Tikos—Paglandas sa Kasakit

“Ginkulbaan ako bangod sang tuman nga kasakit sa likod sang akon mata,” hinumdom ni Ann. “Nabalaka ako basi ginatubuan ako sing tumor sa utok.”

“Sang pagbugtaw ko nga nagasakit sing dikinaandan ang isa ka kilid sang akon tiyan, ginhunahuna ko nga appendicitis ini,” hinumdom ni Jean.

“Natubuan na ako sing mga guros sang una,” siling ni Dilip, “apang ginaligban ako kon ngaa ining isa tuman gid kasakit sa panit.”

ANO gid bala ang tikos (shingles)? Ining kinaandan nga tinaga para sa sini nga balatian maathag nga naghalin sa dumaan nga tinaga nga sengles (buot silingon “inuglikos” ukon “paha”), nga naghalin sa Latin nga cingulum, buot silingon “bigkis.” Busa ang tinaga wala sing kaangtanan sa mga ipit (shingles) nga ginagamit sa mga atop.

Sa patag sang medisina, kilala ini subong herpes zoster (gikan sa Griegong mga tinaga nga her΄pes, nga naghalin sa her΄po, nga nagakahulugan “pagsaug,” kag zo·ster΄, nga nagakahulugan “bigkis”). Nahisanto sa iya ngalan, ang herpes nga kagaw nga ginatunaan sing tikos nagakamang sing hinayhinay sa mga sensory nerve kag masami nga nagalikos sa hawak upod sa daw man-ug nga agi sing masakit nga pagdagsang sini. Ang pirme nga pagsakit sang nagahubag nga mga nerbios tuman gid kasakit, sa amo ang termino nga “grabe nga kasakit” amo ang gingamit sang pila ka mga doktor.

Ang maaga nga mga sintomas sang tikos, subong sang hilanat, pagpalangurog, kag malain nga pamatyag, masami nga pareho sing pagtrangkaso apang mahimo man ini masal-an nga pag-atake sa tagipusuon, tumor sa utok, ukon sang iban pa malala nga balatian. Ang pagpalaminhod, pagpalangligbos, kag ang tuman nga pagpalanginit ukon pagpalangatol kag tuman nga kasakit amo ang kinaandan nga reklamo sang may mga tikos.

Sa sulod sing halos isa ka semana kutob sa pagsugod sang mga sintomas, ang idas sang makatol nga pula nga mga bitog-bitog makita malapit sa palibot sang sensory nerve nga gin-atake sang kagaw, sa masami sa ibabaw sang hawak kag sa isa lamang ka kilid sang lawas. Ang kinaandan nga mga duog nga ginatubuan sini amo ang malapit sa gusok, sa ubos nga bahin sang likod, sa dughan, sa liog, sa agtang, ukon sa mata, depende sa nerbios nga naapektuhan. Ang mga guros mahimo sa ulihi nga mga punsok sang mga lap-ok-lap-ok, ukon nagatubig-tubig, nga kaangay sang poison ivy kon tulukon. Sa sulod sing mga napulo ka adlaw, mahimo ini nga kugan, kag amat-amat nga makakas, sa madamo nga kaso nagabilin ini sing mga pinalian kag nagadugay nga kasakit subong handumanan sang isa nga nakaagi sing tikos.

Mga Kabangdanan, Kalapnag, kag Kahigayunan sang Pag-ayo

Paano makatigayon sing tikos ang isa? Ang posible nga rason amo nga nalatnan ang pasyente. Napat-od gid sang medikal nga mga mananalawsaw nga ang kagaw nga herpes (varicella zoster) nga ginatunaan sang tikos tuman ka makalalaton subong sang isa nga ginatunaan sing sulalob. Amo sini ang rason nga malatnan sang isa nga may tikos ang isa pa ka tawo (sa masami ang bata) sing sulalob. Apang, kinahanglan anay nga nakaagi na sulalob ang isa, antes sia makaagi sing tikos.

Pagkatapos makaagi sing sulalob, sa masami kon bata pa, wala ginadula sang lubos sang immune system ang varicella-zoster nga kagaw sa lawas. Nagakadto ini sa nabaw-ing nga sentro sang nerbios (ginabulubanta sang mga mananalawsaw nga ini amo ang duog malapit sa taludtod ukon sa bagol), kag nagapabilin didto nga diaktibo tubtob nga makakita ini sing paborable nga mga kahimtangan sa pagsalakay liwat, sa masami mga tinuig sa ulihi kon medyo maluya ang immune system.

Walay sapayan nga 10 tubtob 20 porsiento sang kabug-usan nga populasyon ang ginatikos sa isa ka tion sa ila kabuhi, ang kalabanan nga madali atakehon nagaedad sing kapin sa 50 anyos. Ginabulubanta sang mga mananalawsaw nga katunga sang mga nagaedad na sing 85 ang nakaagi sini nga balatian. Pareho ang kadamuon sang mga lalaki kag babayi nga natapikan. Mahimo magbalik ang balatian, apang maayo mahibaluan nga 2 tubtob 4 porsiento lamang ang liwat nga gin-atake.

Ang pag-atake sang tikos masami nagaabot pagkatapos sang isa ka grabe nga balatian, dikinaandan nga kahuol, malawig nga kalapyo, ukon iban pa nga masakit nga inagihan sa kabuhi sang isa. Mahimo ini mag-atake pagkatapos sang chemotherapy, pagpabulong paagi sa radiasyon, ukon iban pa nga paagi sa pagbulong nga nagabutang sa katalagman ukon nagapaluya sa immune system. Ining ikaduha nga pag-atake sang kagaw sang sulalob nagaresulta, indi sing pagbalik sing sulalob, kundi sang tikos, nga may mga karakteristiko kaangay sang sulalob. Ining mga karakteristiko nagalakip sang amat-amat nga pagpangguros, palanglap-ok, kag pagkugan, apang ang tikos isa gid ka tuhay nga balatian.

Daw ano ka lubha ang tikos, kag daw ano kalawig ang pag-atake sini? Walay sapayan nga ang tikos tuman ka makapahuol, indi ini makamamatay nga balatian. Apang kon may yari ka sini, ihanda ang imo kaugalingon sa pagbatas sing pila ka semana sang padayon nga kasakit samtang ang lawas nagahimo sing mga pangontra sa paglandas sining pag-atake sang kagaw. Ang kalawigon sang balatian nagalainlain halin sa pito tubtob sa napulo ka adlaw sa kalabanan nga mga kaso, apang mahimo ini maglab-ot sa apat ka semana antes mag-ayo ang pagdagsang. Indi katingalahan para sa mga ginatikos ang mag-antos sing kasakit sa nerbios, nga ginatawag postherpetic neuralgia, sa pila ka semana, ukon sing binulan, antes madula ang mga pagtubig-tubig.

Kon ang impeksion nagalapta sa mata, mahimo ini makaepekto sing malubha sa panulok kag mahimo tunaan sing pagkabulag. Gani maayo nga makigkita gilayon sa isa ka optalmologo kon ang naapektuhan nga bahin yara sa nawong. Ang temprano nga pagpabulong masami makatapna sang mga komplikasyon sa mata.

Pagbulong

Ano ang mahimo agod bulngon ang tikos sing epektibo? Walay sapayan nga madamo na nga paagi sing pagbulong ang natilawan kutob pa sang dumaan nga panahon tubtob sa karon, ang bunayag nga sabat amo nga ang siensia sa pagpamulong wala pa sing natukiban nga mas maayo nga pagbulong sangsa pahaganhaganon ang mga epekto kag kontrolon ang kasakit tubtob nga ang balatian mag-ayo sing kinaugali.

Ang ulihi nga pag-usisa tuhoy sa paggamit sang pangontra sa kagaw nga mga droga sa pagbulong sa nanuhaytuhay nga mga herpes infection nakapatubas sing pila ka maayo nga resulta sa pagbulong sang tikos. Ang acyclovir, halimbawa, samtang ginabaton nga indi ang bulong, nagapahinay sing pagbuad sang kagaw kag nagabuhin sa kasakit kag sa kadugayon sing balatian sa pila ka pasyente. Ginasiling sang mga mananalawsaw nga agod matigayon ang pinakamaayo nga resulta, ang pagbulong dapat sugdan sing temprano.

Sa isa ka pagtuon sa University of Colorado School of Medicine, ang mga pasyente sang tikos nga nagatomar sing tubtob sa 800 miligramos sang acyclovir sing lima ka beses sa isa ka adlaw sa sulod sing napulo ka adlaw talalupangdon nga nakaeksperiensia sing diutay nga samad, pagkugan, kag kasakit sangsa mga nagtomar sing placebo. Wala nagahilisugot ang mga mananalawsaw kon bala ang acyclovir nagabuhin man sing postherpetic neuralgia. Ang vidarabine, isa pa ka kontra sa kagaw nga bulong, nakatigayon sing pila ka kadalag-an sa pagbulong sang tikos. May ginahimo nga pagpanalawsaw sa bakuna, apang ginaekspirementuhan pa lamang ini.

Madamo sing nakaagi sang tikos ang nagasiling nga ang kasakit madali maaguwanta kon indi lamang tuman kadugay. Nagapadayon ini sa adlaw kag gab-i, nga nagapalapyo sa pasyente sa mental subong man sa pisikal.

Sa mga adlaw nga tuman gid kasakit ang ginabatyag sang pasyente, mahimo pakamaayuhon sang mga doktor nga maghatag sing mas maisog nga pangpadula sing sakit sa sulod sing pila ka adlaw, walay sapayan nga mahimo ini makadala sing indi maayo nga lamita nga mga epekto. Kon maaguwanta sang pasyente, ang paggamit sing cold compress makapakanay sing kasakit. Ang pagbutang sing krema nga may 1 porsiento sing silver sulfadiazine pila ka beses sa isa ka adlaw nangin mabuligon sa iban. Indi pagtanduga ang mga lap-ok-lap-ok; indi ini pagkaluta ukon putson sang mga bendahe.

Ang mga pilas amat-amat nga magaayo, apang para sa madamo nga nagaantos wala nagauntat ang kasakit kon liwat nga mag-atake ang tikos. Ang postherpetic neuralgia nagasugod sa pag-apektar sa lawas, nga nagatuga sing tuman nga kasakit sa mga tigulang kag sa wala na sang imunidad nga mga pasyente. Mabudlay batason ining nagapitikpitik nagapangutot nga kasakit. Gintilawan ang mga corticosteroid, apang ang mga impormasyon sa medisina wala sing may mahinakop kon tuhoy sa pagkaepektibo kag pagkawalay peligro sining mabaskog nga mga droga. Kon kaisa ginareseta sang mga doktor ang antidepressant nga amitriptyline kon nagadugay ang kasakit, apang makapadugang man ini sa problema, ilabi na kon madugay ang paggamit sini.

Sing makatilingala, natigayon ang maayo nga mga resulta sa pagkontrol sa kasakit paagi sa isa ka balanyos nga nagaunod sing capsaicin, nga naghalin sa pula nga katumbal nga ginagamit sa paghimo sing paminta. Apang indi ini dapat gamiton kon wala pa magpali ang mga lap-ok-lap-ok. Nagabatas sing grabe nga tikos, si Jean, nga ginsambit sa panugod, nakatigayon sing kaumpawan paagi sa pagsuksok sing isa ka TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation) sa adlaw kag gab-i sa pila ka semana. Ang diutay nga mga electrical impulse nagatal-us sang grabe nga nasulod nga kasakit kag nagatugot sa iya sa paghulag sing hilway.

Madamo sing mga remedyo nga ginapanugda sang iban nga mga tawo, ang kalabanan may kaangtanan sa maayo nga pagkaon (manubo sing arginine) kag lakip ang mga suplemento, subong sang bitamina B kag C kag L-lysine. Ang iban nagasiling nga makabulig ang pagbanyos sing langgaw halin sa mansanas; ang iban nagagamit sing bitamina E sa pagbulig nga mag-ayo ang mga lap-ok-lap-ok sa panit.

Mahimo gid nga kon tikuson ikaw, indi madugay kag ang imo mga abyan kinabubut-on nga magapadala sa imo sang ila paborito nga mga remedyo. Ang pila ka panugda mahimo makabulig, ang kalabanan indi. Mahimo ka nila mapayuhom walay sapayan sang imo kasakit. Bisan paano nagaulikid ang imo mga abyan, kag ang pagkahibalo sini mahimo nga mas mabuligon sangsa ila mga remedyo.

Gani sa paglandas sang tikos, ang pasyente kag ang iya manugbulong sarang makahimo sang pila ka butang nga mapahaganhagan ang pag-atake kag kasakit. Apang kon ang imo doktor magsiling, “daw atakehon ikaw sing tikos,” mahimo nga luyag niya isiling nga labing maayo nga magpaumod kag magbatas samtang ginakontrol ang balatian sang mga depensa nga ginbutang sang aton Manunuga sa lawas.