Pasiarentayo Dagiti Chimpanzee iti Kabakiran
BAYAT a magmagnakami iti akikid a desdes nga agturong iti naraber a kabakiran iti paset ti Africa nga adda iti equator, in-inut a nasanay ti matami iti raya ti init a sumarut iti narangpaya a kakaykaywan. Makapasiddaaw ken makapagagar a denggen ti awan sardayna nga uni dagiti kuriat ken imatangan ti kinalatkatan dagiti lanut a nagdadakkel a kaykayo—a dadduma ket agtayag iti 55 a metro. Panagriknami ket masapul nga alertokami ken in-inayadenmi ti agaddang iti daytoy nalidem a kabakiran. Pagammuan ta nakangngegkami iti napigsa nga uni (huuu) ken agsasaruno a panaganangsab. Pumigpigsa ken sumingsinggit dagitoy agingga a makatitileng, sa dagus nga agsardeng. Kalpasan ti nawatiwat a pannagnami, nadanonmi met laeng ti rinantami. Nasarakanmin ti grupo dagiti chimpanzee.
Ti kastoy a panagkakaribuso dagiti chimpanzee—a pakairamanan ti panag-huuu ken panaganangsab, panagikkis, ken pasaray panangbanugbogda kadagiti puon ti kayo—ket pamay-anda a makikomunikar, wenno agayab iti kakaduada. Kumaribuso daytoy a grupo dagiti chimpanzee ta adu ti naimas ken naluom a higos ditoy ket kasla kayatda nga ipakaammo iti kakaduada. Idi tinangadmi ti natayag ken narangpaya a puon ti higos, nakitami ti agarup 20 wenno 30 a chimpanzee a sitatalinaay a mangmangan iti bunga ti higos. Nakasilsileng ti nangisit a buokda no masilnagan ti init. Maysa kadakuada ti nangpalapal kadakami iti sangsanga. Idi kuan, kasla agtudon iti sangsanga ta aggigiddanda metten nga agpalapal. Nalawag a dida kayat nga adda sabali a kainnagawda iti taraonda.
Adu ti makitam a chimpanzee no kaadu ti prutas. Adda met dagiti tiempo a manmanom a makita ida ta agsisinada nga agsapul iti taraon kadagiti nababa a mulmula. Kadawyanna a kaanda la a kaan iti agmalmalem bayat nga agsawsawarda iti nalawa a paset ti kabakiran. Malaksid iti prutas, manganda pay kadagiti ungkay, bulbulong, ken bukbukel. Pagtaraonda met dagiti kuton, itlog ti billit, ken anay. Sagpaminsan nga aganup ken pumatayda kadagiti babassit nga animal agraman sunggo.
Gapu ta agmatuonen, dagaangenen dagiti chimpanzee. Maysa kadakuada ti immulog. Di nagbayag, sinurot met ti dadduma ket nagsasarunodan a napan iti kasamekan. Adda naalikuteg nga urbon a kalakian a sabali ti inaramidna ta nagkalkalumbitin iti sangsanga tapno maasitgannakami. Maay-ayatankami a mangbuybuya iti daytoy nagantil ken nausioso nga urbon.
Dagiti Nakaay-ayat a Galadda
“Tumaliawkayo,” kuna ti maysa kadakami bayat a magmagnakamin nga agawid. Idi kinitami ti aglawlaw, napaliiwmi ti maysa a chimpanzee a siaannad nga agsirsirip iti likudan ti maysa a puon ti kayo. Agarup maysa a metro ti katayagna ta nakatakder babaen ti dua a sakana. Idi kinitami, naglinged ketdin iti puon ti kayo sa simmirip manen. Nakaay-ayat ta kasla makilinlinnemmeng! Wen, makatakder dagiti chimpanzee babaen kadagiti sakada ken makapagnada pay ketdi iti kasta a posision iti saan unay nga adayo. Ngem kadawyanna nga usarenda dagiti saka ken imada a mangsuporta iti dagsenda. Saan a kurbado ti makimbaba a paset ti duri ti chimpanzee isu a saan a makapagtakder iti diretso a kas kadagiti tattao. Medio nakapuy met dagiti masel ti patongda sa at-atiddog ken napigpigsa dagiti takiagda ngem kadagiti gurongda. Isu a babaen kadagiti ima ken sakada, mas komportableda a magna kumalay-at, ken agkalumbitin iti kaykayo.
Adda met pagsayaatan dagiti nakarantiway a takiagda ta usarenda dagita a panggaw-at iti bunga a nakabitin iti nalap-it a sangsanga nga alisto a maspak no pagbatayanda. Nagsayaat met ti sukog dagiti ima ken sakada ta makakapetda a naimbag kadagiti sanga. Ti pannakatangan ti sakada ket pasikig ken agserbi a kas kadagiti tangan ti imada. Makatulong dayta kadakuada tapno nalaklakada a kumalay-at iti kaykayo wenno mangpetpet ken mangawit kadagiti ig-iggamanda. Makatulong met dayta nga abilidadda no agaramidda iti pagturoganda iti rabii. Apagbiitda la a pilkuen ken urnosen dagiti sangsanga nga addaan iti bulbulong ket daytan ti pannakakutson ken naimeng a pagturoganda iti agpatnag.
Talaga a makapainteres a buyaen ken adalen dagiti chimpanzee iti kabakiran. Nagadu ti nakaay-ayat a galad ken nabatad a pakaipadaanda iti pammagi ken kababalin ti tattao. Ngem dadduma a tattao ti interesado laeng a mangadal kadagiti chimpanzee tapno mapaneknekanda ti ibagbagada a dagiti animal kano ti nagtaudan dagiti tattao. Gapuna, mabalin a tumaud dagitoy a saludsod: Ania a talaga ti dakkel a nagdumaan dagiti tattao ken dagiti chimpanzee? Maisupadi kadagiti animal, iti ania a wagas a ti tao ket naaramid iti “ladawan ti Dios”?—Genesis 1:27.
Ti Di Malipatan a Kapadasan
Naatap dagiti chimpanzee iti kabakiran, ken kadawyanna a di madmadlaw nga aglemmengda no makakitada iti tao. Ngem tapno masalakniban ken dida maungaw, adda dagiti grupo ti chimpanzee a maay-aywanan tapno mairuamda kadagiti tattao.
Dimi pulos malipatan ti apagbiit a panagpasiarmi iti kabakiran a pagnanaedan dagiti chimpanzee. Uray kaskasano, naaddaankami iti pamalatpatan maipapan iti biagda, a naiduma unay iti biag dagiti adda kadagiti zoo wenno laboratorio. Pudno a nakaay-ayatda ken karamanda kadagiti “aggargaraw nga animal ken atap nga animal iti daga” a nakita ti Dios a nasayaat ken maitutop unay ti pannakadisenioda para iti lugar a nairanta a pagnaedanda.—Genesis 1:24, 25.
[Kahon/Ladawan iti panid 14, 15]
DAGITI CHIMPANZEE KEN TI TAO
Iti librona nga In the Shadow of Man, insurat ti zoologo a ni Dr. Jane Goodall a dagiti kapaliiwanna idi dekada 1960 maipapan kadagiti chimpanzee nga “agar-aramid kadagiti alikamen” ti “nakakombinsiran ti adu a sientista a masapul a pabaruenda ti panangmatmat ken panangdepinarda iti tao.” Talaga a nakaskasdaaw a takuat ti pannakapaliiwda kadagiti chimpanzee nga agusar kadagiti bulong a kasla espongha a pangsagepsep iti danum, bato wenno sangsanga a pangbirri kadagiti nues wenno bukbukel, ken mangruros iti bulbulong ti sanga sakbay nga itudokda dayta iti bunton tapno makaalada iti anay. Ngem iti di pay nabayag, pagaammon nga adu nga animal ti makabael nga agaramid iti alikamen. Kinuna ni Dr. T. X. Barber nga autor ti libro a The Human Nature of Birds—A Scientific Discovery With Startling Implications: “Amin nga animal a naadal a naimbag, karamanen dagiti bakes, dolphin, kuton, ken alimbubuyog ket napaliiw nga ammoda ti kangrunaan a kasapulanda ken addaanda iti praktikal a sirib, bambanag a di pulos ninamnama dagiti managsirarak.”
Daytoy a nasirarakda dina pulos balbaliwan ti kinapudno a naisalsalumina ti tao. Kas insurat ni Propesor David Premack, “talaga a naidumduma ti gramatika ken pannakaurnos dagiti sasao iti lenguahe ti tao.” Wen, pudno a naidumatayo kadagiti animal gapu iti kinakomplikado ti lenguahe ti tao agraman ti kinabaknang ti kulturana, nga iti dayta ket nakapatpateg ti lenguahe ken panagsao.
Kalpasan ti adu a tawen a panangadalna kadagiti chimpanzee iti kabakiran, kastoy ti insurat ni Jane Goodall: “Diak mamati nga adda rikna dagiti chimpanzee iti maysa ken maysa, nga umarngi man laeng iti kinadungngo, kinaanus, panangsalaknib, ken kasta unay a pannakapnek a pakabigbigan ti pudno ken napaypayso a kaipapanan ti ayat ti tao.” Insuratna pay: “Ti abilidad ti tao a mangammo maipapan iti Bagina ket di pulos maipada iti nalabit pannakaammo ti animal maipapan iti pisikal a bagina. Kayat a matarusan ti tao dagiti dina pay ammo maipapan iti kinataona ken maipapan iti nakaskasdaaw a lubong ken uniberso.”
Ilawlawag ti Biblia ti nagdumaan dagiti animal ken tattao babaen ti panagkunana a ti tao ket naparsua “iti ladawan ti Dios.” (Genesis 1:27) Gapuna, saan a kas kadagiti animal, kabaelan ti tao nga iparangarang dagiti galad ti Nangaramid kenkuana, nga ayat ti kangrunaan kadagita. Kabaelan pay ti tao ti manggun-od iti adu a pannakaammo ken agtignay a nainsiriban, banag a di pulos maartapan ti abilidad ti aniaman nga animal. Naparsua met ti tao nga agtignay maitunos iti bukodna a tarigagay, saan ket a babaen ti panangkontrol ti nainkasigudan a kababalinna.
[Dagiti Ladawan iti panid 15]
Dagiti chimpanzee ket nagantil ken nausioso a parparsua a maitutop unay ti pannakadisenioda iti lugar a pagnaedanda
[Credit Lines]
Dagiti chimpanzee, makinngato a kannawan: Corbis/Punchstock/Getty Images; makimbaba a kannigid ken kannawan: SuperStock RF/SuperStock; Jane Goodall: © Martin Engelmann/age fotostock
[Picture Credit Line iti panid 13]
© Photononstop/SuperStock