Panangasaba iti Daga a 700 ti Pagsasaona
ADDA kadi ammoyo a maysa a pagilian a ti kalawana ket basbassit pay ngem iti España, ngem ti populasionna ket nakurkurang la bassit nga uppat a milion a ti pagsasaoda ket ngangngani kakapat iti pagsasao iti lubong? Makainagankayo kadi ti maysa a pagilian a mangokupar iti ngangngani kagudua iti maikadua a kadadakkelan nga isla iti lubong? Ti isla isu ti New Guinea, ti pagilian ket Papua New Guinea, ket ti bilang dagiti pagsasao a sasawen dagiti umilina ket nasurok a 700! Kasano a napasamak daytoy a panaglalaok ti pagsasao?
Nakaad-adu a Naglalaok a Pagsasao
Ti Papua New Guinea ket maysa nga isla a naisaad iti amianan iti Australia ken sumagmamano laeng a degrees iti abagatan iti equator. Dayta ti buklen iti 600 a tropikal nga isla a naiwaraswaras iti kalawa a nasurok a 1,000 milias (1,600 km). Nupay kasta, nasurok nga uppat a kakalima iti amin a kalawa ti daga iti Papua New Guinea ti adda iti dakkel nga isla iti New Guinea, isu a pakiramanan iti Indonesia, iti laud.
Dagiti immuna nga umili iti Papua New Guinea ti makuna nga immakarda manipud Asia a limmasat iti Indonesia. Dagitoy kamaudiananna ti sinurot dagiti Melanesians ken Polynesians. Dagiti tattao ket addaanda iti kolor a manipud nakusnaw a kayumanggi agingga iti sumileng a nangisit ket ti kadakkelda manipud pandek ken nalukmeg agingga iti natayag a nakuttong. Gapu ta saan a patag ti adu kadagiti makin-uneg a paset ti isla, nga addaan kadagiti napupuskol a kabakiran ken natatayag a kabambantayan, dagiti adu a tribo ti agnanaed a ngangngani naiputputong iti maysa ken maysa ket pinataudda ti bukodda a pagsasao. Kaaduan kadagitoy a pagsasao a Papuan ti addaan iti nakarikrikut a gramatika. Wen, ti Papua New Guinea ket maysa a daga nga addaan iti 700 a pagsasao, saan a dialekto!
Idi 1975 nagbalin nga agwaywayas a nasion ti Papua New Guinea iti uneg ti British Commonwealth. Daytat’ maysa a domokrasia a parliamento a ti Briton nga agturay ti pangulo iti estado ngem addaan iti lokal a primero ministro. Nupay ti Ingles ti opisial a pagsasao itatta, adu a bilang dagidiay adda iti uneg ti 700 a grupo dagiti pagsasao ti agsao iti dua a kadawyan a pagsasao, ti Hiri Motu wenno ti New Guinea Pidgin.
Nainayon a Sabali a Pagsasao
Kaskasdi, patienyo man wenno saan, sumagmamano a tawenen iti napalabas maysa a “pagsasao” ti awan pay laeng iti daytoy a daga a 700 ti pagsasaona. Ania dayta? Dayta ti “nadalus a pagsasao”—ti kinapudno iti Biblia maipapan iti Dios ken ti Pagarianna. (Sofonias 3:9) Daytoy a baro a pagsasao saan a naiyam-ammo idiay Papua New Guinea agingga idi agtengnga iti 1930’s.
Dayta ti nangrugi idi 1935 idi ti Lightbearer, maysa a bassit a barko a de motor ti naglayag a minaneho dagiti Saksi ni Jehova, pimmanaw idiay Australia ket kamaudiananna simmanglad idiay Port Moresby iti abagatan a daya a kosta iti Papua New Guinea. Dayta ti damo a pannakangngeg dagiti umili iti aweng iti “nadalus a pagsasao”—ti literal a pannakangngegda iti mensahe iti Pagarian ti Dios kas naibrodkas babaen iti sound equipment iti kubierta ti Lightbearer.
Nupay kasta, saan nga agingga idi 1951 a daytoy a “nadalus a pagsasao” ket naglatak ken nausar. Manipud iti dayta a tawen ken nagtultuloyen, dagiti Saksi manipud Australia, Canada, ti Estados Unidos, Alemania, Inglatera, ken ti New Zealand nagboluntarioda a mapan iti Teritoria iti Papua ken New Guinea, kas pangawag idi iti dayta. Kalpasan ti panangasabada kadagiti Europeo sadiay, di nagbayag nakasarakdan kadagiti pamay-an iti pannakisarita kadagiti Papuans maipapan iti Pagarian ti Dios. Daytoy ramanenna ti panagbalaybalay, isu a makasapul iti kanayonan pay a panangikagumaan agsipud ta dadduma a balbalay ti naibangon babaen kadagiti tukod wenno poste iti ngatuen dagiti danum wenno iti daga.
Siempre, tapno maisuro ti “nadalus a pagsasao” iti daytoy nga adu ti pagsasaona a populasion, dagiti Saksi manipud iti ganggannaet a daga ti masapul a mangadal iti maysa wenno dua a kadawyan a pagsasao, wenno pagsasao nga us-usaren iti negosio. Daytoy saanna a rinisot dagiti amin a parikutda agsipud ta awan kadagitoy dua a pagsasao ti makuna a nagtaudan ti pagsasao dagiti umili no di ket basta naglalaok a pagsasao a mamagbalin kadagiti tattao nga agsasao kadagiti nadumaduma a pagsasao a makisarita iti maysa ken maysa. Ket uray pay dagitoy dua saan nga us-usaren ti tunggal maysa iti isla. Gapuna ti panangasaba ti masansan a mangiraman iti adu a rigat a pannakisarita iti maysa a tao iti pagsasao nga us-usarenda iti trabaho wenno negosio tapno makisarita ket kalpasanna paipatarus ti mensahe kenkuana a maipaay a pakagunggonaan dagiti dadduma nga adda sadiay.
Dagiti Saksi nagusarda met kadagiti orihinal a pamay-an ti panangisuro, kas iti panagdrowing kadagiti simple a ladladawan iti maysa a pisara wenno ti aniaman a material a magun-odan. Kabayatanna, dagiti literatura ti Biblia ken dagiti magasin mabalinen a magun-odan kadagiti pagsasao nga us-usaren iti negosio a kas iti Hiri Motu ken ti New Guinea Pidgin. Ti broshur a Tagiragsakenyo ti Biag nga Agnanayon Ditoy Daga! a naisurat kadagitoy dua a pagsasao ti nangnangruna a makatulong iti panangisuro kadagiti taga isla iti “nadalus a pagsasao.”
Dagiti Agtuturay Dumngegda iti “Nadalus a Pagsasao”
Kinuna ni Jesu-Kristo a dagiti adalanna ‘maisaklangdanto iti sanguanan dagiti agtuturay ken ar-ari gapu kenkuana, tapno pangpaneknek kadakuada.’ (Marcos 13:9) Idi Agosto 9, 1984, dadduma a misionero dagiti Saksi ni Jehova idiay Manus Island ti naikkan iti gundaway a mangasaba kadagiti agtuturay, nupay iti sidong ti ad-adda a makaay-ayo a kasasaad. Iti dayta nga aldaw ni Prinsipe Charles, ti agtawid iti trono iti Gran Britania, binisitana ti isla.
Kadagiti naarkosan a bilbilogda, dagiti miembro iti tribo a Titan ti nangkuyog ken Prinsipe Charles manipud iti barkona a napan iti igid ti baybay, iti ballasiw laeng ti kalsada manipud iti pagtaengan dagiti misionero. Kalpasan ti pannakakablaawna babaen iti sangagasut a managsala ken isut’ nakoronaan a kas “pangulo,” isut’ timmubuno iti maysa a pangngaldaw isu a nangawisan ti Premier iti Manus Island kadagiti misionero. Idi inimtuod ti Prinsipe ida no ania ti ar-aramidenda iti isla, siraragsak a nangipaayda kenkuana iti ababa a panangilawlawag iti trabahoda. Naragsakanda a maaddaan iti gundaway a mangipakaammo kenkuana a ni Jehova a Dios addaan met kadagiti Saksi iti adayu a Manus Island.
Naiparparna, ti opisial a nangiyam-ammo kadagiti misionero ken ni Prinsipe Charles ket nabasanan a mismo ti libro a Mabalinyo ti Agbiag nga Agnanayon iti Paraiso a Daga. No dadduma, isut’ dumagas iti pagtaengan dagiti misionero a makisarita iti apagbiit nga adda dagiti kape ken kankanen.
Baro a Pagsasao a Maipaay iti Politiko
Maysa a negosiante iti New Guinea ti nairaman iti politika ken iti Iglesia Luterano. Nupay kasta, ti lokal nga iglesia a tabtabunuanna ket kasta unay ti pannakabingaybingayna ta dagiti dua nga agsupsuppiat a papastor ti nangporma kadagiti dua a soaial a grupo nga agdangdangadang iti maysa ken maysa iti ngangngani nakatawenen babaen kadagiti bai, pana, gayang, ken dagiti kalasag a pakigubat. Ti panagdadangadang ti nangpapatay kadagiti siam a tattao ken adu dagiti nasugatan. Inkeddeng ti lalaki a panawan ti Iglesia Luterano ngem dina ammo no sadino ti pangsapulanna kadagiti pudno a nagkaykaysa a Kristiano. ‘Saan a dagiti Saksi ni Jehova, ta dagitoy dagiti ulbod a mammadto,’ pinanunotna.
Kasta pay laeng ti kapanunotanna idi maysa a lokal a grupo dagiti Saksi ni Jehova ti nagaplikar a mangabang iti busna tapno agatender iti maysa a kumbension distrito. Gapu iti negosio, inawatna dayta ket isu a mismo ti nangmaneho iti bus. Inatenderanna ti programa iti Domingo ket naawis iti kasta unay iti talna ken kinaulimek, ti kasta unay nga atension ti managdengngeg—dagiti nataengan ken dagiti ubbing—a nangsurot kadagiti agpalpalawag babaen ti panagkonsulta kadagiti Bibliada. Isut’ ad-adda pay a naawis bayat ti panawen ti pangngaldaw, idi nakitana dagiti nararagsak a Saksi a siaanus a naglinea a maipaay iti taraonda, dagiti puraw ken dagiti nagpalawag ti agur-uray iti turnoda a kas met kadagiti dadduma ken agpapada ti taraon a kanenda. Bayat iti innem nga oras a biahe a panagawid, nangngegna dagiti Saksi a siraragsak nga agkankanta kadagiti kankanta iti Pagarian. ‘Anian a nakaidumaan kadagiti aggugubat a Luterano!’ pinanunotna.
Daytoy a lalaki immanamong nga agadal iti Biblia a kadua ti maysa a lokal a Saksi, ngem iti nalimed, tapno dina saktan ti nakem dagiti padana a Luterano. Nupay kasta, dagus a naaddaan iti naespirituan a bileg nga agikkat agpadpada manipud iti iglesia ken iti napolitikaan nga ar-aramidna. Isu ken ti asawana nangaramidda “ti panagbalbaliw a nagturong iti nadalus a pagsasao” ket rinugiandan “ti immawag iti nagan ni Jehova, tapno agserbi kenkuana a sangsangkamaysa” a kadua ti nagkaykaysa a saksina.—Sofonias 3:9.
Adu Pay Laeng a Panangisuro ti Masapul a Maaramid
Anian a nakaskasdaaw a trabaho a naaramidan dagiti misionero ken dagiti dadduma a Saksi a nagboluntario nga umay manipud kadagiti dadduma a pagpagilian a mangisuro iti “nadalus a pagsasao” idiay Papua New Guinea! Manipud iti dua laeng nga agibumbunannag idi 1951, ti bilang dagiti Saksi a manangaskasaba ken dagiti mannursuro ket immadun iti nasurok a 1,800, a kaaduan kadakuada ti manipud iti lokal a populasion.
Dagitoy a lokal a Saksi ti gubuayan iti pammaregta kadagidiay a naggapu kadagiti dadduma a dagdaga tapno agserbi ditoy. Maysa nga Ingles a kabsat nga agnanaed iti isla iti Bougainville ti nagsurat: “Maysa kadagiti makaparegta unay a bambanag a nangtignay kadakami nga agtultuloy nga agserbi ken ni Jehova ditoy isu ti pannakakita no kasano a dagiti kakabsatmi a lallaki a taga Papua New Guinea ket agtultuloyda nga agserbi a simamatalek ken ni Jehova, a masansan iti sidong iti nakarikrikut a kasasaad. Adu kadakuada ti awanan kadagiti pagtaengan a bukod ket masapul a makipagnaedda a kadua dagiti kakabagianda. Masansan a magnada kadagiti nakawatwatiwat a distansia iti nakapudpudot a panniempo wenno iti nakaro a tudo tapno makagtengda kadagiti gimong wenno makapan iti tay-ak ti pangasabaan. Maysa a lokal a kabsat a babai ti agnanaed kadagiti kakaykayuan. Tapno makaekonomia ti tiempo no makisabet kadakami a maipaay iti panangasaba kadagiti lansangan, ti asawana ti mangiballasiw kenkuana, agraman ti bassit nga anakna a babai ken ti maladagana iti karayan, babaen iti dakkel a makin-uneg a goma.”
Adu pay ti kasapulan a panangisuro kadagiti lokal a populasion. Adda ti interes sadiay. Dayta ti nalawag manipud iti kinapudno a 10,235 a tattao ti timmabuno iti Pakalaglagipan iti ipapatay ni Kristo idi 1987. Ngem ad-adu pay a tulong ti kasapulan tapno maaywanan amin dagitoy nga interes iti “nadalus a pagsasao.” Kas inyebkas ti maysa a ganggannaet a Saksi, nga immay ditoy tapno agserbi iti dakkel a pakasapulan: “Maldaangan ti pusok a mangpampanunot iti adu nga interesado a tattao kadagitoy a saan a madandanon a barbario iti kakaykayuan iti Papua New Guinea. Awan laeng ti umdas a trabahador iti tay-ak ditoy. Pudno nga adda ti dakkel a pakasapulan iti daytoy a paset iti lubong. Ammomi nga ammo ni Jehova daytoy ket isut’ mangipaayto iti probision a mangaywan kadagitoy a mabisbisin iti kinapudno a tattao.”
Dakayo met ngay? Kayatyo met kadi ti makiraman iti panangisuro iti “nadalus a pagsasao” iti daytoy a daga a 700 ti pagsasaona?
[Mapa iti panid 21]
(Para iti aktual a pannakaurnosna, kitaem ti publikasion)
AUSTRALIA
PAPUA NEW GUINEA
Manus
Port Moresby
Bougainville