Wekantọ Dowhenu Tọn lẹ po Ohó Jiwheyẹwhe Tọn Po

OWE-WIWE Heblu tọn lẹ yin tadona to vivọnu owhe kanweko atọ́ntọ J.W.M. To owhe kanweko he bọdego lẹ mẹ, weyọnẹntọ Ju lẹ, titengbe Sopherim lẹ podọ to enẹgodo Masorète lẹ, yí sọwhiwhe ahundopo tọn zan to vivẹnudido yetọn mẹ nado basi hihọ́na kandai Owe-wiwe Heblu tọn. Nalete, owe Biblu tọn he dohó hugan lẹ yin kinkàn to azán Mose po Jọṣua po tọn gbè, yèdọ owhe fọtọ́n jẹnukọnna ojlẹ Sopherim lẹ tọn. Nuhe ji owe enẹlẹ yin kinkàn do nọ gble; enẹwutu owe-hihá lọ lẹ dona ko yin vivọkan whlasusu. Etẹwẹ yin yinyọnẹn gando azọ́n wekantọ lẹ tọn go to ojlẹ hohowhenu tọn enẹ mẹ? Be wekantọ azọ́nyọnẹntọ lẹ tin to Islaeli hohowhenu tọn mẹ ya?

Alọnuwe-hihia Biblu tọn he ko dẹn-to-aimẹ hugan bo tin-to-aimẹ to egbehe lẹ yin apadewhe Owe-Hihá Ohù Kuku tọn lẹ tọn, ehe delẹ yin vivọkan to owhe kanweko atọ̀ntọ po awetọ po J.W.M. mẹ. “Mí ma tindo vọkan dowhenu apadewhe Biblu tọn depope to aimẹ,” wẹ Mẹplọntọ Alan R. Millard, he yin weyọnẹntọ ogbè po dodinnanu dòkunkun lẹdo he Sẹpọ Whèzẹtẹn-waji tọn po dọ. E yidogọ dọmọ: “Aṣa lẹdo he tin to yakẹ lẹ tọn sọgan do lehe wekantọ dowhenu tọn lẹ wazọ́n gbọn hia, podọ nukunnumọjẹnumẹ mọnkọtọn sọgan gọalọna mí nado yọ́n nuhọakuẹ-yinyin kandai Owe-wiwe Heblu tọn po whenuho etọn po tọn.”

Azọ́n Wekantọ Dowhenu Tọn lẹ Tọn

To owhe fọtọ́n donu ẹnẹ die wayi, owe lẹ yin kinkàn gando whenuho, sinsẹ̀n, osẹ́n, wepinplọn, po anazọ́n lẹ po go to Mẹsopotamia. Wehọmẹ wekinkan tọn lẹ gbayipe, podọ dopo to adà nupinplọn tọn yetọn lẹ mẹ wẹ nado vọ́ owe he ko tin-to-aimẹ dai lẹ kàn po nugbonọ-yinyin po. Weyọnẹntọ egbezangbe tọn lẹ ma mọ vogbingbọn susu to owe Babilọninu lẹ tọn he yin vivọkan whlasusu na owhe fọtọ́n kavi humọ lẹ mẹ gba.

E ma yin Mẹsopotamia kẹdẹ wẹ wekantọ lẹ tin te gba. Otanwe lọ The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East dọmọ: “Wekantọ Babilọninu he nọgbẹ̀ to owhe 1500 JWM lẹ gblamẹ sọgan ko jẹakọ hẹ aliho he mẹ owe nọ yin vivọkan te to wekantẹn depope mẹ to Mẹsopotamia, Silia, Kenani, kavi Egipti.”a

To azán Mose tọn gbè, Egiptinu lẹ nọ yí nukun nujọnu tọn do pọ́n azọ́n wekinkan tọn. Wekantọ lẹ nọ to owe lẹ vọkan gbọzangbọzan. Azọ́n wekinkan tọn mọnkọtọn nọ yin mimọ to aṣọ́donu yọdò Egiptinu lẹ tọn lẹ he ko dẹn-to-aimẹ na nuhe hugan owhe fọtọ́n donu ẹnẹ go. Otanwe he yin nùdego wayi dọ gando wekantọ dowhenu tọn lẹ go dọmọ: “To owhe 1999 jẹ 1001 JWM lẹ gblamẹ, yé ko basi vọkan owe susu tọn he basi zẹẹmẹ do nukunhunhun daho Mẹsopotamia po Egipti po tọn ji bo ko sọ wleawuna todohukanji anademẹ tọn de na azọ́n wekinkan tọn.”

“Todohukanji anademẹ tọn” ehe bẹ lehe hodidọ vivọnu tọn he nọ yin yiyidogọ nukinkan owe de tọn nọ yin yiyizan do hẹn. Hodidọ vivọnu tọn lẹ nọ bẹ yinkọ wekantọ lọ po mẹhe tindo tafo zannu tọn lọ tọn po, azán nukinkan lọ tọn, asisa kandai jọnun lọ tọn, sọha ohù lẹ tọn, po mọmọ po sọyi hẹn. To whedelẹnu wekantọ lọ nọ yidogọ dọmọ: “E yin vivọkan bo yin gbigbejepọn po kandai jọnun lọ po.” Nudọnamẹ gigọ́ ehelẹ dohia dọ gbesisọ-yinyin vọkan lẹ tọn nọ duahunmẹna vọkan-basitọ dowhenu tọn lẹ.

Mẹplọntọ Millard, he yin hoyidọ sọn e dè wayi dọmọ: “Mí mọ dọ wekantọ lẹ tindo aliho nukinkan tọn de he bẹ kandai lọ gbigbejepọn po vọjlado lẹ bibasi po hẹn, yèdọ nuyiwa de he tindo aliho azọ́nwiwa tọn tangan lẹ nado glọnalina nuṣiwa. Delẹ to aliho nuyiwa tọn ehelẹ mẹ, titengbe nado hia ohù kavi hogbe lẹ, vọ́ sọawuhia to aliho wekinkan tọn he Masorète lẹ yizan to Ojlẹ Nukunhunhun Europe tọn mẹ.” Enẹwutu to azán Mose po Jọṣua po tọn gbè, nuyiwa he nọ biọ sọwhiwhe yiyizan nado vọ́ owe lẹ kàn po gbesisọ po ko tin to Ṣẹnṣẹn Whèzẹtẹn tọn.

Be Islaelivi lẹ lọsu tindo vọkan-basitọ nugopetọ lẹ ya? Etẹwẹ nudọnamẹ Biblu tọn lẹ dohia?

Wekantọ lẹ to Islaeli Hohowhenu Tọn Mẹ

Mose whẹ́n to whédo Falo tọn mẹ. (Eksọdusi 2:10; Owalọ lẹ 7:21, 22) Sọgbe hẹ mẹhe plọnnu do Egipti hohowhenu tọn ji lẹ, wepinplọn Mose tọn sọgan ko bẹ nukinkan Egiptinu lẹ tọn yinyọnẹn ganji podọ e whè gbau delẹ to azọ́n wekantọ lẹ tọn yinyọnẹn mẹ hẹn. Mẹplọntọ James K. Hoffmeier dọ to owe etọn Israel in Egypt mẹ dọmọ: “Mí tindo whẹwhinwhẹ́n dagbe nado yí whenuho Biblu tọn he dohia dọ Mose tindo nugopipe lọ nado basi kandai nujijọ lẹ tọn, nado wleawuna kandai gbejizọnlin lẹ po nuwiwa wekantọ tọn devo lẹ po tọn sè.”b

Biblu dlẹnalọdo mẹdevo lẹ to Islaeli hohowhenu tọn mẹ he yọ́n azọ́n wekinkan tọn. Sọgbe hẹ The Cambridge History of the Bible, Mose “de nukunpedonugotọ he sewé lẹ . . . nado basi kandai nudide lẹ tọn” bo penukundo azọngban lẹ go. Tadona ehe sinai do Deutelonomi 1:15 ji, ehe dọmọ: “Mọ wẹ yẹn [Mose] yí nukọntọ whẹndo mìtọn lẹ tọn . . . bo hẹn yé zun nukọntọ lẹ to mì ji, awhàngán fọtọ́n lẹ tọn lẹ, po awhàngán kanweko lẹ tọn lẹ po, po awhàngán kandeao lẹ tọn lẹ po, po awhàngán ao lẹ tọn lẹ po, po azọ́ngán lẹ po, kẹdẹdi whẹndo mìtọn lẹ.” Mẹnu wẹ azọ́ngán ehelẹ?

Hogbe Heblu tọn he yin lilẹdo “azọ́ngán” tofi sọawuhia whlasusu to kandai Biblu tọn he dlẹnalọdo azán Mose po Jọṣua po tọn lẹ mẹ. Weyọnẹntọ susu basi zẹẹmẹ dọ hogbe ehe zẹẹmẹdo “wekantọ kandai bibasi tọn,” “mẹhe nọ ‘kanwe’ kavi he nọ ‘basi kandai,’ ” podọ “mẹhe nọ gọalọna whẹdatọ to azọ́n he gando wekinkan go lẹ mẹ.” Nugbo lọ dọ hogbe Heblu tọn ehe sọawuhia whlasusu dohia dọ wekantọ mọnkọtọn lẹ sù jẹ obá de mẹ to Islaeli podọ yé tindo azọngban titengbe susu to tito anadenanu dowhenu tọn akọta lọ tọn mẹ.

Apajlẹ atọ̀ntọ gando yẹwhenọ Islaeli tọn lẹ go. Otanwe Encyclopaedia Judaica dọ dọ “azọngban sinsẹ̀n tọn [yetọn] lẹ po dehe ma gando sinsẹ̀n go lẹ po biọ dọ yé ni sewé.” Di dohia, Mose degbena visunnu Levi tọn lẹ dọmọ: “To opodo owhe ṣinawe-ṣinawe tọn, . . . hiẹ na hia osẹ́n he to Islaeli lẹpo nukọn.” E lẹzun azọngban yẹwhenọ lẹ tọn nado nọ penukundo kandai jọnun Osẹ́n lọ tọn go. Yé nọ nagbè bo nọ deanana owe osẹ́n lọ tọn he na wá yin vivọkan lẹ.—Deutelonomi 17:18, 19; 31:10, 11.

Lẹnnupọndo lehe vọkan tintan Osẹ́n lọ tọn yin bibasi do ji. To osun he gbọngodo to gbẹzan Mose tọn mẹ, e dọna Islaelivi lẹ dọmọ: “Whenuena mì na juyi Jọdani godo dọ́n jẹ aigba he OKLUNỌ lọ Jiwheyẹwhe towe na we lọ ji, wẹ hiẹ na ze zannu daho lẹ dote na dewe, bo yí whéyinyan do tlẹ́ yé: hiẹ bo na wlan ohó osẹ́n he tọn lẹpo do yé ji.” (Deutelonomi 27:1-4) To vasudo Jẹliko po Ai po tọn godo, Islaelivi lẹ pli to Osó Ebali tọn he tin to ṣẹnṣẹn Aigba Pagbe tọn kọ̀n. Na nugbo tọn, Jọṣua wlan ‘vọkan osẹ́n Mose tọn’ tọn de do zannu lẹ ji to finẹ. (Jọṣua 8:30-32) Ehe yọnbasi na gbẹtọ lẹ sọgan kanwe bo hiawe wutu bosọ dohia dọ Islaelivi dowhenu tọn lẹ tindo nugopipe po azọ́nyinyọnẹn he jẹ po nado basi hihọ́na kandai Owe-wiwe tọn yetọn lẹ po gbesisọ po.

Owe-Wiwe Sọgbe Mlẹnmlẹn

To azán Mose po Jọṣua po tọn lẹ godo, owe-hihá Heblu tọn devo lẹ yin awuwlena bo yin vivọkan. Dile vọkan ehelẹ jẹ gbigble ji kavi fùnwhà na yozò wutu, devo lẹ dona yin bibasi. Nuyiwa owe vivọkan tọn ehe zindonukọn na owhe kanweko susu lẹ.

Nuṣiwa delẹ yin bibasi mahopọnna sọwhiwhe he vọkan-basitọ Biblu tọn lẹ yizan. Ṣigba be nuṣiwa vọkan-basitọ lẹ tọn diọ nudọnamẹ Biblu tọn lẹ taun wẹ ya? Lala. To blebu mẹ, nuṣiwa ehelẹ ma sù bo masọ tindo nugandomẹgo depope do gbesisọ-yinyin Biblu tọn ji, dile dogbapọn kitokito alọnuwe-hihia hohowhenu tọn lẹ tọn dohia do.

Na Klistiani lẹ, nukun he Jesu Klisti do pọ́n owe dowhenu Biblu tọn lẹ yin kunnudenu de dọ nudọnamẹ he Owe Wiwe lọ bẹhẹn lẹ sọgbe. Hodidọ mọnkọtọn lẹ taidi “Be mìwlẹ ma ko hia to owe Mose tọn mẹ?” podọ “Be Mose ma na osẹ́n mì?” dohia dọ Jesu pọ́n vọkan he tin-to-aimẹ to whenuena ewọ tin to aigba ji lẹ hlan taidi nuhe go yè sọgan dejido. (Malku 12:26; Johanu 7:19) Humọ, Jesu do gbesisọ-yinyin Owe-wiwe Heblu tọn blebu tọn hia to whenuena e dọmọ: “Onú lẹpo ma sọgan nọma di gba, he yè ko wlan to osẹ́n Mose tọn mẹ, podọ to yẹwhegán lẹ mẹ, podọ to Psalm lẹ mẹ na yẹn tọn wutu.”—Luku 24:44.

Enẹwutu, mí tindo whẹwhinwhẹ́n dagbe nado deji dọ Owe Wiwe lọ ko yin vivọkan po gbesisọ po sọn hohowhenu. E sọgbe pẹpẹ hẹ nuhe yẹwhegán Isaia dọ to gbọdo glọ dọmọ: “Ogbé nọ yọ́, vounvoun sọ nọ kupẹ́: ṣigba ohó Jiwheyẹwhe mítọn tọn na to ote kakadoi.”—Isaia 40:8.

[Nudọnamẹ Odò Tọn]

[Yẹdide to weda 18]

Wekantọ Egiptinu de

[Yẹdide to weda 19]

Owe Biblu tọn he dohó hugan lẹ yin kinkàn to azán Mose tọn gbè