Panangmatmat iti Lubong
PEGGAD A BISIN TI KAADUAN
“Idiay Ethiopia ad-adu pay ngem 4.5 milion a tattao, nasursurok pay ngem mamimpat iti bilang dagiti napukaw iti dakkel a bisin idi 1984-85, ti mabalin a mabisinan itoy a tawen no saan a maipaay dagiti rasion a taraon—ket iti mabiiten,” kuna ti magasin a Time. “Idiay Sudan, a sadiay adda kakapat a milion a tattao a natay iti bisin idi 1987-88, ti nakalkaldaang unay a pattapatta isingasingna a 3 milion ti mabalin nga agsagaba iti isu met laeng a pagbanagan inton agtengnga daytoy a dekada.” Itoy a tiempo ti pammutbuteng iti panagbisin ti kaaduan saan laeng a maipabiang kaaduanna iti tikag, panagkapuy ti apit, wenno “dagiti pasamak ti nakaparsuaan.” Dagiti suplay a rasion a taraon ket inkarin dagiti nabakbaknang a nasion, ket dagiti mangiwaras agur-uraydan a mangited kadakuada. Ngem dagiti napolitikaan a pagalagadan ken gubgubat kadagiti maseknan a nasnasion ti makalapped, bayat a dagiti papangulo “kaykayatda ti mangabak kadagiti gubgubatda ngem ti panangpakanda kadagiti tattao a maipagarup a pakilablabananda,” kuna ti Time. Ti panagbisin ken sakit mabalin nga usaren nga armas a mangdadael iti iyaalsa.
“DI MAKASALISAL”
“Babaen iti maibilang a napeggad a kasansan, dagiti papastor ti Southern Baptist iti aglawlaw ti [Estados Unidos] ket maik-ikkatdan kadagiti pulpitoda,” kuna ti The New York Times. Nasurok a 2,100 a ministro ti Southern Baptist ti naikkat iti nabiit pay a 18-bulan. Apay ngarud nga adda ti iyaadu a 31-porsiento no idilig iti umasping a tiempo idi 1985? “Ti panagebanghelio iti telebision nagbalinen a modelo a pastor,” kuna ti klerigo a ni Bruce Grubbs, isu a mangsansanay a mismo kadagiti ministro a Southern Baptist. “Dagiti lokal a papastor maidildiligda iti manangaskasaba iti telebision ket, siempre, isut’ di nasaysayaat; awan ti nasaysayaat, saan a nasaysayaat ti patakder, saan a nasaysayaat dagiti kumakanta. Dika makakompetensia iti Hollywood.” Dagiti Southern Baptist buklenda ti kadadakkelan a denominasion a Protestante idiay Estados Unidos, nga adda 14.8 milion a miembro ken 37,800 nga ig-iglesia.
BARO A NASARAKAN NGA ARSISIO
Uray pay ti kanayon, kalalainganna nga arsisio ket makapabassit iti kasta unay iti gundaway ti tao a matay iti sakit ti puso, kanser, ken dagiti dadduma a pakaigappuan, ipakita ti maysa a baro a walo-tawen a panagadal. Nasurok a 13,000 a lallaki ken babbai ti nasubok iti kasasaknapan a panagadal a naaramid pay laeng a mangrukod iti kinasalun-at, tapno ikeddeng no kasano a ti kinasalun-at ket mainaig iti kaadu ti matmatay. Ket imbes a basta awaten ti sao kadagidiay a naadalen mo maipapan iti panagtrabaho, ti tukad ti kinasalun-at ti tao ti kankanayon a marukod. Ipakita dagiti resulta a ti kadadakkelan a gunggona ket agtaud iti basta saan a kankanayon a panagtugaw, imbes a mangaramid iti makabannog nga arsisio. “Saan a kasapulan nga agbalinka a tumataray,” kuna ni Dr. Carl Caspersen iti U.S. Centers for Disease Control idiay Atlanta, Georgia. “Kinapudnona, ad-adda a magunggonaankayo babaen iti panagbalinyo nga ad-adda nga aktibo. Kas pangarigan, ti itatakderyo ket magna iti napartak iti kaguduat’ oras iti sumagmamano nga aldaw iti linawas mabalin a pababaenna ti kasta unay ti peggadyo.”
MINILION TATTAONA A SIUDAD
“Iti aglawlaw ti lubong, sumagmamano a milion a tattao iti tinawen ti umakar kadagiti siudad iti Sud America, Africa, ken Asia,” kuna ti magasin dagiti damdamag nga Aleman a Der Spiegel. “Dagiti tattao iti Third World umak-akardan iti sirmatada a naikari a daga.” Sumagmamano, nupay kasta, ti makasarak. Awan iti pagtrabahuan, adut’ mapilit nga agnaed kadagiti lugar dagiti napanglaw ket agbalinda nga agpalpalama ken aglaklako tapno agbiagda. Kagudua kadagiti umili iti Nairobi ken Manila ti makuna nga agnanaed kadagiti lugar dagiti napanglaw. Idiay Calcutta daytat’ 70 porsiento. Masansan, uray pay dagiti addaan pagtrabahuan dida kabaelan ti agbayad iti pagtaengan gaput’ nakaro nga implasion. Adu nga opisiales ken soldado, kas pangarigan, ti agnanaed kadagiti kalapaw idiay Djakarta, Indonesia. Napattapatta nga inton tawen 2000, 17 kadagiti 20 a dadakkel a siudad iti lubong ti addanton kadagiti rumangrang-ay a luglugar iti globo, ti Sáo Paulo ken Siudad ti Mexico ti umun-una iti listaan nga addaan ti populasion nga agarup 25 milion ti tunggal maysa. Ket no daddadakkel ti siudad ad-adu dagiti parikut a krimen, kinadakes, danum ken polusion ti angin, ken ti kinakurang ti sanitasion.
DI PANAGTUTUNOS
“Tallo a tawenen a napalabas, idi binisita ni Papa Juan Paulo II ti Colombia, isut’ sipapanayag a natignay iti kinabara ken narelihiusuan a regget a nangkablaaw kenkuana idiay Medellín, ta inkarina a no iyakarnanto ti Vaticano, iyakarnanto dayta iti dayta a siudad,” kuna ti Times iti London. Ngem ti Medellín ket pagtaengan met ti paglaklakuan iti droga a makuna a mangtengtengngel iti 80 porsiento a pannakailako ti cocaine iti lubong. Ket ditoy nga adu nga agtutubo a Katoliko, a kanayon a makimisa ken agdayaw a narelihiusuan, ti agbiag kas matangdanan a mammapatay, isu a mangipaay iti Medellín a kangangatuan iti homisidio: nasurok a 4,000 iti tinawen iti populasion a 2.5 milion. “Kalpasan ti panangibanagda iti dakkel masapulanna a kontrata, dagiti mammapatay masansan nga agbayadda maipaay iti naisangsangayan a Misa nga agyaman ken maigiddan iti dayta maar-aramid met ti pompon ti biktima iti maysa a lugar.” Dida makakita iti pagsuppiatan ti pammatida ken ti aramidda, kuna ti Times.
NAIPEMPEN A GAMENG
“Maysa a gakat a mangipempen kadagiti bukbukel iti kapapatgan a taraon iti lubong a maipaay iti masanguanan a kaputotan idiay kankanayon a nakalamlam-ek nga Arctic Circle ket maar-aramiden,” kuna ti magasin a New Scientist. Ti plano isut’ panangikabil kadagiti “bukbukel iti kangrunaan a taraon ken dagiti klase a naisangsangayan ti kinapategna” maipaay iti tunggal pagilian iti nakaun-uneg unay iti di maus-usar nga abut ti pagminasan iti isla iti Spitsbergen, Norway, kas pammatalged a maibusor kadagiti gagangay a didigra. Ti kankanayon a lam-ek ti mangipasigurado iti temperatura a nakurkurang ngem -3.5° C. Iti sidong ti plano, maysa nga internasional a katulagan ti mangipaay iti tunggal nasion iti kalintegan a sumrek iti isla ngem iti laeng bukodna a pagurnongan. Ti nababa a temperatura ti mangipalubos kadagiti bukel ti mansanas nga agtalinaed a mapatubo iti uneg ti 100 a tawen, ti sebada iti 300 a tawen, ken ti bukbukel ti cowpea iti agarup 800 a tawen.
AGSASALISAL MAIPAAY ITI LUGAR ITI LAW-ANG
“Umad-adun ti pannakadungpar dagiti komersial nga eroplano kadagiti tumatayab, ket dagiti ehekutibo dagiti industria ti eroplano kunaenda a ti mapasamak a mekanikal a pannakadadael mangipapaay iti umad-adu a parikut iti pannakataktak ti panagtayab,” kuna ti The Wall Street Journal. “Agarup 6% a pannakadungpar dagiti tumatayab iti sangalubongan ti nangpataud kadagita nga emerhensia ti nangkanselar iti panagtayab ken nangpalidem ti panagkita.” Maysa a pangarigan, maysa a gansa ti dimmungpar iti tawa ti cockpit ti eroplano ket binulsekna ti maysa a mata ti kapitan. Patien dagiti eksperto a dagiti panangdungpar ti tumatayab isu dagiti “saan unay a maipadpadamag ken mairepreport a parparikut ti talged a sangsanguen dagiti eroplano.” Tapno mapagballigian ti parikut, dagiti eropuerto gagangay nga agtungpalda iti panangipaputok kadagiti di makadangran a paputok iti asideg dagiti runwaysda wenno panangpatokar kadagiti nairekord nga awag kadagiti tumatayab. Ngem nakarkaro pay ti inaramid ti Lester B. Pearson International Airport iti Toronto, kuna ti National Geographic, babaen ti panangusarna kadagiti kali a mangbuteng kadagiti tumatayab. Dagiti kali “mammano a mamapatayda ngem umdasen a mangbutbuteng kadagiti dadduma a tumatayab iti adu nga or-oras,” kunana.
MAPA TI LANGIT
Sigun ken Sarah Law, iti panagsuratna iti New Scientist, maysa a mapa ti langit a mangilista sigun iti alpabeto kadagiti 18,819,291 a nalawag a punto iti pagsaadan ken kadakkelda ti inaramid dagiti sientista idiay Space Telescope Science Institute idiay Baltimore, Maryland, E.U.A. Kadagitoy, kuna ti report, “dandani 15 milion ti bitbituen ket kaaduan kadagiti dadduma ti galaksi.” Daytoy ket 60 a daras a dakdakkel ngem ti aniaman a napalabas a panangilista. Mainanama a dayta nga umiso a pagipuntalan makatulongto a mangpabassit iti tiempo ti panagpaliiw iti teleskopio babaen ti panangpalakana ti panangpaliiw dagiti astronomo kadagiti nakudrep a bambanag, kas iti brown dwarfs. Agingga itatta, dagiti bambanag a babbabassit ngem ti 15 magnitude (mamin-4,000 a nakudkudrep pay ngem ti makita ti mata) ket naitudon, ken dagiti bambamag a 250 a daras a nakudkudrep pay (21st magnitude) ket naipempenen kadagiti optical disc. Maar-aramiden ti panangiraman iti panaggaraw dagiti bituen iti listaan iti maud-udi a petsa.
MAIPAAY LAENG A PABUYA ITI PUBLIKO
“[Ti estado iti] Bihar [India] ket maysa a tanem dagiti batbato nga awan maipatawidna,” kuna ti magasin nga India Today. “Babaen ti pananglimona a kasla basura ken ruruot, babaen kadagiti agar-arab a baka ken dagiti agsapsapul ti kanenda a baboy, dagitoy a pakalaglagipan a batbato ti nanglinea iti buya ti daga ti Bihar.” Ania dagitoy? Dagitoy dagiti pamuon a batbato maipaay iti maysa a proyekto iti panagbangon a saan a pulos a naibanag. Ti maysa ket insaad ni Mrs. Indira Gandhi idi 1972 kas pamuon maipaay iti rangtay idiay Chittouni. Saan pay a nangrugi ti trabaho, ket dagiti agbiahe napilitda a sumiasi iti 100 kilometros a sumrek iti Nepal. Ti sabali ket agbalinto a pamuon a bato maipaay iti patakder idiay Patna maipaay kadagiti empleado ti munisipio. Itan, 11 a tawenen kalpasanna, dagiti agtagibalay nga assawa usarenda dayta a pagibilagan kadagiti kawes. No dadduma addada sumagmamano a batbato iti maysa a linea, ta naikkan ti pammalubos dagiti nadumaduma nga organisasion ngem “awan ti aniaman a pundo a nailasin wenno naaprobaran.” Iti dadduma a kaso, dagiti pamuon a batbato ket naisaad ken isaadto manen dagiti agsasaruno a ministro ti estado. “Ti panagbisin dagiti politiko iti estado a mangikitikit kadagiti nagnaganda iti bato ket pudno a di mapmapnek,” kuna ti India Today.