Agimtuod Dagiti Agtutubo . . .

Panangasing Aniat’ Peggadna?

‘Hoy! Medio agang-angawak laeng. Ania komat’ dakesna? Malaksid pay, daytat’ maganab ni Ron.’

MABALIN a dakdakkel ken napigpigsaka ngem ti kaaduan a kapatadam. Wenno nalabit nasarsariritka, nasagsagibar, ken mas agresibo. Malaksid pay, kaslattay laklakaem ti mangbutbuteng, mangsutil, wenno mangkatawa iti pagdaksan ti sabali a tao.

Nupay katawaan dagiti gagayyemmo ti panangasing iti dadduma, saan a matagtagilag-an a banag dayta. Kinapudnona, kuna ti sumagmamano a managsirarak a ti panangasing ket ad-adda a makadangran iti biktimana ngem ti impagarupda. Natakuatan iti maysa a surbey kadagiti ages-eskuela nga agtutubo idiay E.U. a “90 a porsiento kadagidiay naasingan ti nagkuna a sinagabada dagiti dakes nga epekto​—bimmaba dagiti gradoda, kimmaro ti danagda, napukawanda iti gagayyem wenno naapektaran ti sosial a biagda.” Idiay Japan, maysa a 13-ti-tawenna ti “nagbekkel kalpasan ti panangibatina iti atiddog a surat a nakailanadan ti tallo tawen a panangasing.”a

Ania ngamin aya ti mamagbalin iti maysa a tao a naasing? Ket no naasingka, kasano a makapagbalbaliwka?

Ania ti Naasing?

Saritaen ti Biblia dagiti naasing a nagbiag sakbay ti Layus idi kaaldawan ni Noe. Naawaganda a Nefilim​—sao a kaipapananna “dagidiay mangituang kadagiti sabsabali.” Kabayatan ti nakabutbuteng a panagturayda, “napno ti daga ti ranggas.”​—Genesis 6:4, 11.

Nupay kasta, saan laeng a ti panangdanog wenno panangiduron iti tattao ti mamagbalin kenka a naasing. Naasing ti asinoman a mangtrato iti sabsabali a tattao​—nangnangruna kadagidiay nakapuy wenno nalupoy​—iti naulpit wenno abusado a pamay-an. (Idiligmo ti Eclesiastes 4:1.) Padasen dagiti naasing ti mangpangta, mangbutbuteng, ken mangkontrol. Ngem kaaduan usarenda ti ngiwatda, saan a ti gemgemda. Kinapudnona, ti emosional a panangasing ti masansan unay a kita daytoy a panangabuso. Mabalin ngarud nga iramanna ti pananginsulto, panagsao iti nasagibar, panangumsi, ken panangbirngas.

Ngem no dadduma, ti panangasing mabalin a di madmadlaw. Usigem, kas pagarigan, ti napasamak ken ni Lisa.b Isut’ dimmakkel nga addaan gagayyem a babbai. Ngem idi agtawenen iti 15, nagbalbaliw dagiti bambanag. Pimmintas ni Lisa ket adun ti maay-ayo unay kenkuana. Ilawlawagna: “Nangrugin a liklikandak dagiti gagayyemko ken pagsasawandan ti likudak​—wenno uray pay iti sangonsango.” Nagiwarasda pay iti pammardaya maipapan kenkuana, nga inkagumaanda a dadaelen ti reputasionna. Wen, gapu iti apal, awanan asi ken siuulpit nga inasinganda.

Ti Panagbalin a Naasing

Ti agresibo a kababalin masansan a mainaig iti lugar a dimmakkelan ti maysa. “Agresibo ni amak,” kuna ti agtutubo nga agnagan Scott, “isu nga agresiboak.” Problemado met ti pamilia a dimmakkelan ni Aaron. Malagipna: “Naamirisko nga ammo dagiti tattao ti situasion ti pamiliak​—a naidumduma dayta​—ket diak kayat a kaasiandak dagiti tattao.” Isu nga idi nakipaset ni Aaron iti isports, rumbeng a mangabak. Ngem saan nga imdas ti panangabak. Rumbeng a pabainanna dagiti kabalubalna​—nga ipaganetgetna ti pannakaabakda.

Iti kasumbangirna, dagiti managbuteng-Dios a nagannak ti nangpadakkel ken ni Brent. Ngem aminenna: “Mapagkatawak ti tattao, ngem no dadduma diak ammo no kaano a sumardengak, ta addan nasairko.” Ti tarigagay ni Brent nga agragragsak ken mangallukoy iti atension para iti bagina ti nakaigapuan ti panangilaksidna iti rikna ti dadduma a tattao.​—Proverbio 12:18.

Dadduma nga agtutubo kasla maim-impluensiaan ti telebision. Itantan-ok dagiti napnuan-krimen a drama ‘dagiti maton’ ken pagparangenda a saan a kinamalalaki ti kinasingpet. Napnuan iti kinasagibar dagiti nalatak a komedia. Masansan nga itampok dagiti padamag ti panaglalaban ken narasaw a saritaan kabayatan dagiti panagaayam. Masansan nga apektaran met dagiti gagayyemtayo ti panangtratotayo iti sabsabali. No naasing dagiti kapatadantayo, nalaka laeng a tumuladtayo tapno saantay a mabiktima.

Aniaman ti situasionmo, no us-usarem dagiti taktika ti panangasing, ngarud saan laeng a dagiti biktimam ti madangdangran.

Dagiti Tungpal-Biag a Resulta

Kuna ti magasin a Psychology Today: “Ti panangasing mabalin a mangrugi iti kinaubing, ngem agtultuloy agingga iti kinaadulto.” Inreport ti maysa a panagsirarak iti The Dallas Morning News nga “65 porsiento kadagiti lallaki a nabigbig kas naasing idi addada iti maikadua a grado ti naibaluden gapu iti krimen idi agtawendan iti 24.”

Pudno, saan nga agbalin a kriminal amin a naasing. Ngem ti panangyugali iti panangilaksid iti rikrikna ti sabsabali ti mangparnuay kadagiti nadagsen a parikut inton nataengankan. No agtultuloy ti nakayugaliam inton addan asawam, mabalin nga agresulta dayta iti nakaro a panagsagaba ti asawam ken annakmo. Tangay kaykayat dagiti mangyempleo dagidiay nasayaat ti pannakilangenda iti sabsabali, daytat’ dimonto pakagun-odan iti panggedan. Dinto met maitalek kenka dagiti masakbayan a pribilehio iti kongregasion Kristiano. “Addanto aldaw a kayatko ti maikari nga agserbi kas panglakayen,” kuna ni Brent, “ngem tinulongannak ni tatangko a mangamiris a dinto kayat dagiti tattao nga ibaga kaniak dagiti problemada ta ipagarupda a makaisawangakto iti nasagibar.”​—Tito 1:7.

No Kasano ti Agbalbaliw

Ditay kanayon a makita a silalawag dagiti pagkamaliantayo. Pakdaarannatayo dagiti Kasuratan nga uray ti maysa “al-aliogenna ti bagina kadagiti matana met laeng, nga iti kinadakesna dinto masukalan ken magura.” (Salmo 36:2) Isu a padasem a kiddawen iti naganak, mapagtalkan a gayyem, wenno nataengan a Kristiano dagiti kapaliiwanda. Mabalin a makasair ti kinapudno, ngem nalabit a daytanto ti makatulong kenka a mangamiris no ania a panagbalbaliw ti kasapulan nga aramidem. (Proverbio 20:30) “Ti panagkunak, ti panangipangag ti kadakkelan a nakatulong kaniak,” kuna ni Aaron. “Dagidiay a mapagpiaran imbagada kaniak dagiti kamalik. Saan a kanayon a dayta ti kayatko a denggen, ngem talaga a daydit’ kasapulak.”

Kaipapanan kadi daytoy a rumbeng a dramatiko a balbaliwam ti intero a personalidadmo? Saan, mabalin a kasapulan laeng a balbaliwam ti panunotmo ken dadduma a kababalinmo. (2 Corinto 13:11) Kas pagarigan, agingga ita nalabit pampanunotem a nangatngatoka gapu iti kinadakkel, kinapigsa, wenno kinasariritmo. Ngem parparegtaennatayo ti Biblia nga agtignay ‘buyogen ti kinapakumbaba iti isip nga ibilangtayo a dagiti dadduma nangatngatoda.’ (Filipos 2:3) Amirisem a dagiti sabsabali​—aniaman ti kadakkel wenno kapigsada​—addaanda kadagiti makaay-ayo a kalidad nga awan kenka.

Mabalin a rumbeng nga isardengmo met ti pagannayasan nga agbalin nga agresibo wenno naturay. Ikagumaam ‘nga itultuloy a kitaen, saan a ti personal a panaginteres kadagiti laeng bukodmo a bambanag, no di ket kasta met ti personal a panaginteres kadagiti bambanag ti sabsabali.’ (Filipos 2:4) No kasapulan nga agsaoka, aramidem dayta a dika agbalin nga abusado, nasagibar, wenno mananginsulto.​—Efeso 4:31.

No masulisogka nga agbalin a naasing, laglagipem a dinadael idi ti Dios dagiti naasing a Nefilim. (Genesis 6:4-7; 7:11, 12, 22) Sinigsiglo kalpasanna, idi kaaldawan ni mammadto Ezequiel, inyebkas ti Dios ti dakkel a pungtotna kadagidiay nakabasol iti ‘panagiduron’ ken ‘panangsangdo’ kadagiti awan gawayda. (Ezequiel 34:21) Ti pannakaammo a kagura ni Jehova ti panangasing ti napigsa a pakatignayan ti maysa tapno agbalbaliw!

Makatulong met ti sikakararag a panangmennamenna kadagiti prinsipio ti Biblia. Kuna ti Nabalitokan a Bilin: “Isuamin a bambanag, ngarud, a kayatyo nga aramiden kadakayo dagiti tattao, masapul a kasta met ti aramidenyo kadakuada.” (Mateo 7:12) No masulisogka a mangbutbuteng iti maysa, saludsodam ta bagim: ‘Kayatko kadi ti maasingan, mabutbuteng, wenno mapabainan? Apay ngarud a tratuek ti sabsabali iti kasta?’ Bilinennatay ti Biblia nga “agbalin a manangaasi iti maysa ken maysa, nadungngo a mannakipagrikna.” (Efeso 4:32) Nangipaay ni Jesus iti naan-anay nga ulidan iti daytoy a banag. Nupay nangatngato ngem iti amin a tattao, trinatona ti amin buyogen ti kinasingpet, pannakipagrikna, ken panagraem. (Mateo 11:28-​30) Ikagumaam nga aramiden ti kasta no kasangsangom ti nakapkapuy ngem sika​—wenno uray dagidiay makapasuron kenka.

Ngem, kasano ngay no rumsua ti agresibo a kababalinmo gapu iti rurodmo iti pannakatratom idiay balayyo? Iti dadduma a kasasaad, mabalin a maikalintegan ti kasta a rurod. (Idiligmo ti Eclesiastes 7:7.) Kaskasdi, saritaen ti Biblia kadatayo ti naipakdaar idi iti nalinteg a tao a ni Job: “Ti pungtot dinaka koma tignayen a maibusor kadagiti dusdusa . . . Agaluadka, dika ipapuso ti kinadangkes.” (Job 36:18, 21) Uray no saan a nasayaat ti pannakatratom, awan kalintegam a mangmaltrato iti sabsabali. Ti nasaysayaat a pamay-an isut’ panangikagumaam a lawlawagan ti bambanag kadagiti nagannak kenka. No maysaka a biktima ti nakaro a pannakamaltrato, mabalin a kasapulan ti tulong dagiti saanmo a kabbalay tapno masalaknibanka iti nakarkaro a pannakadangran.

Mabalin a narigat ti agbalbaliw, ngem posible. Kuna ni Brent: “Gistay inaldaw nga ikarkararagko daytoy, ket tinulongannak ni Jehova a mangaramid iti sumagmamano a naimbag nga irarang-ay.” Bayat a paspasayaatem met ti panangtratom iti tattao, sigurado a makitamto a kaykayatdakan dagiti tattao. Laglagipem, mabalin a kabuteng dagiti tattao dagiti naasing, ngem awan ti talaga a mangayat kadakuada.

[Dagiti Footnote]

[Blurb iti panid 19]

“Ti panangasing mabalin a mangrugi iti kinaubing, ngem agtultuloy agingga iti kinaadulto”

[Ladawan iti panid 18]

Ti panangabuso babaen iti sao ket maysa a kita ti panangasing