Printa Tauna ta mai Ladana Bada
NEGA ta oi ura siri ta Baibel lalonai oi tahua, to oi diba lasi edeseniai ia noho, a? To, unai siri ena hereva tamona oi laloatao dainai, Baibel ena konkodens ta amo oi davaria diba. Eiava Keristani hebouhebouna ta dekenai oi lao, bena haroro tauna ese Baibel sirina ta ia gwauraia neganai, oi bona hebou taudia hutuma ese emui Baibel be unai siri dekenai umui kehoa haraga diba.
Unai bamona oi karaia diba, tau ta ena gaukara dainai; unai tau ena sivarai be reana oi diba lasi. Iena heduru dainai, Baibel oi stadilaia be auka lasi bona hari inai negai Baibel maoromaorodia ita abia diba. Baibel momo idia karaia dalana be ia ese ia karaia dalana hegeregerena.
Tauna be Robert Estienne.a Lagani 1503 C.E. ai ia vara, Paris, France lalonai. Ia be printa tauna ta, ena tamana hegeregerena. Unai be Reneisens bona Refomeisen edia nega, bona unai dala idia badinadia taudia ese printa masinidia amo edia lalohadai idia halasidia. Robert ena tamana, Henri Estienne, be printa tauna mai ladana bada, Reneisens negana lalonai idia karaia bukadia amo iena be hereadae. Ia ese hahediba bukadia bona Baibel bukadia ia karaia, Paris ena Iunivesiti bona ena tomadiho hadibaia oreana ladana Sorbonne edia.
To hari ita ese iena natuna, Robert Estienne, do ita laloa. Ena sikuli sivaraina be taunimanima idia diba sisina mo. To, ia do mero neganai, Latin gado ia dibaia goevagoeva bena Greek gado bona Heberu gado danu ia dibaia. Ena tamana ese printa gaukarana ia hadibalaia. Lagani 1526 ai, Robert ese Henri ena gabunai printa gaukarana ia karaia matamaia neganai, ladana bada ia abia vadaeni, gado idauidau ia diba goevagoeva dainai. Ena be buka haida ia printaia, Latin gado bukadia bona diba taudia ese idia torea bukadia unai, to ia ura henia bada gauna be Baibel. Estienne ia ura bada Latin gado Baibel do ia hanamoa, Latin gado bukadia gunadia ia hanamoa vadaeni hegeregerena, unai dainai Latin Vulgate Baibel ena hereva ia hamaoromaorodia toho, Jerome ese lagani 400 C.E. murinai ia torea gauna ena hereva hegeregeredia ai do ia halaodia totona.
Vulgate Ia Hamaoromaoroa
Baibel be Heberu gado bona Greek gado ai idia torea guna, bena Jerome ese Latin gado ai ia hahanaia, to Estienne ena nega ai unai Latin gado gauna, Vulgate, be lagani 1,000 ia noho vadaeni. Unai nega daudau lalonai ena hereva idia torea hanai loulou dainai, hereva haida idia torea kerere bona hereva haida idia mogea. Dirava ese ena siahu amo ia havaraia herevadia latanai sene edia gori herevadia haida idia atoa kau, sibodia edia hereva idaudia amo Baibel siridia haida idia torea, bona hereva koikoidia ma haida danu idia atoa kau. Unai hereva be Baibel ena hereva ida idia hakapua hebou vaitani dainai, duahia taudia idia laloa idia be Baibel ena hereva korikoridia.
Baibel ginigunana lalonai idia noho lasi herevadia kokia totona, Estienne ese idaunegai Roma ena buka edia hereva idia tohoa karana ia tohotohoa. Idaunegai revarevadia namodia ia tahua. Paris, Évreux, bona Soissons hanuadia edia laiberi ai, haida ia davaria; toana be idia ta be lagani 500 C.E. bamona ai idia torea gauna. Estienne ese unai revareva idauidau Latin gado ai edia siri ta ta ia hahegeregeredia toho, bona ia hamomokanilaia vaitani siridia mo ia abia hidi. Iena gaukara amo Baibel ena hereva haida ia hamaoromaoroa, bena lagani 1528 ai Baibel ta ia halasia, Estienne ena Baibel idia gwauraia. Gabeai Baibel ena hereva ma haida ia hamaoromaoroa, bena Baibel ma haida ia halasia. Idia gunalaia taudia haida ese Vulgate idia hamaoromaoroa toho vadaeni, to ia halasia gauna lalonai siri edia momokani tohoa dalana ia karaia. Unai bamona bukana ginigunana be iena. Baibel ena rau edia isena ai, Estienne ese hadibaia herevadia haida ia torea, idia amo ia hahedinaraia edena siri lalonai hereva haida ia torea lasi badina be unai hereva ia hamomokania diba lasi, eiava edena siri ena hereva be dala idauidau ai idia torea diba. Bona revareva edia ladana ia torea danu, edia hereva dainai hereva haida ia hamaoromaoroa.
Estienne ese kara ma haida ia karaia, idia be kara matamatadia unai nega lalonai. Ia hahedinaraia edena buka be Apokrifa bukadia bona edena be Dirava ena Hereva. Ia ese Aposetolo edia Kara bukana be Evanelia bukadia murinai bona Paulo ena revareva vairadiai ia atoa. Rau iboudiai edia atai kahanai hereva haida ia torea, duahia taudia do idia durua, siri haida do idia davaria totona. Ta ese unai bamona herevadia ia torea negana ginigunana be unai. Estienne ese Germany taudia edia Gotik letadia koremakoremadia ia gaukaralaia lasi, to Baibel ibounai be roman letadia ai ia printaia, hari inai negai printa taudia momo ese idia gaukaralaia letadia unai. Unai kara dekenai ia ese printa taudia iboudiai ia gunalaia. Edia anina be hegeregere siridia momo davaria dalana ia karaia, bona siri haida edia anina hahedinaraia goevagoeva totona hereva ma haida ia torea.
Lohia taudia bona tomadiho gunalaia taudia momo ese Estienne ena Baibel idia laloa bada, badina be ia ese Vulgate Baibel oredia iboudiai ia hereaia. Unai Baibel be mai hairaina, Estienne ese ia karaia namonamo, bona taunimanima idia duahia be haraga, unai dainai nega daudau lasi Europe ibounai lalonai printa taudia ese Estienne ena gaukara idia tohotohoa.
King Ena Printa Tauna
Aonega Herevadia 22:29 ia gwau: “Iena gaukara ia karaia namonamo tauna oi itaia noho, a? Ia ese taunimanima momo ia hereaia noho, bona ia ese king taudia edia vairana dekenai do ia gini.” Estienne ena diba bada, gaukara dalana matamatana ia diba bona gado idauidau danu, be France ena king, Francis Ginigunana, ese ia laloa. Estienne be king ena printa tauna ai ia lao, bena buka be Latin, Heberu, bona Greek gadodia ai ia printadia. Unai nega amo ema bona hari idia gwau, France ai idia printaia bukadia, edia revareva edia toana be hereadae bukadia, haida be Estienne ese ia karaia gaudia. Lagani 1539 ai, ia ese Baibel ibounai Heberu gado ai ia printaia matamaia. France lalonai ta ese unai gado ai ia printaia negana ginigunana be unai, bona unai Baibel be hereadae. Lagani 1540 ai, ena Latin gado Baibel lalonai, laulau haida ia atoa. Buka gunadia momo lalodiai idia torea laulaudia be Estienne ese ia gaukaralaia lasi, to akioleji amo idia davaria gaudia edia toadia hegeregerena idia torea laulaudia bona Baibel ena hereva hegeregeredia idia torea laulaudia be ena Baibel lalonai ia atoa. Unai laulau ai ia hahedinaraia goevagoeva gaudia haida be inai: taravatu mauana, hahelaga tauna ena dabua, palai dubuna, bona Solomona ena dubu.
Greek gado ena leta, printa masinidia ai idia gaukaralaia gaudia, be Estienne ese ia abia, pavapava ena revareva haida printaia totona, bena unai leta amo Keristani Greek Revarevadia be buka ta lalonai ia printaia; kerere gunadia hamaoromaoroa herevadia danu ia atoa kau. Ena be Estienne ena Greek gado bukadia ginigunadia ruaosi ese Desiderius Erasmus ena idia hereaia sisina mo, to ena buka ihatoina, lagani 1550 ai ia printaia gauna, lalonai heduru herevadia ma haida ia atoa kau; unai hereva be revareva gunadia 15 amo ia abia, ta be Codex Bezae, lagani 400 C.E. murinai idia torea gauna, bona ma ta be Septuagint Baibel. Taunimanima momo herea ese unai Baibel idia abia dae, bena gabeai ia be Textus Receptus, anina be Idia Abia Vadaeni Herevana, ena badina ai ia lao. Gabeai unai Baibel ena hereva hegeregerena, Baibel be gado idauidau ai idia torea; idia ta be King James Version, lagani 1611 ai idia torea gauna.
Sorbonne Taudia ese Refomeisen Idia Koua Toho
Luther bona Refomeisen taudia ma haida edia lalohadai be Europe ena kahana iboudiai dekenai idia halasidia dainai, Katolik Oreana idia ura taunimanima edia lalohadai do idia biagua, unai dainai idia duahia gaudia idia biagua toho. June 15, 1520 ai, Pope Leo Namba 10 ese revareva ta ia halasia, ia lalonai ia hahegani, buka mai edia “hahediba herevadia maorodia gorea herevadia” Katolik tanodia lalonai printaia, hoia, bona duahia be taravatu. Gavamani taudia ia hagania, unai taravatu be edia tano ai do idia ha-aukaia. England ai, King Henry Namba 8 ese Katolik bisop Cuthbert Tunstall ia hagania unai gaukara do ia naria. To, Europe ena kahana momo ai, taunimanima ese idia abia dae tomadiho hadibaia oreana, ladana Sorbonne, Paris ena Iunivesiti dekenai, be mai ena siahu bada, tomadiho hahediba herevadia dekenai; idia laloa pope ena siahu sibona ese unai orea ena ia hereaia.
Sorbonne taudia ese Katolik tomadihona ena hahediba herevadia idia gwauraia hedinarai. Lagani handred handred lalonai taunimanima idia laloa unai orea be Katolik tomadihona ena hahediba herevadia naria oreana. Vulgate Baibel, ia lalonai hadibaia herevadia ma haida idia torea gaudia bona idau gadodia ai idia hahanaia gaudia, be Sorbonne taudia ese idia inai henia, idia gwau unai Baibel be “anina lasi tomadiho oreana dekenai bona idia hadikaia” danu. Sorbonne taudia be unai bamona idia hereva be ita hoalaia lasi, badina be unai neganai Refomeisen taudia ese tomadiho oreana ena hahediba herevadia, ena tomadiho karadia, bona ena sene karadia, Baibel ese ia gwauraia lasi gaudia, idia henanadailaia. To, tomadiho hadibaia taudia momo Sorbonne ai be idia laloa tomadiho hahediba herevadia, idia matauraia bada herevadia, be mai anina bada, to Baibel ena hereva idia torea maoro be mai anina maragi. Tomadiho hadibaia tauna ta ia gwau: “Tomadiho hahediba herevadia idia abia vadaeni neganai, Baibel ena hereva be haba idia haginia neganai idia gaukaralaia vadavadadia bamona; idia haginia ore neganai, idia kokidia.” Sorbonne taudia momo be Heberu bona Greek gadodia idia diba lasi, to idia ese Estienne bona Reneisens taudia ma haida edia gaukara, Baibel ena hereva edia anina korikori tahua gaukarana, be idia gwauraia dika. Sorbonne ena profesa ta ia gwau, bema “Greek bona Heberu gadodia be taunimanima idia hadibaia, unai ese tomadiho ibounai do ia hadikaia ore.”
Sorbonne Taudia ese Idia Samania
Ena be Estienne ena Vulgate Baibel ginigunadia be Sorbonne gunalaia taudia ese idia koua lasi, to idia hepapahuahulaia. Guna, lagani 1250 C.E. murinai, Vulgate idia gwauraia iunivesiti ena Baibel korikorina, bona momo idia gwau ena hereva ta ia kerere diba lasi. Taunimanima ese idia matauraia tauna mai ena diba bada, Erasmus, be Sorbonne gunalaia taudia ese idia gwauraia dika, Vulgate dekenai ia karaia gaukarana dainai. Bona idia haida idia laloa momo, badina be edia hanua tauna ta, printa tauna mai ena tomadiho dagina lasi, ese Baibel ena hereva haida, edia orea ese ia abia dae vadaeni herevadia, ia hamaoromaoroa. Idia laloa unai be hekokoroku karana.
Tomadiho hadibaia taudia idia laloa momo gauna be, Estienne ese Baibel ena rau edia isena ai ia torea herevadia. Unai hereva dainai toana be Vulgate ena hereva haida idia maoro lasi. Estienne ia ura Baibel siridia haida edia anina do ia hahedinaraia goevagoeva, to unai dainai haida idia gwau ia ese tomadiho hadibaia taudia edia gaukara lalonai ia vareai kava unai. Ia gwau edia samani herevana be koikoi, ma ia gwau ia torea herevadia be siri edia hereva badadia haida mo eiava gado gunadia edia hereva edia anina hahedinaraia herevadia mo. Unai hegeregerena, hereva ta amo Genese 37:35 ia gwauraia, ia gwau unai siri lalonai idia torea herevana “hell” [Latin gado, infernum] ena anina be kara dika taudia idia panisia gabuna ta lasi. Sorbonne gunalaia taudia ese idia samania, idia gwau ia ese inai hereva rua ia gorea: Taunimanima be mai edia mase diba lasi soulidia, bona “helaga taudia” ese edia guriguri amo taunimanima idia durua.
To, King Francis Ginigunana ese Estienne ia lalo-namo henia bona ia naria. King ese Reneisens herevadia ia laloa bada, bona ena printa tauna ena gaukara ia laloa bada herea. Haida idia gwau, Francis Ginigunana ese Estienne ia vadivadi henia, bona nega ta, Estienne ese ia karaia noho bukana ena hereva hamaoromaoroa karadia ginigabedia ia karaia lalonai, king ese ia naria mai ena haheauka ida ela bona ia karaia ore. King ese ia durua dainai, Sorbonne taudia ese Estienne idia halusia diba lasi.
Tomadiho Hadibaia Taudia ese Ena Baibel Idia Taravatudia
To, lagani 1545 ai, idia vara gaudia dainai Sorbonne gunalaia taudia ese Estienne idia badu henia dikadika. To guna, Cologne (Germany ai), Louvain (Belgium ai), bona Paris edia Katolik iunivesiti taudia idia laloa namona be do idia gaukara mai edia lalo-tamona ida, Refomeisen taudia koua totona. Unai dainai idia gwaubou do idia gaukara hebou, tomadiho hahediba herevadia idaudia do idia tahua bena do idia koua. Tomadiho hadibaia taudia Louvain University ai ese Sorbonne taudia idia tore henidia, idia gwau, idia hoa badina be Paris ai idia taravatua bukadia edia lista ai Estienne ena Baibel idia torea lasi. Sorbonne taudia ese idia haere henidia neganai, idia koikoi, idia gwau bema ena Baibel idia itaia, momokani do idia taravatua. Unai neganai Estienne ena inai taudia iunivesiti lalonai be idia laloa Louvain bona Paris ruaosi edia iunivesiti gunalaia taudia edia siahu be hegeregere, edia hereva dainai Francis Ginigunana do ia abia dae ena printa tauna be mai ena kerere.
Estienne ena inai taudia edia palani be ta ese ia hamaorolaia, unai dainai king dekenai ia lao, idia be ia dekenai idia do lao lasi neganai. Estienne ese ia hamaoroa, iena Baibel lalonai idia davaria herevadia kereredia edia lista ta bema idia henia, ena lalona be hegeregere, unai hereva bona hamaoromaorodia totona idia torea herevadia danu be pepa ai do ia printaia, bena unai pepa be do ia hoihoilaia Baibel iboudiai lalonai do ia atoa. King ese ena hereva ia abia dae. Ia ese Pierre du Chastel, iena dubu lalonai Baibel ena hereva ia duahia hedinarai tauna, ia hamaoroa unai gaukara do ia naria. October 1546 ai, iunivesiti gunalaia taudia ese Du Chastel idia tore henia, idia gwau Estienne ena Baibel ese ‘ita Abia Dae Herevadia idia gorea bona hahediba herevadia maorodia gorea herevadia idia abia dae taudia idia hagoadaia’ bona idia be kerere amo idia honudae, unai dainai unai Baibel “iboudiai do idia haorea vaitani” be namo. King ese unai hereva ia abia dae lasi, unai dainai ia ese iunivesiti gunalaia taudia ia hagania, idia ese Estienne ena Baibel lalonai idia davaria herevadia kereredia edia lista do idia henia, bena Estienne ese do ia printaia bona ena Baibel lalodiai do ia atoa. Idia gwauhamata unai bamona do idia karaia, to idia gwauraia herevadia kereredia edia lista do idia henia lasi dalana idia tahua goadagoada.
Francis Ginigunana be March 1547 ai ia mase; Sorbonne taudia edia siahu koua totona Estienne ia durua bada tauna mai ena siahu ia boio unai. Henry Iharuana be king ai ia lao neganai, ia ese ena tamana ena hahegani, iunivesiti gunalaia taudia ese idia davaria herevadia kereredia do idia henia haheganina, ia gwauraia lou. To, Germany ena lohia taudia ese politik totona Refomeisen idia gaukaralaia dalana be ia ese ia itaia, unai dainai ena printa tauna ena Baibel edia namo eiava edia dika ia laloa maragi, to France taudia ese Katolik tomadihona do idia badinaia noho bona edia king matamatana ena siahu henunai do idia noho mai edia lalo-tamona ida dalana be ia laloa bada. December 10, 1547 ai, king ena kaunsolo (Privy Council) taudia ese edia lalona idia hadaia, Estienne ena Baibel hoidia karana do idia taravatua, ela bona tomadiho hadibaia taudia ese hereva kereredia edia lista do idia henia.
Idia Gwau Ia be Hahediba Herevadia Maorodia Gorea Tauna
Iunivesiti gunalaia taudia ese dala idia tahua, kota matamatana ta, hahediba herevadia maorodia idia gorea taudia kota henia totona idia haginia gauna, ese Estienne do ia kota henia totona. Estienne ia diba goevagoeva dika do ia davaria diba. Unai kota idia haginia bena lagani rua idia do ore lasi neganai, taunimanima ese ena ladana idia hatoa chambre ardente, anina be “lahi ia ara daiutuna.” Unai kota ena hereva dainai taunimanima 60 bamona be au dekenai idia kwatua; idia haida be printa taudia bona buka hoihoilaia taudia, idia do mauri lalonai Place Maubert dekenai idia gabudia. Unai gabu be Estienne ena ruma kahirakahira. Estienne ena ruma lalonai gau maragina ta idia tahua loulou, ia dainai do idia samania diba. Uitnesi taudia 80 mai kahana idia henanadai henidia. Idia gwauhamata, ena kerere do idia gwauraia hedinarai taudia edia hereva amo bema idia hamomokania diba Estienne ese hahediba herevadia maorodia ia gorea, ena kohu do idia haria karoa hani, bena karoa ta do idia henidia. To idia davaria gauna tamona be Estienne ese ena Baibel lalodiai ia printaia herevadia.
King ese iunivesiti gunalaia taudia ia hagania lou, idia davaria herevadia kereredia edia lista be ena Privy Council do idia henia. To edia lalona idia auka; idia gwau: ‘Bema tomadiho hadibaia taudia idia gwau hereva ta be hahediba herevadia maorodia gorea herevana, edia hereva ena badina be pepa ta ai idia torea lasi, to edia uduna sibona amo idia gwauraia, bona unai hereva do oi abia dae be namo; bema lasi, revareva do idia momo herea.’ Vadaeni, Henry ese edia hereva ia abia dae, bena Estienne ese ia printaia gaudia, Baibel bona Baibel idia gwauraia bukadia, kahirakahira iboudiai idia taravatua. Ena be idia gwau lasi Estienne be Place Maubert dekenai do idia gabua, to ena lalona ia hadaia France do ia rakatania, badina be ena Baibel idia taravatudia vaitani bona ia laloa reana gabeai ia do idia dagedage henia lou.
Idau Tanona ta ai Printa Gaukarana Ia Karaia
November 1550 ai, Estienne ia lao Switzerland, Geneva ai ia noho. France ai, iunivesiti gunalaia taudia ese Baibel idaudia printaia gaukarana idia taravatua; Vulgate sibona idia printaia diba. Geneva ai, unai taravatu be lasi dainai, lagani 1551 ai, Estienne ese ena “Taravatu Matamatana” Greek gado ai ia printaia lou, bona Latin gado Baibel rua (Vulgate bona Erasmus ena) be buka tamona ai ia printaia, ta ena hereva be rau ena lauri kahanai, ta ena hereva be rau ena idiba kahanai. Bena lagani 1552 ai, Greek Revarevadia, France gado ai idia hahanaia revarevadia, be ia printaia. Unai Baibel ena rau iboudiai edia kahana ta ai, Erasmus ese guna Latin gado ai ia torea herevadia ia printaia danu. Unai Baibel ruaosi lalonai, Estienne ese kara matamatana ta ia karaia—Baibel ena hereva iboudiai ia hapararaia, siri ta ta mai edia namba dekenai. Hari inai negai iboudiai ese unai kara idia badinaia noho. Ena be guna haida ese Baibel ena hereva hapararaia daladia idaudia idia tohoa, to taunimanima ese Estienne ena dala idia abia dae. Baibel, idia edia hereva ibounai be unai dala amo idia hapararaia gaudia, ginigunana be lagani 1553 ai France gado ai ia printaia gauna.
Lagani 1557 ai, Estienne ese Baibel rua edia hereva Latin gado ai be buka tamona ai ia printaia. Heberu Revarevadia lalonai Dirava ena ladana, Jehova, ia torea loulou. Salamo iharuana ai, rau isena ai, ia gwau inai hereva ʼAdho·naiʹ be Heberu gado herevana YHWH (יהוה) ena gabunai idia atoa, ena badina tamona be Iuda taudia idia gari kava, bona unai kara ita dadaraia be namo. Unai Baibel lalonai Estienne ese Latin gado herevadia, Heberu gado herevadia edia anina hahedinaraia goevagoeva totona ia atoa kau herevadia, be revareva idaudia ladana italiks amo ia torea. Gabeai, Baibel idaudia ai danu unai kara idia tohotohoa, to hari inai negai unai idia duahia taudia ese idia daradaralaia, badina be hari inai negai italiks amo hereva badadia idia makaia.
Estienne ese ena lalona ia hadaia auka, taunimanima ma haida ese ia dibaia gaudia do idia dibaia dalana do ia karaia; unai dainai ena mauri orena ibounai lalonai Revareva Helagadia ia printaia. Hari inai negai Dirava ena Hereva idia laloa bada taudia ese ia bona ma haida danu idia tanikiu henia be namo, badina be idia hekwarahi, Baibel idia torea guna taudia ese idia torea herevadia edia anina hahedinaraia totona. Iseda diba idaunegai gadodia dekenai ia bada ia lao lalonai bona idaunegai revarevadia maorodia, Dirava ena Hereva ena, ita davaria neganai, unai taunimanima ese idia hamatamaia dalana be ita badinaia noho. Ena mase (lagani 1559 ai) be kahirakahira neganai, Estienne ese Baibel matamatana ta, Greek Revarevadia amo ia hahanaia gauna, ia karaia noho. Ta ese ia nanadaia, ia gwau: “Daidia ese do idia hoia? Daidia ese do idia duahia?” Mai ena goada ida ia haere, ia gwau: ‘Dirava idia badinaia taudia iboudiai mai edia diba ese.’
[Footnotes]
a Ena ladana Latin gado ai be Stephanus, bona ena ladana English gado ai be Stephens.
[Picture on page 10]
Robert Estienne ena hekwarahi ese Baibel idia stadilaia taudia uru momo lalonai ia durua
[Picture Credit Line on page 10]
Bibliothèque Nationale, Paris