Tawtawen ti Panangpatanor—Tiempo a Nasken nga Ipaay ti Kasayaatan a Maaramidanyo
DAGITI annak makuna a “pagpatawid ni Jehova.” Maikuna a dagitoy “kasda la santak ti olibo a mailikmut iti lamisaanmo.” (Salmo 127:3; 128:3) Nabilin dagiti nagannak nga “idalan[da] ida iti disiplina ken panangiturong-panunot ni Jehova.”—Efeso 6:4.
No mangpatanorkayo kadagiti kayo nga olibo a nasayaat ti panagbungana, ti tiempo a panangaramidyo iti dayta ket no ‘kasda la santak a mailikmut iti lamisaanyo.’ Dumakkel ti ubing sigun iti panangpatanoryo. No sanayenyo dagiti annakyo a maitunos iti daldalan ti Dios, ti kasayaatan a tiempo a panangaramid iti dayta ket iti kinaubingda. “Iruammo ti ubing iti dalan a rebbengna a papanan, ket uray intono lakayen saannanto a pagpanawan.” (Proverbio 22:6; 2 Timoteo 3:15) Iti kinaubing naparpartak ti panangagsep ti utek iti impormasion ngem inton dakkelen. Gundawayanyo nga aramiden ti kasayaatan a maipaayyo kadagiti annakyo.
Ni Masaru Ibuka, nangibangon iti Sony Corporation, insuratna ti maysa a libro a napauluan Kindergarten Is Too Late! Iti akkubna nagparang dagitoy a sasao: “Nalaklaka a makasursuro ti anakyo bayat ti umuna a dua wenno tallo a tawen iti biagna. Gapuna, dikay urayen . . . Naladaw Unayen ti Kindergarten!”
Iti introduksion sawen ni Glenn Doman, direktor iti The Institutes for the Achievement of Human Potential, ti sumaganad: “Saan a karkarna dagiti sasao iti nakaskasdaaw ken makaay-ayo a libro ni Mr. Ibuka. Isingasingna laeng a dagiti babassit nga ubbing masursuroda ti dandani aniaman a banag bayat a babassitda pay. Isingasingna a ti masursuroda uray no awan panangikagumaanda iti edad a dua, tallo, wenno uppat mabalin a masursuroda buyogen ti dakkel a panangikagumaan, wenno mabalin a dida pay pulos a masursuro dayta, iti kamaudianan ti panagbiagda. Isingasingna a ti narigat a suruen dagiti nataengan pagragsakan a suruen dagiti ubbing. Isingasingna a ti masursuro dagiti nataengan a sibabannayat, masursuro dagiti babassit nga ubbing a nakaparpartak. Isingasingna a no dadduma liklikan dagiti nataengan ti panagsursuro, bayat a kaykayat dagiti ubbing ti agsursuro ngem ti mangan.”
Ti rason ni Ibuka iti panangibagana a naladaw unayen ti kindergarten ket iti dayta a tiempo ti kasayaatan a tawen a panagsursuro ti ubing napalabaston. Ngem adda pay sabali a rason. Kadagitoy nga aldaw nakagtengen ti pannakarbek ti moral iti kindergarten, ket sakbay a dumteng ti ubing dita, masapul nga isuro dagiti nagannak iti ubing dagiti natibker a pagalagadan ti moral a mangsalaknib kenkuana manipud iti pannakamulit.
Ti pannakasapul daytoy ket impakita ti maysa a report dagiti nagannak ti maysa nga innem-tawenna a barito a kaskastrekna iti kindergarten. “Bayat ti umuna a lawas iti kindergarten, inasitgan ti sabali a lalaki ti baromi bayat ti 15 minuto a panagluganda iti bus ti eskuelaan. Nagtultuloy daytoy iti sumagmamano nga aldaw. Daytat’ saan laeng a simple a banag wenno panangtultulad iti maysa a doktor no di ket di kadawyan, di mailibak a kababalin.
“Adu nga ubbing iti klase ti baromi ti agbuya kadagiti R-rated [imoral ken naranggas a sine] a kadua dagiti nagannakda. Nalabit ibilang dagiti nagannak a nataltalged no itugotda ida ngem ti ibatida ida nga aywanan ti mapagduaduaan nga agawir. Dadduma nga ubbing agbuyada kadagiti R- ken X-rated a sine babaen iti cable television wenno kadagiti sine nga iduldulin dagiti dadakkelda iti pagtaengan.
“Ti pateg ti panangisuro kadagiti moral a prinsipio iti baromi bayat dagiti tawtawen a panangpatanor, manipud kinaubing ken agtultuloy, ket naipaganetget kadakami babaen ti nakaam-amak a pasamak iti pagtaenganmi. Adda maysa a balasitang nga uppat-ti-tawenna a kadua ti dadduma a bisita a nataengan. Isu ken ti baromi, a nasursuruan a naimbag a ti panagdenna ket agpaay laeng kadagiti naasawaan a nataengan, addada iti kuarto a pagay-ayamanna. Kayat ti balasitang nga agay-ayamda iti panag-deyt ket inlawlawagna nga agidda ti barok. Idi nagidda, dina ipagpagarup a makikaidda ti balasitang. Nagbuteng ti baromi ket kinunana: ‘Daytat’ para laeng kadagiti agassawa!’ Idi simmina ken rimmuaren iti kuarto a pagay-ayaman, impukkaw ti balasitang: ‘Dika ibagbaga iti asinoman!’”—Idiligyo iti Genesis 39:12.
Dagiti sumaganad isu dagiti mapaspasamak agpadpada kadagiti iskuater ken kadagiti kabangibang ti siudad—bambanag a rebbeng a pakasalakniban dagiti ubbing manipud kinaubingda ken agtultuloy.
Dua a pito-ti-tawenna a barito ti napabasol iti panangrames iti innem-tawenna a balasitang iti kasilias ti eskuelaan a pangpubliko. Tallo a barito, agedad iti innem, pito, ken siam, ti nangrames ti maysa nga innem-tawenna a balasitang. Maysa a walo-tawenna a barito ti nangrames ti maysa a kindergarten a lalaki. Maysa a 11-tawen a barito ti napabasol iti panangrames iti 2-tawen nga ubing a babai. Dadduma a therapist kunaenda a masansan a dagiti agbasol ket biktimada iti panangabuso iti sekso idi ubbingda pay.
Napatalgedan daytoy iti kaso ti maysa nga agtutubo a lalaki. Idi isut’ maysa pay laeng nga ubing, ti 20-tawen nga ikitna iti ina ugalinan ti mangaramid ti oral sex kenkuana. Nanipud 18 a bulannan agingga iti 30 a bulan, sinagabana daytoy a panangabuso iti sekso. Dua wenno tallo a tawen kalpasanna isut’ mangmulmolestian kadagiti ubbing a babbai. Idi ageskuelan, intultuloyna daytoy nga aramid ket naikkat iti eskuelaan iti umuna a grado ken iti manen maikadua.
Ti Pannakasapul iti Nasapa a Panangsanay
Ti di panangipaay ti nagannak iti umiso a panangsanay bayat ti tawtawen ti panangpatanor pataudenna ti kinadelingkuente, a mabalin a mangiturong iti ad-adu pay a nadagsen a krimen: bandalismo, panagtakaw, ken panangpapatay. Dagiti sumaganad ti sumagmamano a pangarigan dagita a banag.
Tallo nga innem-tawen a babbarito ti nangraut iti balay ti kaay-ayamda, a dandani dinadadaelda ti amin a kuartona. Maysa a siam-tawenna a barito ti napabasol iti kriminal a panagperdi, agraman panagtakaw, pammutbuteng iti sabali a barito babaen iti kutsilio, ken panangpuor ti buok ti maysa a balasitang. Dua nga 11-tawen a barito ti nangipasungalngal ti siam-milimetro a pistol iti ngiwat ti 10-tawenna ken tinakawda ti relona. Maysa a sangapulo-tawen a barito ti nangpapatay iti pito-tawen a balasitang gaput’ pannakisubang maipapan iti video game. Ti sabali pay a sangapulo-tawen ti nangpaltog iti kaay-ayamna ket inlemmengna ti bangkay iti sirok ti balay. Maysa a lima-tawen ti nangiduron iti agsursuro a magna agingga a natay manipud iti agdan iti maika-lima a grado. Maysa a 13-tawen a barito ti nakikadua iti dua nga agtutubo a nangkidnap iti 7-tawen tapno makagun-od ti kuarta manipud iti pamiliana, ngem sakbay a tineleponuanna ti pamiliana tapno dawatenna ti subbot, inkalida a sibibiag ti barito.
Ket, ti kamaudianan nga usigentayo, adda dagiti nakaam-amak a gang dagiti tin-edyer, a nakabalan kadagiti nadumaduma nga armas, agrairada kadagiti kalsada, nga agpipinnaltog, sumayag dagiti bala, a saan laeng a mangpapatay iti maysa ken maysa no di ket dagiti pay awan basolda nga ubbing ken nataengan a masallamaan iti panaglalaban. Rirriribukenda dagiti adu a sangakaarrubaan kadagiti dadakkel a siudad—idiay laeng ili ti Los Angeles, “addada nasurok a 100,000 a kameng dagiti nasurok a 800 a di nainaganan a gang.” (Seventeen, Agosto 1991) Adut’ manipud kadagiti nasinasina a pamilia. Ti gang ti agbalin a pamiliada. Adut’ agtungpal iti pagbaludan. Adut’ matay. Dagitoy dagiti nakagupgopan dagiti pangarigan a tallo a surat a naisurat manipud iti pagbaludan.
Umuna: ‘Addaak iti pagbaludan dagiti ubbing a nagaramid kadagiti nadagsen a krimen gaput’ panggep a panagtakaw. Uppatkami. Ket immay dagiti polis. Dua a kameng ti gang ti nagtaray a nagturong iti maysa a direksion, siak ken ti kaduak a kameng ti gang nagturongkami iti sabali a direksion, ngem naparpartak dagiti German shepherd [nga aso] a nangtiliw kadakami. Inton rummuarak, inanamaekto nga agbalinak a mabigbigbig. Marigatanak nga ageskuela ken mangala iti nasayaat a grado. Ngem, gayyem, awanen ti narigrigat pay ngem ti panagbalud!’
Maikadua: ‘Idi damok ti immay ditoy Mexico, walo laeng ti edadko. Idi agedadakon ti 12, kamengakon ti gang. Idi agedadak ti 15, nakaron ti pannakaigamerko iti dayta. Kankanayon ti panangpaltogko kadagiti tao a lumabas nga adda iti kotse. Kanayon a nakasalikadak iti pistol. Idi agedadakon ti 16, napaltoganak ket dandaniak natay. Ket agyamanak iti Apo ta dinak pay inawat gapu ta diak pay a nakasagana a makikadua kenkuana. Ita tallo ti abut ti bala kadagiti gurongko. Gapuna ti balakadko ket dikay makikamkameng iti gang!!! wenno agsolsolokayto ken napilay iti pagbaludan a kas kaniak!’
Maikatlo: ‘Nalatakak a kameng ti gang nanipud pay idi agtawenak ti 11. Namimpat a nabagsolak, namitlo a napaltogan, ken namin-adu a naibalud ken namalmaloak ta di mabilangen. Ti laeng saanen a napasamak isut’ ipapatayko, ngem sisasaganaak nga inaldaw iti dayta nanipud pay idi agedadak ti 13, ket ita agedadakon iti 16. Ibalbaludak ti walo a bulan a sentensia ket iti unos ti dua a tawen matayakton, ngem maliklikanyo amin dagita babaen ti saan a pannakikameng iti gang.’
Gundawayanyo ti Tiempo
Itan, dikam ibagbaga a ti di panangsanay kadagiti ubbing bayat ti tawtawen ti panangpatanor ket agbanagto la ketdi kadagitoy nakaro a krimen. Ngem ti di panangaramid iti dayta makaiturong iti makadadael a kababalin, a mabalin nga agtungpal iti kinadelingkuente, ket no agtultuloy a di makorehir, agtungpalto ti kinadelingkuente iti kriminal a kababalin, pannakabalud, ken ipapatay.
Ket ti panangkorehir kadagita a pagannayasan kadagiti annakyo nalaklaka nga aramiden sakbay nga agtin-edyerda imbes nga urayen agingga nga agtin-edyerda. Kinapudnona, dagiti tawtawen sakbay ti panagkindergartenda isu ti tiempo ti panangrugi, no kaaduan a tiempo ket kaduayo ida bayat ti tawtawen ti panangpatanor, sakbay nga impluensiaan ti sabsabali ti kababalinda. No dikay nasinged kadakuada bayat ti kinaubingda, mabalin a didanto agbalin a nasinged kadakayo inton agtin-edyerda. Maduktalanyonto laengen a sinuktandakayon dagiti kapatadada. Gapuna ti balakad kadagiti nagannak ket, Dikay baybay-an dagiti annakyo bayat ti tawtawen ti panangpatanor bayat ti tiempo a ti panangaramidyo ti kasayaatan a maaramidanyo agpaay kadakuada agbunganto ti kasayaatan, a pakabendisionanyo ken dagiti annakyo.—Idiligyo iti Mateo 7:16-20.