Umad-adu Dagiti Nagbakuit

KAADUAN iti pakasaritaan ti tao ti dinadael dagiti gubat, bisin, ken pannakaidadanes. Kas resultana, kanayon nga adda tattao nga agkasapulan iti pagkamangan. Iti napalabas, nangipaay dagiti nasion ken tattao iti pagkamangan kadagidiay agkasapulan.

Raraemen idi dagiti nagkauna nga Asirio, Aztec, Griego, Hebreo, Muslim, ken dadduma pay, ti linlinteg a mangipaay iti pagkamangan. Insurat ni Plato, ti Griego a pilosopo, nasurok a 23 a tawenen ti napalabas: “Ti ganggannaet, a naisina kadagiti kailian ken pamiliana, ti rumbeng a pakitaan dagiti tattao ken didios iti ad-adda a panagayat. Isu a masapul a maipaalagad amin a panamagannad tapno awan ti maaramid a dakes maibusor kadagiti ganggannaet.”

Kabayatan ti maika-20 a siglo, kellaat nga immadu dagiti nagbakuit. Iti panagregget nga aywanan ti 1.5 milion a nagbakuit a tedda ti Gubat Sangalubongan II, naipasdek ti United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) idi 1951. Naipagarup nga agpaut dayta iti tallo a tawen, a naikugnal iti ideya a dagiti sibibiag pay la idi a nagbakuit ti maikaykaysanton kadagiti kagimongan a nagkamanganda. Kalpasan dayta, naipagarup a maserraanen ti organisasion.

Iti unos ti pinulpullo a tawen, nupay kasta, nagtultuloy nga immadu dagiti nagbakuit. Idi 1975, dimmanonen iti 2.4 milion ti bilangda. Idi 1985, 10.5 a milion ti bilangdan. Idi 1995, kellaat a nakagteng iti 27.4 a milion ti tattao nga umaw-awat iti pannalaknib ti UNHCR!

Adu ti nanginanama a ti tiempo kalpasan ti Cold War ti manglukat iti gundaway a mangrisut iti parikut dagiti nagbakuit iti sangalubongan; ngem saan. Imbes ketdi, rinubroban dagiti nasion ti historiko wenno etniko a nagdudumaanda, a nangibunga iti dangadang. Bayat a manarimaan dagiti gubat, timmalaw dagiti tattao, tangay ammoda a di kabaelan wenno saan ida a salakniban dagiti gobiernoda. Idi 1991, kas pagarigan, gistay dua milion a taga Iraq ti nagkamang kadagiti kaarrubada a pagilian. Sipud idin, mapattapatta a 735,000 a nagbakuit ti nangtalaw iti sigud a Yugoslavia. Sa idi 1994, ti gerra sibil idiay Rwanda ti nangpilit iti gistay kagudua iti 7.3 a milion a tattao ti pagilian a talawan dagiti balayda. Agarup 2.1 milion a taga Rwanda ti nangsapul iti bakuitan kadagiti kaarrubada a pagilian iti Africa.

Apay a Dumegdegdeg ti Parikut?

Adda sumagmamano a rason a mangpadegdeg iti iyaadu dagiti nagbakuit. Iti dadduma a lugar, kas iti Afghanistan ken Somalia, narbeken dagiti gobierno ti pagilian. Daytoy ti nangipalubosen iti panangkontrol dagiti militia nga aglablabes a nangsamsam kadagiti away, a nakaigapuan ti pannakataranta ken panagtalaw.

Iti dadduma a lugar, naikugnal dagiti dangadang iti narikut nga etniko wenno narelihiosuan a panaggigidiat, a ti kangrunaan a kalat dagiti aggugubat a partido isut’ panangpapanaw iti populasion dagiti sibilian. No maipapan iti gubat iti dati a Yugoslavia, insennaay ti maysa a pannakabagi ti UN idi ngalay ti 1995: “Iti adu a tattao, talaga a nagrigat a tarusan dagiti makagapu itoy a gubat: asinot’ aglalaban, dagiti makagapu iti panaglalaban. Nagadut’ agtalaw iti maysa a dasig ket tallo a lawas kalpasanna nagadut’ agtalaw iti kasumbangir a dasig. Nagrigat a tarusan uray pay dagiti tattao a maipagarup a makatarus koma iti dayta.”

Dagiti makadadael unay a moderno nga igam​—dagiti igam a nagadut’ ipatayabda a rocket, missile, artileria, ken dagiti umasping nga armas​—ti mangdegdeg iti nadara a pinnatayan ken mangpalawa iti saklawen ti dangadang. Ti resultana: ad-adu pay a nagbakuit. Kadagiti kallabes a panawen, agarup 80 porsiento kadagiti nagbakuit iti lubong ti nagtalaw kadagiti napanglaw a pagilian sada nagturong kadagiti kaarrubada a pagilian a napanglaw met ken saan unay a makabael a mangaywan kadagidiay agsapsapul iti pagkamangan.

Iti adu a dangadang, ti kinakirang ti taraon ti mangpadegdeg iti parikut. No agbisin ti tattao, nalabit a gapu ta nalapdan dagiti convoy ti saranay a dumanon iti destinasionda, mapilitan dagiti tattao nga umakar. Kuna ti The New York Times: “Kadagiti lugar a kas iti Horn of Africa, ti nagtipon a tikag ken gubat ti nangdadael unay iti daga isu a saanen a makaipaay iti pagbiag. Saan unayen a napateg no pumampanaw man ti ginasgasut a ribu gapu iti bisin wenno gubat.”

Ti Di Maawat a Minilion

Nupay nadayaw a prinsipio ti mangipaay iti pagkamangan, upayen ti adu a nagbakuit dagiti nasion. Maipadis ti kasasaad iti kadaanan nga Egipto. Idi nagkamang ni Jacob ken ti pamiliana sadi Egipto tapno talawan ti panangdadael ti pito-tawen a bisin, napasangbayda. Inted kadakuada ni Faraon ‘ti kasasayaatan iti daga’ a pagtaenganda.​—Genesis 47:1-6.

Bayat a naglabas ti tiempo, nupay kasta, immadu dagiti Israelita, “ket ti daga napusek kadakuada.” Pinarigat ngarud ida dagiti Egipcio, ngem ‘no kasano ti pammarparigat [dagiti Egipcio] kadakuada, ad-adda met ti iyaadu [dagiti Israelita] ken ad-adda ti panagrukbosda, isu a matuokanda maipanggep kadagiti annak ti Israel.’​—Exodo 1:7, 12.

Umasping iti dayta, “matuokan” dagiti nasion ita bayat nga agtultuloy nga umadu dagiti nagbakuit. Maipapan iti ekonomia ti kangrunaan a rason ti pakaseknanda. Adu a kuarta ti kasapulan a mangtaraon, mangkawes, mangibalay, ken mangsalaknib iti minilion a nagbakuit. Iti nagbaetan ti 1984 ken 1993, ti tinawen a gastos ti UNHCR ngimmato manipud $444 a milion agingga iti $1.3 a bilion. Kaaduan a kuarta ti indonar dagiti nabakbaknang a nasion, a dadduma ti agpakpakarigat kadagiti bukodda a parikut iti ekonomia. No dadduma agreklamo dagiti agdondonar a nasion: ‘Marigrigatankam la ngaruden a tumulong kadagiti awanan balay iti bukodmi a pagilian. Maipabiang pay la aya kadakami dagiti awanan balay iti intero a planeta, nangnangruna no umad-adu dagiti parikut imbes a maksayan koma?’

Aniat’ Mamagbalin iti Bambanag a Narikut?

Masansan a masarakan dagidiay a nagbakuit a makagteng iti nabaknang a nasion a ti rinibribu a tattao nga immakar iti isu met la a pagilian gapu iti ekonomia ti namagbalin iti kasasaadda a narikut. Saan a nagbakuit dagitoy a migrante gapu iti ekonomia a nangtalaw iti gubat wenno pannakaidadanes wenno bisin. Imbes ketdi, immayda a mangsapul iti nanamnam-ay a biag​—biag nga awanan kinapanglaw. Agsipud ta masansan nga agpammarangda kas nagbakuit, a mangriribuk kadagiti organisasion a pagkamangan ngem ulbod ti panangakoda, pagbalinenda a narigrigat para kadagiti agpayso a nagbakuit a makagun-od iti maitutop a gundaway a mangngegan.a

Ti iyaadu dagiti nagbakuit ken imigrante kayariganna ti dua nga ayusan nga immapaw ti agsinnumbangirda kadagiti nabaknang a pagilian iti adun a tawen. Nupay kasta, dagiti uming-inget a linteg ti imigrasion ti nanglapped iti ayusan dagiti imigrante gapu iti ekonomia. Isu a nagbalinda a paset ti ayusan dagiti nagbakuit, ket immapaw unay daytoy nga ayusan a nakaigapuan ti layus.

Iti pannakaammoda a mabalin a danonenna ti sumagmamano a tawen tapno mausig ti kiddawda nga agkamang, irason dagiti migrante gapu iti ekonomia nga isudat’ mangabak latta. No maawat ti kiddawda nga agkamang, mangabakda, tangay makapagtalinaedda iti narangrang-ay a lugar ti ekonomia. No mailaksid ti kiddawda, mangabakda latta, tangay nakaurnongdanton iti sumagmamano a kuarta ken nakasursurodanton iti kinasigo a mausarda inton agawidda.

Bayat a sumangpet ti umad-adu a nagbakuit, agraman dagiti impostor, adu a pagilian ti saanen a mangpasangbay ken mangawat [kadakuada]. Sinerraan payen ti dadduma dagiti keteganda para kadagidiay nagtalaw. Dadduma a pagilian ti nangipaulog iti linlinteg ken pamay-an nga epektibo a manglaksid iti iseserrek dagiti nagbakuit. Kaskasdi a dadduma a pagilian ti kapilitan a nangisubli kadagiti nagbakuit iti luglugar a nagtalawanda idi. Kuna ti maysa a warnakan ti UNHCR: “Ti awan sardayna nga iyaadu​—agpadpada a dagiti pudno a nagbakuit ken dagiti migrante gaput’ ekonomia​—ti nangpataud iti nakaro a tension iti 3,500 tawennan a tradision ti panagkamang, a mangyadani iti pannakadadaelna.”

Gura ken Buteng

Ti mangpadegdeg kadagiti parikut ti nagkamang isut’ agkakanat a xenophobia​—buteng ken gura kadagiti ganggannaet. Iti adu a pagilian, patien ti tattao a dagiti taga ruar ket pangta iti pakabigbigan, kultura, ken panggedan ti nasionda. No dadduma, maipeksa dagita a buteng babaen iti kinaranggas. Kuna ti magasin a Refugees: “Maimatangan ti kontinente ti Europa ti panangraut gapu iti pulí iti kada tallo a minuto​—ket masansan a dagiti bakuitan para kadagiti agsapsapul iti pagkamanganda ti puntiria.”

Maysa a poster idiay makintengnga a Europa ti nangyebkas iti nakaro a busor, busor a pumigpigsa ti panagkallungoganna iti adu a lugar ti daga. Ti nagita a mensahena puntiriaenna dagiti ganggannaet: “Makasubkarda ken naut-ot a nana iti intero a nasiontayo. Maysa nga etniko a grupo nga awan ti aniaman a kultura, moral wenno narelihiosuan a kalatna, awan masnup-taengna a managderraaw nga agtaktakaw ken agsipsipdut laeng. Aggian dagitoy a narugit, [ken] kinuto kadagiti kalsada ken estasion ti tren. Pagbalkutentay idan kadagiti nagrugit a gargaretda ken papanawentay idan a mammaminsan!”

Siempre, pagay-ayat unay ti kaaduan a nagbakuit ti “pumanaw a mammaminsan.” Kayatda unay ti agawid. Kailiw unay ti pusoda ti agtaeng a sitatalna, agbiag a normal a kadua ti pamilia ken gagayyemda. Ngem awan pagtaengan a pagawidanda.

[Footnote]

[Kahon/Ladawan iti panid 6]

Ti Kasasaad Dagiti Nagbakuit

“Ammoyo kadin a ginasut a ribu kadagiti ubbing a nagbakuit ti maturog a mabisin iti kada rabii? Wenno ammoyo kadin a maysa laeng iti kada walo a nagbakuit nga ubbing ti nakapageskuela? Kaaduan kadagitoy nga ubbing ti di pay pulos a nakapan iti pagsinean, wenno parke, nakarkaro pay ngatan no iti museo. Adu ti dumakkel iti uneg dagiti naguardiaan a bakuitan wenno kadagiti naiputputong a bakuitan. Dida pay pulos nakakitkita iti baka wenno aso. Adu unay nga annak dagiti nagbakuit ti mangipagarup a makan ti berde a ruot, saan a banag a pagay-ayaman ken pagtarayan. Ti pannakakitak iti annak dagiti nagbakuit ti kalilidayan a paset ti trabahok.”​—Sadako Ogata, United Nations High Commissioner for Refugees.

[Credit Line]

U.S. Navy photo

[Kahon/Ladawan iti panid 8]

Maysa Idi ni Jesus a Nagbakuit

Nagtaeng da Jose ken ni Maria idiay Betlehem a kadua ti anakda a ni Jesus. Dimteng dagiti astrologo manipud Daya a siaawit kadagiti sagut a balitok, insienso, ken mira. Kalpasan ti ipapanawda, nagparang ti maysa nga anghel ken ni Jose a kunkunana: “Bumangonka, alaem ti ubing ken ti inana ket agkamangka idiay Egipto, ket aggiankayo sadiay agingga a mangtedak kenka iti bilin; ta ni Herodes dandaninan biruken ti ubing tapno dadaelenna.”​—Mateo 2:13.

Dagus a nagkamangda a tallo iti ganggannaet a pagilian​—nagbalinda a nagbakuit. Nakapungtot ni Herodes a din impadamag kenkuana dagiti astrologo ti pakasarakan iti Daydiay naipadto nga agbalin nga ari dagiti Judio. Iti barengbareng a gandatna a mangpapatay ken Jesus, imbilinna iti tattaona a papatayenda amin a barito iti uneg ken ruar ti Betlehem.

Nagtalinaed ni Jose ken ti pamiliana idiay Egipto agingga a nagparang manen ti anghel ti Dios ken Jose iti tagtagainep. Kinuna ti anghel: “Bumangonka, alaem ti ubing ken ti inana ket inkan iti daga ti Israel, ta nataydan dagidiay mangsapsapul iti kararua ti ubing.”​—Mateo 2:20.

Nabatad a panggep koma idi ni Jose ti agtaeng idiay Juda, a pagtataengandan sakbay a nagkamangda idiay Egipto. Ngem napakdaaran iti tagtagainep a napeggad no kastat’ aramidenna. Isu a nangapektar manen iti biagda ti pangta ti kinaranggas. Nagbiahe da Jose, Maria, ken ni Jesus a nagpaamianan iti Galilea ken nagtaengdan iti ili a Nazaret.

[Dagiti ladawan iti panid 7]

Iti kallabes a tawtawen, minilion a nagbakuit ti nagtalaw tapno maispal ti biagda iti sabali a pagilian

[Dagiti Credit Line]

Makinngato a kannigid: Albert Facelly/Sipa Press

Makinngato a kannawan: Charlie Brown/Sipa Press

Baba: Farnood/Sipa Press

[Picture Credit Line iti panid 4]

Ubing iti kannigid: RETRATO ti UN 159243/J. Isaac