Agimtuod dagiti Agtutubo . . .

Aniat’ Dakes iti Panangawat iti Karit?

“SIGE ituloymo,” kuna dagiti kaklase ni Lisa. “Ibagam ti naangot a sang-aw ti maestra!” Saan, awan ti nairaman nga isyu maipapan iti panagmulumog. Ti katorse años a ni Lisa ti makarkarit​—ket daytat’ narisgo a karit!

‘Sige apaem!’ ‘Ungguam ti babai!’ ‘Aglibaska idiay klase!’ ‘Takawem ti relo!’ ‘Tumappuakka iti riles.’ kasta ti pammaregta dagiti agtutubo a pagragsakanda ti mangkarkarit kadagiti dadduma a mangaramid kadagiti ar-aramid a mabalin a bassit laeng a kinapilyo agingga iti talaga a makaikulbo.

‘Mangpustaak ti $10 ket mabutengka a tumappuak iti danum,’ inkarit ti 14-años a kaduana. Babaen iti itutulok iti panangpilit, ti gayyemna timpuak iti bangka a naglugananda. Dina nabigbig ti napegges nga agos ti danum. Ket no saan a gapu iti gagangay a marino a nakakita iti itatappuak ket timpuak a nangisalakan iti biagna, ti ubing a lalaki ti nabalin a saan koman a sibibiag tapno isalaysayna dayta.

Kalpasan iti pannakainum iti adu a beer, ti 17-años a ni James ti nangibukbok iti gasolina iti bagina met laeng ket kinaritna ti maysa kadagiti gagayyemna a mangsindi kenkuana iti apuy. Maysa kadakuada ti nangipayso iti karitna. Ni James nagsagaba iti third-degree nga uram iti 30 porsiento iti bagina. No gupgopen dagiti bambanag a siuumiso, kinuna ti ama ni James: “Manipud iti imbaga ti anakko a lalaki kaniak, dagiti ubbing ti basta agaangaw. Pudno a kinamaag.” Aniat’ pagarupenyo?

Ti “karit,” sigun iti 1984 American Journal of Public Health isu ‘ti pamay-an a ti maysa ti makarit a mangaramid iti nadumaduma nga ar-aramid.’ Siempre, dagiti karit a mismo saanda a dakes. No makaawatka ti nababa a grado iti math mabalin a kalikaguman dagiti dadakkelmo, ‘Adalem itan ti multiplication table!’ Ket makitam ti bagim a makarit a dagus iti dayta!

Ngem no makaritka a mangaramid iti minamaag a banag, saan a naasi, wenno pudno a napeggad, panawenen iti panangpanunot a naimbag no awatem dayta. Kuna ti masirib a tao: “Dagiti natay a ngilngilaw pataudenna iti dakes nga angot iti lana ti agaramid iti bangbanglo, kasta ti bassit a kinamaag nadagdagsen ngem ti sirib ken dayaw.” (Eclesiastes 10:1) Idi ugma, maysa a napateg a lana wenno bangbanglo ti mabalin a naperdi babaen iti bassit a banag a kas ti natay a ngilaw. Kasta met, ti nagrigatan ti maysa a pakasarsaritaanna ti mabalin a maperdi babaen iti “maysa a bassit a kinamaag.” Kayatyo kadi nga awaten dayta a peggad?

No Apay Narigat ti Mangibaga iti Saan

Nupay kasta, dagiti managsirarak a da Charles ken Mary Ann Lewis nasarakanda a ngangngani maysa iti tallo nga agtutubo a tattao ti ad-adda a mangawat iti karit ngem ti maawagan piek. Di ngarud pagduaduaan, ti tarigagay a maawat kadagiti kapatadanda ti makagapu. Ti libro a The American Teenager isitarna ti maysa a surbey a mangipakita a dagiti agtutubo nabaknang man wenno napanglaw, “ti pakaseknanda isu ti maay-ayat.”

Gapuna ti karit ti mabalin a mangikabil kenka iti narigat a kasasaad. Tarigagayam ti maay-ayat, gapuna ti panagkedked ti mabalin a nangina. Kas agtutubo a lalaki kinuna ni Mike: “Dagiti gagayyemmo pagbalinendaka a kasla maysa a maipupuera.” Ngem ti panangaramidmo iti karit ket napeggad.

Kasta met, no awatem ti karitda, lablabsingem aya ti pagalagadan iti Biblia wenno dagidiay insuro dagiti dadakkelmo? No kasta, pudno aya a tarigagayam ti pagalagadan dagiti manangsapul-ragsak nga agtutubo a mangtengngel iti biagmo? Kasta met, dagiti kadi agtutubo a mangkalikagum kenka a mangikabil iti biagmo ken pakasarsaritaam iti peggad pudno a gagayyem? Kuna ti maysa a proverbio: “Ti tao a mannakigayyem la unay pakadadaelanna met laeng, ngem adda gayyem a nadekdekket ngem kabsat.” (Proverbio 18:24) Ti pudno a gayyem pulos a dina panunoten ti panangikabilna kenka iti napeggad a kasasaad.

Isut’ Dimngeg “kadagiti Agtutubo”

Ti peggad iti panangawat ti pagayatan iti agtutubo a kapatadan ti maiyilustrar a naimbag babaen iti kapadasan ni Ari Roboam iti Israel idi ugma. Nasapa pay iti panagturayna nagpakaasi dagiti iturayanna nga aramidenna a nalaglag-an ti sangolda nga insangol ni amana kadakuada. Umuna nagsapul ni Roboam iti balakad dagiti lallakay a sisisirib a nangibaga kenkuana nga ‘agsao kadagiti naimbag a sasao kadakuada; iti kasta isudanto ti adipenna nga agnanayon.’ (1 Ar-ari 12:7) Nainkalintegan a balakad, saan kadi? Ngem, gaput’ saan a kontento iti imbagada, napan ni Roboam kadagiti agtutubo a lallaki a kaduana a dimmakkel.

Dagiti gagayyemna, ketdi, ti nangparegta kenkuana a paneknekanna ti bagina a nagubsang. Isut’ pinilitda a mangikuna: “Ket nupay no ni amak pinarabawannakayo iti maysa a nadagsen a sangol, siak nayonakto ti sangolyo. Ni amak sinaplitnakayo kadagiti pagbaot, ngem saplitenkayto kadagiti manggagama.”​—1 Ar-ari 12:10, 11.

Pinili ni Roboam ti balakad dagiti agtutubo a gagayyemna. Dagiti iturayanna, nupay kasta, nakapungtotda. Bimtak ti iyaalsa ket ti 10 iti 12 a tribo ti Israel ti nangpili iti sabali nga ari! Napasamak dayta gapu ta laeng ta ni Roboam ‘pinatina ti balakad dagiti agtutubo a lallaki a kaduana a dimmakkel.’​—1 Ar-ari 12:8-17.

Sukayen ti Pannakaawat

Nalawag, nasaysayaat ti “mangipangag ken dumngeg kadagiti sasao dagiti masirib.” (Proverbio 22:17) Dayta mabalin a kaipapananna ti panangsapul iti nasayaat a kakadua. “Makikuyogka kadagiti masirib a tattao ket masiribkanto, ngem ti makikuyog iti maag ti pagsikorannanto,” kuna ti Proverbio 13:20.

Dayta mabalin met a ramanenna ti panangsuro a mangawat iti makatulong a balakad ken ti mangiparangarang iti ang-angaw​—nalabit makadangran​—“nga inuubingan a tarigagay.” (2 Timoteo 2:22) No adda mangkarit kenka a mangaramid iti maysa a banag, usigenyo dagiti pagbanagan ti panangsurot iti dayta. Pudno, kas napaliiw ti agtutubo a managan André, masansan a padasen dagiti agtutubo ti manggargari babaen ti panagkunada “awanto ti makakita kenka.” Nupay kasta, ‘apitemto ti immulam.’ (Galacia 6:7) Ket ti inuubingan a kinapilyo masansan nga agbanag iti nababa a grado, pannakasuspende iti eskuelaan, ken uray pay pannakaaresto!

Panangsuro a Mangibaga iti Saan

Kasano, ngarud, a maliklikam dagiti karit? Maysa a mannurat ti Biblia ti nagkuna: “Ngem tunggal tao nasiglat koma a dumngeg, nabannayat iti panagsao [wenno isusungbat].” (Santiago 1:19) Panunotem no sino ti agsasao ken no ania ti kalkalikagumanna nga aramidem. Nainkalintegan kadi? Naayat kadi? Dayta kadi mangiparangarang iti kinamanangngaasi ken awanan-agum a pannakaseknan kadagiti sabsabali? No saan, dika ikankano ti karit. Pudno, kas kunaen ti sabali nga agtutubo, ni Maurice, “pagbalinendaka a pagkakatawaan.” Ngem sino ti pudno a “pagkakatawaan”? Ti manakem a tao wenno ti mangipapaay ti kinamaag?

Ngarud mabalin a padasenyo ti makirinnason kadagiti agtutubo a mangkarkarit. Ti sangapulo ket walo ti tawenna a ni Terry pagay-ayatna ti “makiangaw iti dayta” babaen ti panagsaludsodna iti kas iti ‘Apay ketdin nga aramidek dayta?’ ‘Aniat’ paneknekanna no aramidek dayta?’ ‘Kasano a magunggonaak iti dayta?’ Nalabit ti panangusar iti Biblia mabalin nga epektibo. Ipakaammoyo nga addaankayo iti naikeddeng a pagalagadan a sursuroten. Maysa nga agtutubo a babai ti nangpadas a nangkarit iti agtutubo a lalaki nga agaramid iti imoralidad, a kunkunana, “Dika ammo ti mapalpalabesmo.” “Wen, ammok,” kuna ti ubing a lalaki. “Herpes, gonorrea, sipilis . . . ” Anian a pudno a ti panangsukay iti nasanay iti Biblia a konsiensia ti makatulog kadakayo a mangliklik iti panagaramid iti banag a pagbabawyanyonto laeng!​—Idiligyo iti Genesis 39:7-12.

Nupay kasta, ti agtutubo a ni Lisa napaliiwna: “No ammoda a dika makikadua kadakuada, kaaduan nga agtutubo ti mangbaybay-a kenka nga agmaymaysa. Nupay kasta, addada dadduma a mangsuot a kanayon kenka.” Idi isut’ nagmaymaysa iti let-ang bayat ti 40 nga al-aldaw, ni Kristo Jesus ti sinulisog ti Diablo iti namitlo a daras. Nanglais ni Satanas: ‘Pagbalinem a tinapay dagiti bato!’ ‘Tumappuakka iti templo!’ ‘Agrukbabka kaniak!’ Ti sungbat ni Jesus ket, “Pumanawka, Satanas!” (Mateo 4:1-10) Uray pay no kasta, kuna pay ti Lucas 4:13: “Ket idi nalpas ti amin a pannulisog, ti Diablo pimmanaw kenkuana iti sumagmamano a tiempo.” Ti panagkedked kadagiti naulit-ulit a karit mabalin a sapulenna ti kinatibker iti biangyo. Ngem dikay koma makarit iti minamaag a karit. Maaddaankayo ti tured nga agtakder iti umiso!

Itan dayta ti pudno a karit, saan kadi?

[Ladawan iti panid 19]

Ti panangsurot iti nasanay iti Biblia a konsiensia lapdannakayo nga agaramid iti banag a pagbabawyanyonto laeng