Puerto Rico—Dagiti Natural a Kinabaknangna

IDI Nobiembre 19, 1493, simmanglad ni Christopher Columbus iti naraber nga isla ti Caribe, agraman ti armada dagiti barko ti Espania. Bayat ti apagbiit a kaaddana sadiay, pinanagananna ti isla kas San Juan Bautista. Kalpasan a nakaurnong iti abastoda, intuloyna ti maikadua a panaglayagna a nagresulta iti sumagmamano a takuat.

Saan nga interesado ni Columbus kadagiti bimmalitok ti kadaratanna a baybay a napataraigidan kadagiti kayo a palma ken nalasbang a mulmula nga agbiag kadagiti nabara a lugar. Dagiti daddadakkel nga isla ken kinabaknang ti birbirokenna.

Ni Ponce de León, maysa nga Espaniol a naipadamag a kadua ni Columbus iti dayta a panaglayag, ket desidido nga agsubli iti dayta nga isla nga inawagan dagiti lumugar kas Boriquén. Gapu ta nadamagna nga agik-ikut dagiti lumugar kadagiti balitok a pagarkos, patienna nga adda balitok kadagiti turod dayta nga isla. Sangapulo ket lima a tawen kalpasanna, nagsubli tapno alaenna ti patienna a kukuana. Idi 1521, nagindeg dagiti Espaniol iti amianan a kosta ti isla. Inawagan ni Ponce de León dayta a baro nga ili kas Puerto Rico, kayatna a sawen “Nabaknang a Sangladan,” gapu ta namnamaenna a makasarakto sadiay iti adu a kinabaknang.a

Napaneknekan a kamali ti pattapatta ni Ponce de León. Naibus a dagus ti nagbassit a balitok a nasarakan iti Puerto Rico, ken immadu dagiti problema iti politika. Kamaudiananna, pimmanaw ni Ponce de León ket nagturong iti lugar a maaw-awagan itan kas ti estado ti Florida, E.U.A.

Nupay bassit laeng ti gameng ti isla, dagus a nabigbig dagiti Espaniol a maysa a dakkel a gameng ti kangrunaan a sangladan ti Puerto Rico. Bayat ti maika-16 a siglo, pinagbalinda ti kabesera ti isla kas maysa a natalged a sangladan a salinong dagiti dadakkel a barko a nakailuganan dagiti balitok manipud America nga agturong idiay Espania. Di nagbayag, nagbalin ti San Juan kas “ti kabilgan a koneksion ti Espania iti America.”

Dagiti natibker a paderna, nga agtayag iti 13 a metro ken agingga iti kapuskol nga 6 a metro​—agraman ti dua a dadakkel a sarikedkedna—​ket pammaneknek iti naisangsangayan a panagregget dagiti umili ti San Juan tapno masalaknibanda ti siudadda. Agingga ita, ti San Juan ti maysa kadagiti pagaayat a dayuen dagiti turista iti Caribe. Bayat a pasiarenda dagiti pader ken nagkauna a patakder iti siudad, nalaka a darepdepen dagiti bisita ti kasasaad ti biag idi panawen a maysa daytoy a kolonia.

Panagpasiar iti Nagkauna a San Juan

Ti napaderan a siudad, a pagaammo kas Nagkauna a San Juan, ket maisupadi iti natao ken moderno a dadakkel a siudad iti aglikmutna. Ti Nagkauna a San Juan ket kasla maysa a barko a tumtumpaw iti taaw. Dandani napalikmutan iti baybay, nakaruar ti narangkis nga ungtona iti Atlantico. Iti daytoy nga ungto a masarakan ti El Morro, ti sarikedked dagiti Espaniol a nangsalaknib iti sangladan. Kasla proa ti barko ti sukog ti El Morro ken napaderan ti agsumbangir nga aplayana. Nasurok a maysa a kilometro iti daya, sitatakder ti sabali pay a dakkel a sarikedked a maawagan iti San Cristóbal, a nangsalaknib iti “kutit” iti aniaman a posible a panangraut iti daga. Ti nagbaetan dagitoy a dua a sarikedked ti nagsaadan ti Nagkauna a San Juan, a karamanen iti World Heritage ti UNESCO sipud idi 1983.

Siaannad a naibangon manen ti nagkauna a siudad. Dagiti umili pinintaanda dagiti balayda kadagiti nagduduma a natayengteng a kolor, dagiti landok ti aladna a balkonaheda inarkosanda kadagiti namaris a sabsabong, ken minulaanda dagiti paraanganda kadagiti mula a naandur iti pudot. Dagiti umasul a dapuen a nalamuyot a bato a naaramat kadagiti akikid a kalsada ti San Juan ket naggapu kadagiti pagminasan iti landok idiay Espania. Napagbalin a nalamuyot a bato dagiti aributed manipud kadagiti pagminasan ken nausar idi a padagsen kadagiti barko ti Espania a naglayag nga agturong iti Puerto Rico.

Kadagiti sarikedked ti San Cristóbal, adda pay la dagiti nagkauna a kanyon dagiti Espaniol a nakapaturong iti taaw. Imbes a dagiti barko ti Espania a naarkosan kadagiti balitok, dagiti dadakkel a barko a napno kadagiti turista ti masansan a sumanglad ita iti puerto. Agdindinamag ti siudad kas pagpasiaran dagiti turista gapu iti natalinaay nga aglawlawna ken mannakigayyem nga umili iti isla. Iti siudad ti Nagkauna a San Juan, agtultuloy a maikkan iti prioridad dagiti agballasiw kadagiti lansangan, isu a masapul nga aguray dagiti drayber bayat a dagiti retratista kadagiti lansangan retratuenda dagiti turista.

Uppat nga Agkakapateg a Paset ti Ekolohia a Maiparbeng a Salakniban

Nupay ti kakatlo ti populasion ti isla ket agnanaed iti San Juan, adu ti napipintas a buya idiay Puerto Rico. Nupay saan a dakkel ti isla, agbibiag sadiay ti adu a kita ti mula ken animal gapu iti nagduduma a natural a kinapintas ti daga ken klima ti isla. Dagiti sumaganad ket uppat laeng kadagiti naisangsangayan a paset ti ekolohia nga ikagkagumaan a salakniban dagiti autoridad idiay Puerto Rico.

Ti El Yunque National Forest ket maysa a masalsalakniban a lugar a pakasarakan kadagiti sumagmamano a nabatbati iti Caribe a napuskol a kabakiran iti tropiko. Arigna a nakortinaan dagiti bakrasna kadagiti dissuor. Agminar dagiti sabong ti bromeliad a kolor kahel kadagiti berde a mulmula iti kabakiran a naabbungotan iti ulep, ken napusek dayta kadagiti dadakkel a kayo a pako, liana, ken palma. Nupay agpegpeggad a maungaw, adda pay nabatbati a loro ti Puerto Rico iti daytoy a kabakiran. Arig samiweng met iti kabakiran dagiti awan sardayna a ganakgak dagiti coquí​—dagiti babassit a tukak iti kayo a nagbalin a simbolo ti Puerto Rico.

No kitaenyo manipud iti adayo, dagiti turod ti El Yunque ket kasla nakadalungdong iti kolor pirak. Maigapu dayta kadagiti bulong ti kayo a yagrumo, maysa a kita ti mula a nagpartak nga immadu kalpasan ti panangdadael ti Bagyo a Hugo sumagmamano a tawenen ti napalabas. Nasayaat a tanda dagiti kattubo a mula. “Uray madadael ti kabakiran gapu kadagiti natural a didigra, kabaelanna ti mangabaruanan a bukodna,” inlawlawag ti maysa a biologo iti parke. “Ti pananggamgam ti tao ti talaga a pangta.” Addaan daytoy a parke iti agarup 225 a kita ti kayo, 100 a kita ti pako, ken 50 a kita ti orkidia. Gapu iti kinaadu dagiti nagduduma a sabongna, naibilang daytoy kas United Nations Biosphere Reserve.

Guánica Biosphere Reserve. Iti intero a lubong, posible nga agingga iti 1 a porsiento laengen ti nabatbati a kabakiran kadagiti nadagaang a lugar. Ngem adda maysa a kasta a kabakiran sumagmamano laeng nga oras a biahe manipud iti El Yunque. Dadduma a botanista ti nangdeskribir iti Guánica kas “nalabit ti kasayaatan a pagarigan ti kabakiran nga adda iti nakadagdagaang a lugar iti intero a lubong.” Pagaponan dayta ti kaaduan kadagiti katutubo a tumatayab iti Puerto Rico, agraman ti 750 a kita ti mula, nupay agpegpeggad ti 7 a porsiento kadagita. Dagiti hummingbird ken nagadu a kulibangbang arakenda dagiti saan nga ordinario a sabong. Iti beddeng ti namaga a kabakiran, masarakan ti makaay-ayo a kosta, a pagitlogan dagiti green turtle ken leatherback turtle.

Kaparakadan ken Kadilian. Masarakan met iti kosta ti Guánica ti maysa nga atiddog a kaparakadan. “Gapu ta masalsalakniban ti kabakiran ti Guánica, napagtalinaed a nalasbang dagiti parakadna yantangay awan dagiti rugit nga aggapu kadagiti paktoria wenno kataltalonan,” kuna ti maysa kadagiti mangay-aywan iti parke. “Malaksid iti dayta, ti kaparakadan ket nagsayaat a pagpaaduan kadagiti ikan nga agnanaed kadagiti kadilian.” Ti sabali pay a naisangsangayan a pagpasiaran dagiti turista nga agpannuray iti kinadalus dagiti kaparakadan ket dagiti aggilapgilap a luek, a sumagmamano ti masarakan idiay Puerto Rico.​—Kitaenyo ti kahon iti baba.

Nasalakniban dagiti kadilian manipud iti nalabes a panagkalap, ken napagbalin a nailian a parke ti sumagmamano nga isla ken kadilian nga adda iti uneg ti danum. Agserbi dagitoy a makaay-ayo a buya para kadagiti bumabatok, ta aktual a makalangenda dagiti pawikan ken manatee, agraman ti adu a nagduduma ti marisna nga ikan.

Nupay saan a nakaatrakar ken Columbus ti Puerto Rico ken awan ti kinabaknang a nasarakan dagiti konkistador, makaay-ayo daytoy nga isla kadagiti turista iti kaaldawantayo. Para kadakuada, ti Puerto Rico ket aduan iti natural a kinabaknang.

[Footnote]

[Kahon/​Ladawan iti panid 16]

NAISANGSANGAYAN A PAGBUYAAN

Nagsayaat a pasiaren ti Arecibo Observatory, agarup 80 a kilometro manipud iti laud ti San Juan. Ditoy a masarakan ti kadakkelan a radio telescope iti intero a lubong, nga addaan iti kasla malukong ti sukogna a reflector, ken 305 a metro ti diametrona. Gapu iti kadakkel daytoy a teleskopio, dagiti astronomo makitada dagiti bambanag a saan a kabaelan a makita ti dadduma a teleskopio.

[Credit Line]

Courtesy Arecibo Observatory/​David Parker/​Science Photo Library

[Kahon/​Ladawan iti panid 17]

‘PANAGDIGUS KADAGITI BITUEN’

Iti isla ti Vieques​—iti asideg ti kosta ti Puerto Rico—​adda bassit a luek a pagaammo kas Bioluminescent Bay. Kasta ti naganna gapu ta naipadamag a masarakan dita ti kaaduan nga aggilap nga organismo iti taaw. Tunggal mabuak dagitoy a babassit a parsua​—a pagaammo kas dinoflagellates—​mangiparangarangda iti bumerde nga asul a gilap. Mangpataud dayta iti maysa kadagiti naisangsangayan a buya ti nakaparsuaan.

Dagiti bisita a mapan iti luek bayat ti rabii dagus a madlawda ti gilap no aglalangoy nga umadayo manipud kadagiti bangkada dagiti nabuak nga ikan. Ti desdes dagiti aglalangoy nga ikan mangpataudda iti kasla berde a layap iti danum. No tumapog dagiti agdidigus, makitam ti tunggal garawda iti kasipngetan. No ingatoda dagiti takiagda, kasla aggilapgilap a bituen dagiti agtedted a danum manipud iti bagida. “Kaslaka agdigdigus kadagiti bituen!” maragragsakan a kinuna ti maysa a bisita.

[Ladawan iti panid 15]

El Morro

[Ladawan iti panid 15]

Ti buya ti nagkauna a siudad manipud iti San Cristóbal

[Ladawan iti panid 15]

Nagkauna a San Juan

[Ladawan iti panid 16]

Maysa a kayo a pako iti kabakiran ti El Yunque

[Ladawan iti panid 16, 17]

Ti kosta iti Guánica

[Credit Line]

© Heeb Christian/​age fotostock

[Ladawan iti panid 17]

Dagiti loro ti Puerto Rico

[Ladawan iti panid 17]

Kadilian

[Credit Line iti panid 14]

Passport Stock/age fotostock

[Credit Line iti panid 15]

Amin a retrato: Passport Stock/age fotostock

[Gubuayan ti Ladawan iti panid 17]

Dagiti loro: U.S. Geological Survey/​Rinetrato ni James W. Wiley; kadilian: © Stuart Westmorland 2005; lumalangoy: Steve Simonsen