1. Nawẹ angẹli lọ basi zẹẹmẹ na kanlin wlanwlan vẹẹ lọ gbọn, podọ nuyọnẹn alọpa tẹwẹ yin nuhudo nado mọnukunnujẹ yẹhiadonu Osọhia tọn lẹ mẹ?

TO ZẸẸMẸ dogọ bibasi na kanlin wlanwlan vẹẹ Osọhia 17:3 tọn mẹ, angẹli lọ dọ na Johanu: “Podọ ofi wẹ ayiha he tindo nuyọnẹn te. Ota ṣinawe lẹ, osó daho ṣinawe wẹ, ehe ji yọnnu lọ sinai do. Ahọlu ṣinawe wẹ ye: atọ́n ko jai, dopo tin, dopo he pò ma ko wá gba; whenuena e wá, e ma na nọ ma nọte dẹn họ whenu gli.” (Osọhia 17:9, 10) Tofi angẹli lọ to nuyọnẹn he sọn aga yi namẹ, yedọ dopo kẹdẹ lọ he sọgan namẹ nukunmọjẹnumẹ yẹhiadonu Osọhia tọn lẹ tọn. (Jakobu 3:17) Nuyọnẹn ehe na wuntuntun hagbẹ Johanu tọn po azọnwahẹmẹtọ etọn lẹ po na nuhe du nujọnu-yinyin ojlẹ he mẹ mí tin to ogbẹ̀ te lẹ tọn. E nọ wleawuna pinpẹn nutọn yinyọnẹn hlan whẹdida Jehovah tọn he to na yin hinhẹnṣẹ lẹ, do ahun klandowiwe lẹ mẹ, bo nọ zin obu dagbe Jehovah tọn de dolanmẹnamẹ. Dile Howhinwhẹn lẹ 9:10 dọ do: “Osi [Jehovah] tọn wẹ dòdo nuyọnẹn tọn: nuyọnẹn Wiwenọ dopolọ tọn wẹ zinzin.” Etẹwẹ nuyọnẹn sọn olọn mẹ wá lọ sọhia mí dogbọn kanlin lọ dali?

2. Etẹwẹ yin zẹẹmẹ ota ṣinawe kanlin wlanwlan vẹẹ lọ tọn lẹ tọn, podọ nawẹ e yin gbọn dọ “atọ́n ko jai, dopo tin”?

² Ota ṣinawe kanlin enẹ tọn lẹ nọtena “osó daho” ṣinawe lẹ, kavi “ahọlu” ṣinawe lẹ. Hogbe awe lẹ yin yiyizan to Owe wiwe lẹ mẹ nado dọho do huhlọn gandudu tọn lẹ ji. (Jẹlemia 51:24, 25; Daniẹli 2:34, 35, 44, 45) To Biblu mẹ, huhlọn aihọn tọn ṣidopo yin hodọdego taidi dehe gando whẹho omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn go: Egipti, Asilia, Babilọni, Medo-Pẹlsia, Glẹki, po Lomu po. Sọn ehelẹ mẹ, atọ́n ko wá bo ko juwayi to whenuena Johanu mọ Osọhia lọ yí, whenuena Lomu gbẹ pò to huhlọn aihọn tọn de yin talala. Ehe sọgbe hẹ hogbe lẹ ganji he yin, “atọ́n ko jai, dopo tin.” Ṣigba etẹwẹ yin “dopo” he ma ko wá lọ?

6. Ahọluigba yọ́yọ́ tẹlẹ wẹ wleawu, podọ detẹ wẹ lẹzun dehe tindo kọdetọn dagbe hugan lọ?

⁶ Ṣigba to owhe kanweko 15tọ lọ whenu, otò delẹ to awuwlena ahọluigba yọ́yọ́ lẹ. Dile etlẹ yindọ delẹ to huhlọn ahọluigba yọ́yọ́ ehelẹ mẹ yin awuwlena do aigba fie Lomu ko dugan do dai tọn lẹ ji, ahọluigba yetọn lẹ ma yin nukọnzinzindo Ahọluigba Lomu tọn tọn gba. Portugal, Espagne, France, po Hollande po, polẹpo lẹzun aisintẹn ahọluigba he wá sọn fidindẹn tọn lẹ tọn de. Ṣigba dehe tindo kọdetọn dagbe hugan wẹ Grande-Bretagne, he wá dugan do ahọluigba daho de ji he ji ‘owhe ma nọ yìhọ̀ do.’ Ahọluigba ehe gblo to ojlẹ vovo lẹ mẹ do susu Amérique Agewaji, Afrique, Inde, po Huwaji-Whezẹtẹn Asie tọn, to pọmẹ po gbigblo Pacifique Huwaji tọn lọ po ji.

7. Nawẹ huhlọn aihọn tọn awe-to-dopomẹ alọpa de wá biọ aimẹ gbọn, podọ nawẹ Johanu dọ dọ “ota” kavi huhlọn aihọn tọn ṣinawetọ lọ na tin to aimẹ dẹn sọ?

⁷ To owhe kanweko 19tọ lọ gbe, delẹ to otò yíyí lẹ mẹ to Amérique Agewaji tọn mẹ ko klan yede sọn Grande-Bretagne go nado wleawuna otò he jẹ yedekannu Etats-Unis d’Amérique tọn lẹ. To tonudidọ-liho, avunhiho de to akọta yọ́yọ́ lọ po aigba onọ dai tọn lọ po ṣẹnṣẹn zindonukọn. Etomọṣo, Wẹkẹ Whan I lọ hẹn otò awe lẹ po huhlọn po nado doayi ale to pọmẹ yetọn lẹ go bo wleawuna haṣinṣan vonọtaun de to yede ṣẹnṣẹn. Nalete, huhlọn aihọn tọn awe to pọmẹ alọpa de biọ aimẹ, he yin awuwlena po Etats-Unis d’Amérique, he yin akọta adọkunnọ hugan aihọn tọn todin, po Grande-Bretagne po, yedọ aisintẹn ahọluigba daho hugan aihọn tọn lọ tọn. Whelọnu lo, ehe wẹ yin ‘ota’ kavi huhlọn aihọn tọn ṣinawetọ lọ, he zindonukọn biọ ojlẹ opodo tọn lọ mẹ podọ to aigba he tọn ji Kunnudetọ Jehovah tọn egbezangbe tọn lẹ sinai te tintan. Yijlẹdo gandudu dẹn to aimẹ ota ṣidopotọ lọ tọn go, ṣinawetọ lọ nọ aimẹ na “whenu gli de,” kaka jẹ whenuena Ahọluduta Jiwheyẹwhe tọn na va akọta lẹpo sudo.