Ubbog iti Apuy ti Hawaii

ADDA ti nalabaga a rimat iti langit iti rabii, ti naangsiit nga angot iti angin, ket ti mata ti maysa ti mangitured iti polusion manipud iti atmospera. Ania ti mapaspasamak? Apay nga agsagsagana dagiti tattao iti mabalin a panagbakuit manipud kadagiti pagtaenganda? Dayta kadi ket maysa nga uram iti kabakiran? Saan, ti pannangisturbo a patauden ti bulkan, nga aktibo manen ken maminsan manen a mangipabuya iti nakaskasdaaw, umap-apuy a pabuya.

Dagiti panagbettak iti bulkan iti “Big Island” iti Hawaii ti gagangayen a pasamak. Ti bulkan a Kilauea, kas pangarigan, addaan iti 48 a paset iti panagtignayna nanipud idi nangrugi a bumtak idi Enero 3, 1983. Gagangay dagitoy a paspaset ti agpaut iti 24 nga or-oras wenno nakurkurang pay ket buklen dayta ti panagubbog ti lava a manipud sumagmamano a gasut agingga iti agarup sangaribo a pie ti kangatona, a ti panagayus ti lava ti makagteng iti sumagmamano a milias manipud iti pakaipugsuanna.a

Nakaskasdaaw a Panagbettak

Ti panagbettak idi primavera iti 1984, nupay kasta, ket naiduma. Iti daytoy a tiempo, ti Mauna Loa​—ti kadadakkelan nga aktibo a bulkan iti lubong, nga agtayag iti 33,000 pie manipud iti tukok ti baybay agingga iti tuktokna​—nagbalin nga aktibo. Gaput’ naulimek nanipud iti apagbiit a maysa-aldaw a panagbettakna idi Hulio 1975, ti Mauna Loa ti nagbalin nga aktibo iti 22 nga al-aldaw bayat iti Marso ken Abril. Dayta ti nangipusuak iti promedio a nasurok a 1.3 milion yarda kubiko a lava iti tunggal oras iti kaaduan iti tiempo.b Dayta ket adun a bulkaniko a material a maipussuak iti maysa laeng nga oras a mangsaknap iti uppat-pulgada-ti-kapuskolna, uppat-pie-ti-kalawana a bangketa manipud Honolulu agingga iti Nueva York, maysa a distansia a 4,873 milias!c

Ti kasta unay a kaadu ti lava ket banag iti sumagmamano a kangrunaan a panagayus. Dadduma kadakuada ti nagturong iti direksion ti Hilo, ti kadadakkelan a siudad iti isla, nga addaan iti populasion a nasurok a 35,000. Dagiti autoridad siniputanda a naimbag dagiti kasasaad, ket ti panagdanag nakagteng iti kangitingitanna idi ti kangrunaan a panagayus ti lava ti nagayus agingga iti uppat a milias laengen iti siudad. Ngem kas nagtungpalan dagiti bambanag, awan ti serioso a peggad iti biag wenno sanikua nupay kasta unay ti nagayus a lava.

Bayat ti panagbettak ti Mauna Loa, ti Kilauea ti nagbalin met nga aktibo iti apagbiit, a ti lava ti maipussuak agingga iti kangato a ngangngani 700 pie. Daytoy ti nangpataud iti di gagangay a kasasaad a dua nga aktibo a bulkan ti bimtak a naggiddan iti isla​—ti damdamo unay a napasamak nanipud 1868.

Tradision iti Hawaii

Kas iti mainanama, ti kasta a nakaskasdaaw a pabuya iti naturalesa tignayenna ti nakaisigudan ken no dadduma an-anito manipud kadagiti indibidual. Ti tradision ti Hawaii a ta ti bulkan isu ti pagtaengan ti diosa iti apuy a ni Pele ket no ti bulkan pagpeggadenna ti biag ken ti sanikua, isut’ mangiyeb-ebkas iti pungtotna. Kadagita a tiempo, dagiti taga Hawaii idi ugma mangidatonda iti taraon ken arak kas daton a mangpatalna ken Pele.

Dadduma a moderno-aldaw a taga Hawaii ti mangsalsalimetmet pay laeng kadagiti dadduma kadagitoy a tradision. Bayat iti 1984 ti panagbettak ti Mauna Loa, mabalin a maysa a kahuna, wenno relihiuso a pangulo iti Hawaii, ti naipadamag nga immuli iti bantay a napan iti lugar ti nagpungtotanna tapno mangidaton kadagiti datdaton a nalabaga nga ikan ken dagiti bagas ti taro iti diosa iti apuy, ni Señora Pele.

Timmaud met ti leyenda ti Hawaii bayat ti tiempo ti nagiddan a panagbettak iti Mauna Loa ken Kilauea. Bayat iti rabii, adu nga indibidual, agraman dagiti kamkameng ti National Park Service, ti nangipadamag a nakakita iti puraw a naiyullagis iti langit, a napakuyogan iti dakkel a nakaranraniag a kilap. Sigun iti tradision ti Hawaii, daytoy ti nailawlawag nga isu ni Pele nga agdaldaliasat babaen iti bola nga apuy, wenno popoahi, manipud iti maysa a bulkan a napan iti sabali tapno ipakaammona ti pagturayanna.

Ti sabali pay a nakaskasdaaw a pasamak napasamak met bayat ti panagbettak ti bulkan. Ti niebe, a mapataud babaen kadagiti gagangay a kasasaad iti Mauna Loa, ti nagtinnag iti apagkanito iti bantay bayat ti panagipussuakna iti lava. Bayat ti panangilawlawag dagiti sientista no kasano a ti asuk ken ti dapo a naipurruak iti atmospera ti makatulong iti panagtinnag ti niebe, dagidiay a makaammo iti leyenda ti Hawaii ti addaan iti sabali a panangilawlawag.

Sigun iti tradision, ti niebe nga agtintinnag iti bulkan ket pammaneknek iti dua a diosa​—ni Pele ken ti kabsatna a babai a ni Lilinoe, ti diosa iti niebe​—nga agap-apa maipapan iti pagturayanda, ti Mauna Loa. Ti kinapudno a natunaw ti niebe idi a makapagdisso iti lava kayatna a sawen a ni Pele ti nangabak iti panagdangadangda a maipaay iti pagturayanda.

Nabiit Pay a Panagbettak ti Bulkan

Ti Mauna Loa naulimek nanipud pay idi 1984, ngem ti Kilauea, a naaddaanen iti 48 a kanayon a panagbettak nanipud Enero 1983, ti nagbaliw iti agtultuloy a panangipussuak iti lava idi Hulio 18, 1986. Ti inaldaw a panagayus iti nasurok a kagudua a milion a yarda kubiko a nalunag a bato ti nakagteng iti baybay idi napalabas a Nobiembre. Ti walo-milia-kaatiddogna a karayan iti lava, a nangdadael iti Kalapana Highway, ti nanginayon iti kabbaro a daga iti igid ti baybay ngem dinadaelna dagiti 26 a balbalay idi Disiembre, a nanayonan pay iti panagpeggad ti 80.

Nupay kaaduanna dagiti bulkan iti Hawaii ti saan met a makadangran, adda ti kasta unay a pannakadadael ti sanikua iti di pay nabayag. Bassit laeng ti peggad iti biag, ta ti nagayus manipud kadagiti bulkan ken ti lava ti adda kadagiti naiputputong a luglugar. No ti panagayus ti lava umasidegen kadagiti natagitauan a lugar, makaipaay dagiti autoridad ti umdas a nasapa a pakdaar a mangipalubos iti natalged ken naurnos a panagbakuit.

Dagiti bulkan dakkel ti pasetda iti pannakaisagana ti daga a maipaay a pagtaengan ti tao, ket adu ti naaramidanda a mangpadam-eg iti daga ken mangipaay iti kalalainganna a klima. Ti nakaskasdaaw a buya iti ubbog ti apuy iti Hawaii ti mabalin a mamatmatan nga awanan kadagiti naanituan a panagamak. Imbes ketdi, matignaytayo a mangipaay iti dayaw ken ni Jehova, ti Dios iti amin a panamarsua.

[Dagiti Footnote]

[Picture Credit Line iti panid 21]

National Park Service photos

[Picture Credit Line iti panid 22]

National Park Service photo