osin do olá na hẹnflu podọ e nọ basi-hihọ́ sọta zẹntin po slazọ̀n devo lẹ po he to ogbẹ̀ livi susu tọn lẹ yí to whemẹwhemẹ to aigba he mẹ ninọmẹ wiwejininọ tọn lẹ blawu susu te.

Osẹ́n Mose Tọn bẹ́ gbedide wiwejininọ tọn devo lẹ hẹn he nọ basi-hihọ́ na Islaelivi lẹ sọta gbigbayipe azọ̀n he nọ bẹplamẹ tọn lẹ. Mẹhe yè vẹnudo dọ e tindo azọ̀n he sọgan bẹplamẹ tọn de nọ yin zize do olá na gbẹtọ lẹ. (Levitiku 13:1-5) Avọ̀ kavi nuzinzan he jẹ kanlin he kú dífà (vlavo na azọ̀n wutu) de go dona yin kiklọ whẹpo do yin zinzan kavi yin vivasudo. (Levitiku 11:27, 28, 32, 33) Mẹdepope he doalọ oṣiọ go yin pinpọn taidi mawé podọ dona kẹalọyi aliho nuwiwa mẹklọwe de tọn ehe bẹ́ avọ̀ etọn lẹ yinyan po awulilẹ̀ po hẹn. To azán ṣinawe ojlẹ mawé lọ tọn whenu, e dona dapana pọninọ po mẹdevo lẹ po.—Osọha lẹ 19:1-13.

Nunọwhinnusẹ́n wiwejininọ tọn ehe do nuyọnẹn he doto akọta he lẹdo yé to ojlẹ lọ mẹ lẹ ma tindo hia. Owhe fọtọ́n susu lẹ whẹpo lẹnunnuyọnẹn dotozọ́n tọn do plọn aliho he mẹ azọ̀n lẹ nọ gbayipe te, Biblu ko na ayinamẹ nuwiwa alọhẹndotena azọ̀n lẹnpọn dagbe tọn taidi hihọ́-basinamẹ lẹ sọta azọ̀n. Abajọ, Mose sọgan dọho dogbọn Islaelivi lẹ dali to paa mẹ to azán etọn gbè dọ yé nọ nọgbẹ na owhe 70 kavi 80.e—Psalm 90:10.

Hiẹ sọgan kẹalọyi dọ hodidọ Biblu tọn he to yinyin hodọdeji to alọnu lọ sọgbe to lẹnunnuyọnẹn liho. Ṣigba hodidọ devo lẹ sọ tin to Biblu mẹ he yè ma sọgan do nugbo-yinyin etọn hia to lẹnunnuyọnẹn liho. Be enẹ dohia dandan dọ Biblu jẹagọdo lẹnunnuyọnẹn wẹ ya?

Kikẹalọyi Nudọnamẹ He Yè Ma Sọgan Do Nugbo-yinyin Etọn Hia

Ohó he yè ma sọgan do nugbo-yinyin etọn hia mayin lalo dandan gba. Kunnudenu lẹnunnuyọnẹn tọn nọte do fie nugopipe gbẹtọ tọn nado din kunnudenu susu mọ podọ nado detana nudọnamẹ lẹ ganji jẹ. Ṣigba nugbo delẹ ma sọgan yin kunnudena na kunnudenu depope mayin sisẹdo wutu gba, kunnudenu lọ dozinvlu kavi mayin dodinna, kavi nugopipe lẹnunnuyọnẹn tọn po azọ́nyọnẹntọ lẹ tọn po ma pé nado jẹ tadona he yè ma sọgan dọnnu deji kọ̀n. Be ehe sọgan yin nugbo gando ohó Biblu tọn delẹ go ehe kunnudenu yinukundomọ titengbe de matin na ya?

Di apajlẹ, kunnudenu matin na alọdlẹndonu Biblu tọn lẹ hlan lẹdo mayọnmọ he mẹ gbẹtọ gbigbọnọ lẹ nọ nọ gba—kavi mayin alọkẹyi—to lẹnunnuyọnẹn liho. Onú dopolọ sọgan yin didọ gando nujijọ azọ́njiawu tọn lẹ go to Biblu mẹ. Kunnudenu lẹnunnuyọnẹn whenuho aigba tọn (géologie) he tin to aimẹ na Osìngigọ globu tọn heyin azán Noa tọn ma họnwun ganji nado na pekọ mẹdelẹ. (Gẹnẹsisi, weta 7) Be mí dona wá tadona lọ kọ̀n dọ e ma jọ wẹ ya? Nujijọ whenuho tọn lẹ sọgan yin hinhẹn dozinvlu dile ojlẹ to yiyi podọ diọ. Enẹwutu be e ma yọnbasi dọ owhe fọtọ́n susu nuwiwa lẹnunnuyọnẹn whenuho aigba tọn ni ko súnsún susu kunnudenu Osìngigọ tọn ya?

Nugbo wẹ dọ, Biblu tindo hodidọ he ma sọgan yin kunnudenu etọn dohia kavi yin gbigbẹdai gbọn kunnudenu yinukundomọ he tin to aimẹ dali. Ṣigba be enẹ dona paṣa mí wẹ ya? Biblu mayin nuplọnmẹwe lẹnunnuyọnẹn tọn gba. Ṣigba, owe nugbo tọn de wẹ e yin. Mí ko gbadopọnna kunnudenu he dolido dọ wekantọ etọn lẹ yin gbẹtọ tenọgligo-hẹntọ po nugbodọtọ lẹ po. Podọ to whenuena yé donu whẹho he gando lẹnunnuyọnẹn tọn go, ohó yetọn lẹ nọ sọgbe bo nọ olá pete na linlẹn “lẹnunnuyọnẹn” hohowhenu tọn lẹ he nọ wá lẹzun otangblo tata lẹ. Gbọnmọ dali lẹnunnuyọnẹn mayin kẹntọ Biblu tọn gba. Whẹwhinwhẹ́n susu tin nado gbadopọnna nuhe Biblu dọ matin nukuntahihopọn.

[Nudọnamẹ odò tọn lẹ]

[Nudọnamẹ tangan lẹ to weda 21]

Hodidọ he yè ma sọgan do nugbo-yinyin etọn hia mayin lalo dandan gba

[Yẹdide to weda 18]

Owhe fọtọ́n susu whẹpo gbẹtọvi lẹ do mọ aigba taidi globu de sọn aga, Biblu ko dlẹnalọ hlan “loboto aigba tọn”

[Yẹdide lẹ to weda 20]

Mẹdaho Isaac Newton basi zẹẹmẹ dọ planẹti lẹ yin hinhẹn do otẹn yetọn mẹ gbọn huhlọn núdọ̀n do odò tọn dali