Ohó Jehovah Tọn Gbayipe to “Aigba Akùn Tọn” Ji

“AIGBA Akùn Tọn.” Lehe Albanie-nu lẹ nọ ylọ otò yetọn to ogbè yetọn mẹ dọ niyẹn. Otò he pannukọn Ohù Adria tọn to Lopo Balkan tọn ji ehe, tin to Grèce po Yougoslavie dai tọn po ṣẹnṣẹn. Dile etlẹ yindọ otàn susu wẹ tin gando fie Albanie-nu lẹ jọ sọn go, whenuho-kàntọ susu wẹ kọngbedopọ dọ Albanie-nu lẹ po ogbè yetọn po jọ sọn Illyrie-nu hohowhenu tọn lẹ mẹ, mẹhe aṣa yetọn ko tin to aimẹ yigodo jẹ 2000 J.W.M. sọgbe hẹ nuhe The Encyclopædia Britannica dọ.

Whanpẹ jọwamọ Albanie tọn yin awuwlena gbọn osó didá he tin to agewaji pete lẹ po huto yẹnkẹn wewe tọn he tin to hùwaji to Ohù Adria tọn tó lẹ po dali. Ṣigba jijọ mẹhe nọ nọ̀ otò lọ mẹ lẹ tọn wẹ wleawuna whanpẹ etọn hugan. Yé jọmẹ bo yin johẹmẹtọ, zohunhunnọ podọ awuyadomẹtọ, he nọ yawu mọnukunnujẹnumẹ bo nọ dọ linlẹn yetọn po zohunhun po podọ po gòwhinwhàn susu po.

Dlapọn Mẹdehlan Nukundeji de Tọn

Matin ayihaawe, jijọ dagbe tòvi lẹ tọn po lẹdo whanpẹnọ otò lọ tọn po ko dọ̀n ayidonugo gbejizọnlinzintọ vonọtaun dopo tọn to owhe kanweko susu die wayi. To nudi owhe 56 W.M., apọsteli Paulu, he zingbejizọnlin gbọn fisusu wlan dọmọ: “Jẹ Illilikumi [kavi Illyrie], yẹn ko dọyẹwheho wẹndagbe Klisti tọn to gigọ́mẹ.” (Lomunu lẹ 15:19) Lẹdo hùwaji Illyrie tọn wẹ lẹzun ṣẹnṣẹn podọ agewaji Albanie egbezangbe tọn. Tòdaho Kọlinti, Grèce tọn he tin to hùwaji Illyrie tọn mẹ wẹ Paulu kanwe sọn. Gbọn didọ dọ emi dọyẹwheho to gigọ́mẹ ‘jẹ Illyrie’ dali, e to didohia dọ gbejizọnlin emitọn dlẹnkan kakajẹ dogbó otò lọ tọn lẹ kọ̀n kavi gbọn agbegbe etọn lẹ ji. Depope he whẹho lọ yin, e na ko dọyẹwheho to lẹdo hùwaji Albanie egbezangbe tọn mẹ. Enẹwutu, e sọgan yin didọ dọ Paulu wẹ yin mẹhe dọyẹwheho Ahọluduta lọ tọn whla tintan to Albanie.

Owhe kanweko susu lẹ juwayi. Ahọluigba susu wá aimẹ bosọ busẹ. Gandudu tògodo tọn voovo lẹ dugán do adà Europe tọn pẹvi ehe ji kakajẹ whenuena Albanie wá jẹ edekannu to 1912. To nudi owhe ao to enẹgodo, owẹ̀n Ahọluduta Jehovah tọn sọ yin sise to Albanie whladopo dogọ.

Bẹjẹeji Ojlofọndotenamẹ Tọn de to Ojlẹ Mítọn Mẹ

To owhe 1920 lẹ gblamẹ, vude to Albanie-nu he sẹtẹn yì États-Unis bo ko to awukọndopọ hẹ Biblu Plọntọ Akọjọpli tọn lẹ, dile Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ nọ yin yiylọ dọ to whenẹnu lẹ mẹ lẹkọ yì otò yetọn mẹ nado má nuhe yé ko plọn lẹ hẹ tòmẹnu yetọn lẹ. Dopo to yé mẹ wẹ yin Nasho Idrizi. Mẹdelẹ kẹalọyi owẹ̀n lọ. Nado penukundo ojlo he fọ́n bo to susudeji lọ go, alahọ Roumanie tọn yin dide to 1924 nado deanana azọ́n yẹwhehodidọ tọn to Albanie.

Thanas Duli (Athan Doulis) yin dopo to mẹhe plọnnu gando Jehovah go to ojlẹ enẹ mẹ to Albanie lẹ mẹ. E flin dọmọ: “Agun atọ̀n wẹ tin to Albanie to 1925 gọna Biblu Plọntọ lẹ po jlodotọ lẹ po to ofi voovo lẹ to otò lọ mẹ. Kanṣiṣa owanyi tọn he tin to ṣẹnṣẹn yetọn gbọnvona . . . mẹhe lẹdo yé lẹ tọn tlala!”a

Na aliho dagbe lẹ ma tin wutu, e nọ vẹawu taun nado zingbejizọnlin. Ṣogan, wẹnlatọ zohunhunnọ lẹ nọ kẹalọyi avùnnukundiọsọmẹ lọ. Di apajlẹ, Areti Pina he nọ nọ̀ hùwaji to huto Vlorë tọn yin bibaptizi to 1928, to whenuena e tindo owhe 18. E nọ zingbejizọnlin gbọn osó didá lẹ mẹ po Biblu etọn po to alọmẹ bo nọ to yẹwhehodọ. E yin hagbẹ agun zohunhunnọ he to Vlorë to bẹjẹeji owhe 1930 lẹ tọn.

To 1930 lẹ gblamẹ, alahọ Athènes, Grèce tọn wẹ to nukunpedo azọ́n yẹwhehodidọ Albanie tọn go. To 1932, nugopọntọ tomẹyitọ de wá sọn Grèce bo basi dlapọn wá Albanie nado dotuhomẹna mẹmẹsunnu lẹ bo hẹn yé lodo. Suhugan mẹhe plọn nugbo Biblu tọn to whenẹnu lẹ tọn wẹ tindo todido olọn mẹ tọn. Na yé yin yinyọnẹn taidi gbẹtọ jijọ dagbenọ podọ nugbonọ lẹ wutu, ehe hẹn yé mọ sisi gbẹtọ lẹ tọn lẹdo pé. Azọ́n mẹmẹsunnu nugbonọ ehelẹ tọn tindo kọdetọn dagbe susu. To 1935 podọ to 1936, nudi vọkan owe Biblu tọn 6 500 wẹ yin didogbonu to owhe dopodopo mẹ to Albanie.

To gbèdopo, Nasho Idrizi hò hodidọ J. F. Rutherford tọn lẹ dopo to glamafonu ji to Vlorë. Gbẹtọ lẹ suhọ̀n nusatẹn yetọn lẹ tọn nado wá sè hodidọ lọ he Mẹmẹsunnu Idrizi lẹdo Albanie-gbè mẹ. Zohunhun Biblu plọnmẹtọ vivẹnudotọ enẹlẹ tọn yin didona. To 1940, Kunnudetọ 50 wẹ tin to Albanie.

Otò He Ma Yise Dọ Jiwheyẹwhe Tin De

Aṣẹglanglan-panamẹtọ Italie tọn lẹ dugán do otò lọ ji to 1939. Mẹdekannujẹ sọgbe hẹ osẹ́n he Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tindo yin didesẹ bọ azọ́n yẹwhehodidọ tọn yetọn yin alọhẹndotena. Ojlẹ vude to enẹgodo, awhànpa Allemagne tọn lẹ tọ́n-awhàn otò lọ. To whenuena Wẹkẹ-whàn II wá vivọnu, awhàngán huhlọnnọ de, yèdọ Enver Hoxha jẹ gandu ji. Tonudọgbẹ́ etọn Communiste tọn lọ wẹ tọ́nta to vòbibla 1946 tọn mẹ, bọ e lẹzun agbagogán. Owhe he bọdego lẹ wá yin yiylọdọ ojlẹ tundote tọn, ṣigba kakati nido yinmọ na omẹ Jehovah tọn lẹ, ojlẹ kọgbidinamẹ tọn wẹ e yin na yé.

Gandudu lọ jẹ nukun sinyẹn do sinsẹ̀n lẹ go ji vudevude. Nado yin nugbonọ hlan kadaninọ Klistiani tọn yetọn, Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ to Albanie gbẹ́ ma nado doalọ to awhàn po tonudidọ po mẹ. (Isaia 2:2-4; Johanu 15:17-19) Susu yetọn yin zizedlan ganpamẹ, bọ núdùdù po dandannu gbẹ̀mẹ tọn lẹ po yin titẹ̀ yé. To susu whẹho lẹ tọn mẹ, mẹmẹyọnnu yetọn he tin to gbonu lẹ wẹ nọ yàn avọ̀ yetọn lẹ bo nọ danú na yé.

Yé Yin Adọgbotọ to Homẹkẹn Glọ

To bẹjẹeji owhe 1940 lẹ tọn, Frosina Xheka, he yin jọja aflanmẹ de to whenẹnu bo nọ nọ̀ gbétatò he sẹpọ Përmet tọn de mẹ, gblató nuhe Kunnudetọ afọpa jladotọ de, Nasho Dori to pinplọn nọvisunnu mẹho etọn lẹ.b Dile etlẹ yindọ nukundiọsọmẹ aṣẹpatọ lẹ tọn hlan Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ ko sinyẹn tlala, yise Frosina tọn whẹ́n deji, ehe hẹn homẹgble mẹjitọ etọn lẹ taun. “Yé nọ whlá afọpa ṣie lẹ bo nọ hò mi eyin yẹn yì opli Klistiani tọn lẹ. Yé tẹnpọn nado na mi asu mayisenọ de. Na n’ma yigbe wutu, yé yàn mi tọ́n sọn whégbè. Osin-agó to jijà to gbenẹgbe. Nasho Dori biọ to Mẹmẹsunnu Gole Flloko he nọ nọ̀ Gjirokastër si nado gọalọna mi. Yé basi tito na mi nado nọ nọ̀ hẹ whẹndo etọn. Nọvisunnu ṣie lẹ sẹngàn na owhe awe na kadaninọ yetọn wutu. To whenuena yé yin tuntundote godo yẹn sẹtẹn yì Vlorë nado yì nọpọ́ hẹ yé.

“Ponọ lẹ tẹnpọn nado hẹn mi gánnugánnu nado tindo mahẹ to nuwiwa tonudidọ tọn lẹ mẹ. Na yẹn gbẹ́ wutu, yé wle mi bo ze mi yì abò de mẹ fie yé lẹdo mi te. Mẹdopo to yé mẹ tẹnpọn nado dobu na mi dọmọ: ‘Be a yọ́n nuhe mí sọgan wà na we ya?’ Yẹn dọmọ: ‘Nuhe Jehovah kẹalọyi janwẹ mì sọgan wà na mi.’ E gblọn dọmọ: ‘N’lẹndọ alẹ̀ wẹ a hùn! Tọ́nsọn fi!’ ”

Gbigbọ nugbonọ-yinyin tọn dopolọ wẹ mẹmẹsunnu Albanie tọn lẹ wleawuna to owhe enẹlẹ gblamẹ. Agayiyi wẹnlatọ 75 tọn de yin linlin etọn na to 1957. To bẹjẹeji owhe 1960 lẹ tọn, John Marks, he yin Albanie-nu de he nọ nọ̀ États-Unis, yin didehlan gbọn tatọ́-tẹnnọ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn dali nado basi dlapọn wá Tiranë bo wá gọalọ nado basi titona azọ́n Klistiani lẹ tọn.c Ṣigba to madẹnmẹ, Luçi Xheka, Mihal Sveci, Leonidha Pope, po mẹmẹsunnu azọngbannọ devo lẹ po yin didohlan osla azọ́n sinsinyẹn wiwà tọn lẹ mẹ.

Pọngbọ Mimọ Hlan Nukọn Na Nuhahun Lẹ

Kakajẹ 1967, sinsẹ̀n depope ma nọ yin pinpọn po nukundagbe po sọmọ to Albanie. Ṣigba to enẹgodo, sinsẹ̀n lẹpo yin alọhẹndotena mlẹnmlẹn. Sinsẹ̀ngán Katoliki, Orthodoxe, kavi Malenu tọn depope ma sọgan basi sinsẹ̀n to sinsẹ̀nhọ etọn mẹ ba. Ṣọṣi lẹ po maṣalaṣi lẹ po yin súsú kavi yin didiọzun aihundatẹn lanmẹyiya tọn lẹ, onú hoho-sẹdotẹn lẹ, kavi nusatẹn lẹ. Mẹdepope ma yin alọkẹyi nado tindo Biblu. Eyin mẹde tlẹ tindo yise to Jiwheyẹwhe mẹ, e ma dona dọ ẹ tọ́n.

Yẹwhehodidọ po opli lẹ bibasi po ko lẹzun nuhe vẹawu tlala. Dopodopo Kunnudetọ lẹ tọn nọ wà nuhe go yé pé lẹpo nado sẹ̀n Jehovah, dile etlẹ yindọ e ma sọ yọnbasi nado wàmọ to pọmẹ ba. To owhe 1960 jẹ 1980 lẹ gblamẹ, sọha Kunnudetọ lẹ tọn depò taun. Ṣigba yé gbẹ́ lodo to gbigbọ-liho.

To vivọnu owhe 1980 lẹ tọn, diọdo tonudidọ tọn lẹ jẹ aimẹ wá ji vudevude to Albanie. Núdùdù po avọ̀ po hán. Gbẹtọ lẹ hẹn ayajẹ bu. Diọdo he to gbigbayipe to Whèzẹtẹn-waji Europe tọn lẹ wá Albanie to bẹjẹeji owhe 1990 tọn lẹ gblamẹ. To owhe 45 gandudu aṣẹglanglan-panamẹ tọn godo, gandudu yọyọ de hẹn mẹdekannujẹ sinsẹ̀n tọn wá whladopo dogọ.

Hagbẹ Anademẹtọ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn basi tito na alahọ Autriche po Grèce po tọn nado yawu jẹ mẹmẹsunnu he tin to Albanie lẹ dín ji. Mẹmẹsunnu Grèce tọn he sè Albanie-gbè lẹ hẹn owe sinai do Biblu ji he ṣẹṣẹ yin lilẹdogbedevomẹ lẹ yì Tiranë po Berat po. Ayajẹ mẹmẹsunnu lẹdo lọ tọn he ko yin vunvunpe dai lẹ tọn gọfla nado mọ mẹmẹsunnu he wá sọn tògodo lẹ na enẹ ma ko jọ pọ́n sọn ojlẹ dindẹn die.

Gbehosọnalitọ Zohunhunnọ Tògodo Tọn lẹ Wá Deanana Azọ́n Lọ

To bẹjẹeji 1992 tọn, Hagbẹ Anademẹtọ lọ basi titona Michael po Linda DiGregorio po, yèdọ mẹdehlan asu po asi po he wá sọn whẹndo Albanie-nu de tọn mẹ, nado sẹtẹn yì Albanie. Yé dín mẹmẹsunnu mẹhomẹ nugbonọ lẹ mọ, bo gọalọna yé nado kọnawudopọ whladopo dogọ taidi hagbẹ whẹndo akọjọpli gbigbọmẹ tọn de tọn lẹ. To osun novembre tọn mẹ, gbehosọnalitọ, enẹwẹ yẹwhehodọtọ whenu-gigọ́ tọn zohunhunnọ 16 wá sọn Italie, to pọmẹ hẹ gbehosọnalitọ Grèce tọn ẹnẹ. Tito ogbè pinplọn tọn de yin bibasi nado gọalọna gbehosọnalitọ lọ lẹ nado plọn Albanie-gbè.

Gbẹninọ egbesọ tọn ma bọawu na gbehosọnalitọ he wá sọn tògodo enẹlẹ gba. Miyọ́n lẹtliki tọn ma nọ tin domọ. Aimẹ nọ fá taun to avivọ-whenu. Gbẹtọ lẹ nọ tò na ganhiho susu nado sọgan họ̀ núdùdù po dandannu gbẹ̀mẹ tọn devo lẹ po. Ṣigba nuhahun titengbe hugan lọ he mẹmẹsunnu lọ lẹ pehẹ wẹ nado mọ nọtẹn he klo bo sọgan hẹn jlodotọ he to wiwọ̀ wá nugbo lọ mẹ lẹ!

Gbehosọnalitọ he to vivẹnudo nado dó Albanie-gbè lẹ wá mọnukunnujẹemẹ dọ nuyizan de poun wẹ ogbè he plọn yé te yin nado jẹ yanwle de kọ̀n. Biblu plọnmẹtọ numimọnọ de dọna yé dọmọ: “E ma yin dandan nado nọ dó ogbè lọ matin nuṣiwa whẹpo do sọgan nọ yawudomẹ po nukiko yẹsẹ po kavi nado nọ gbò mẹmẹsunnu mítọn lẹ fán gba. Owanyi he wá sọn ahun mẹ wẹ nọ yinuwado Albanie-nu lẹ ji, e ma yin ogbè lọ didó matin nuṣiwa gba. Mì ma hanú blo, yé na mọnukunnujẹ ohó mìtọn mẹ.”

To whenuena tito ogbè pinplọn tọn tintan lọ wá vivọnu, gbehosọnalitọ lẹ bẹ azọ́n jẹeji to Berat, Durres, Gjirokastër, Shkodër, Tiranë, po Vlorë po. Agun lẹ yin didoai po awuyiya po to lẹdo enẹlẹ mẹ. Areti Pina, he ko tindo hú owhe 80 to whenẹnu bọ agbasa etọn masọ ló ganji ba, gbẹsọ tin to Vlorë. Gbehosọnalitọ titengbe awe yin didohlan finẹ nado nọ dọyẹwheho hẹ Areti. E nọ paṣa gbẹtọ lẹ nado mọdọ jonọ lẹ to Albanie-gbè dó, bọ yé nọ dọmọ: “Mẹdehlan sinsẹ̀n devo tọn lẹ nọ biọ dọ mí ni plọn Glẹnsigbe kavi Italie-gbè eyin mí jlo na plọn nudepope. Na mìwlẹ plọn Albanie-gbè wutu, ehe dohia dọ mì yiwanna mí nugbonugbo bosọ tindo owẹ̀n nujọnu tọn!” Areti tindo mahẹ to azọ́n yẹwhehodidọ tọn mẹ kakajẹ janvier 1994, yèdọ osun godo tọn he mẹ e dotana gbẹzan aigba ji tọn etọn po nugbonọ-yinyin po. Zohunhun he ewọ po gbehosọnalitọ lẹ po dohia lọ yin didona. Agun dopo vọ́ yin didoai to Vlorë to 1995. To egbehe, agun zohunhunnọ atọ̀n wẹ ko hẹn alọnu ján to azọ́n yẹwhehodidọ tọn mẹ to lẹdo bato-glintẹn tọn enẹ mẹ.

Gbẹtọ he nọ nọ̀ otò lọ mẹ lẹ to oyà huvẹ gbigbọmẹ tọn ji bọ yé ma tindo nuvẹun sinsẹ̀n tọn sọmọ. Yé nọ tin to jejeji nado hia owe sinai do Biblu ji he yé mọyi sọn Kunnudetọ lẹ si lẹpo. Susu jọja lẹ tọn jẹ nuplọn ji bo tindo nukọnyiyi awuyiya tọn.

Hugan agun po kándo 90 po wẹ zindonukọn ‘nado to yinyin hinhẹn lodo to yise mẹ, bosọ to yinyin hinhẹn sudeji egbesọegbesọ’ to otò lọ mẹ. (Owalọ lẹ 16:5) Kunnudetọ 3 513 he tin to Albanie lẹ gbẹsọ tindo azọ́n susu nado wà. Omẹ 10 144 wẹ wá Oflin okú Klisti tọn to mars 2005. Hodọdopọ hẹ gbẹtọ johẹmẹtọ lẹ to azọ́n yẹwhehodidọ tọn lọ mẹ ko dekọtọn do nuhe hugan plọnmẹ Biblu 6 000 mẹ. E họnwun dọ, omẹ fọtọ́n susu lẹ wẹ na to alemọyi sọn Biblu Traduction du monde nouveau tọn he yin didetọ́n to Albanie-gbè mẹ to agọe lọ mẹ. Na nugbo tọn, ohó Jehovah tọn gbayipe to “Aigba Akùn Tọn Ji,” bo hẹn pipà wá na Jehovah.

[Nudọnamẹ odò tọn]

[Apotin to weda 20]

WIWỌ́ HẸNNU TỌN BUSẸ TO KOSOVO!

Mẹlẹpo wẹ sè linlin lẹ gando Kosovo go to vivọnu owhe 1990 lẹ tọn to whenuena nudindọn aigba tọn po wangbẹna akọta tọn po dekọtọn do awhàn mẹ bo biọ dọ pipli akọta lẹ tọn ni dademẹ.

To awhàn Balkan tọn whenu, Kunnudetọ susu wẹ họnyi otò he tin to yakẹ lẹ mẹ. Sọha vude to omẹ ehelẹ mẹ lẹkọyi Kosovo to vivọnu awhàn lọ tọn bo zindonukọn to azọ́n kunnudide tọn lọ mẹ. Gbehosọnalitọ titengbe Albanie-nu po Italie-nu lẹ po ze yede jo nado sẹtẹn yì Kosovo nado yì gọalọna gbẹtọ 2 350 000 he nọ nọ̀ finẹ lẹ. Agun ẹnẹ po kándo ṣidopo po he bẹ wẹnlatọ 130 hẹn to pọmẹ wẹ to Jehovah sẹ̀n to aigba ehe ji.

Azán plidopọ vonọtaun tọn de yin bibasi to Priština to amakikọ-whenu 2003 tọn, bọ sọha mẹplidopọ lẹ tọn yin 252. Pipli lọ bẹ mẹhe yin Albanie-nu, Allemagne-nu, Gitan-nu, Italie-nu, po Serbie-nu lẹ po hẹn. To vivọnu hodidọ baptẹm tọn lọ tọn, hodọtọ lọ kàn kanbiọ awe sè. Omẹ atọ̀n ṣite nado dọ mọwẹ na kanbiọ lọ lẹ: yèdọ Albanie-nu de, Gitan-nu de, podọ Serbie-nu de.

Pẹhiho daho de dọnú to whenuena mẹplidopọ lẹ sè bọ baptẹm-yitọ atọ̀n lọ lẹ na gblọndo to pọmẹ po ogbé he yiaga po dọmọ: “Va!,” “Da!,” podọ “Po!” Yé gbò yede fán. Yé ko mọ pọngbọ na nuhahun akọta tọn sinsinyẹn he ko hẹn nususu gble to otò yetọn mẹ lẹ.

[Yẹdide otò tọn to weda 17]

(Nado mọ yẹdide ganji, pọ́n zinjẹgbonu)

Ohù Méditerranée

ITALIE

ALBANIE

GRÈCE

[Yẹdide to weda 18]

Kunnudetọ jọja lẹ nọ hodo apajlẹ zohunhun mẹhomẹ lẹ tọn

[Yẹdide to weda 18]

Areti Pina wà sinsẹ̀nzọn po nugbonọ-yinyin po sọn 1928 kakajẹ okú etọn whenu to 1994

[Yẹdide to weda 19]

Pipli gbehosọnalitọ jonọ lẹ tọn tintan to alemọyi sọn tito ogbè pinplọn tọn mẹ

[Asisa yẹdide tọn to weda 16]

Akùn: © Brian K. Wheeler/VIREO