Adda Kadi Pagimbagan ti Narelihiusuan a Historia Kadakayo?

“IDIAY eskuelaan, diak kaykayat ti historia,” sipapanayag nga inamin ni Barbara. Ngem itan apresiarekon ti pannakaammo maipapan iti Gubat Sangalubongan I, kas pangarigan. Kadua ti Bibliana, daytoy nga impormasion ti mangtulong kenkuana a mangilawlawag a sieepektibo no apay a ti lubong nanipud idi 1914 ket awanan iti talna. (Apocalipsis 6:4) Umasping iti dayta, ti narelihiusuan a historia ti makatulong kadatayo a makaawat iti lubong a pagbibiagantayo.

Apay a dagiti nasnasion, dagiti komunidad, ken uray dagiti pampamilia masinasinada iti nagbaetan dagiti pammati a Katoliko ken Protestante nanipud idi maika-16 a siglo? “Iti pannakidangadang a maipaay iti pudno a sursuro iti Ebanghelio, a rinugian a nangnangruna dagiti Aleman, Sueko, ken dagiti Pranses a mannursuro iti iglesia, ti Roma dina kayat ti sumuko,” kuna ti historiador a ni Friedrich Oehninger. Daytoy ti nangiturong iti pannakaporma iti denominasion dagiti ig-iglesia.

Ngem ti kadi “purpuro a pannakaisuro ti Ebanghelio” pudno a naipasdek manen? Ti panangmatmattayo ti narelihiusuan a historia tulongannatayo a mangammo no ania ti pudno a napasamak.

Ania ti Ipalgak ti Pannakailako dagiti Indulhensia

“Ti Repormasion nangrugi iti pannakidangadang ni Luther a maibusor iti panangabuso iti pannakailako dagiti indulhensia, a kasla maysa a banag a praktikal ti kinapategna iti laeng iglesia,” kuna ni Gottfried Fitzer. “Ngem iti kinapudnona ipalgakna a dagiti bambanag nga eklesiastikal ti naisinggalut a naimbag iti pannakasuportar, ekonomia, ken politika.” Kitaentayo a naimbag.

Ni Prinsipe Albert iti Brandenburg nakagun-od kadagiti sumagmamano a natatan-ok a saad iti iglesia. Masapul nga agbayad iti Vaticano iti gatad nga agarup kakapat a milion a doliar, a dayta ti ginastuan iti utang iti maysa a banko. Ti papa tinudinganna ni Arsobispo Albert kas ti komisioner iti indulhensia a maipaay iti makintengnga nga Alemania ket impaayna kenkuana ti kagudua iti ganansia tapno pangbayadna kadagiti utangna.

Dagiti manangaskasaba iti indulhensia ni Albert nagkampaniada a sieepektibo, a nangipanamnama iti “naan-anay a pannakapakawan dagiti basbasol” ken ti dagdagus a pannakawayawaya manipud purgatorio. Iti istrikto a panagsao, nangitukon ti iglesia ti pannakapakawan kadagiti dusa iti iglesia, ngem patien dagiti tattao a dagiti sursurat iti indulhensia ti mangwayawaya kadakuada manipud kadagiti amin a basol. Marurod ni Martin Luther ket, idi 1517, impablaakna ti nalatak a 95 a thesesna, “gapu iti panagayatna iti kinapudno,” kas insuratna iti panglukat a sasao.a

Agsipud ta ni Luther ti basta nangsapul laeng iti panangisalaysay iti ummong dagiti eskolar, isu nga addaan iti kalintegan kas maysa a propesor, dagiti theses ti naisurat iti Latin. Ngem dagitoy ti nangpataud “iti panagsiddaaw,” sigun ken ni Friedrich Oehninger. “Iti uneg ti 14 nga al-aldaw dagitoy [dagiti naiprenta a patarus nga Aleman] naammuanen iti intero nga Alemania, iti uneg ti 4 a lawlawas naammuanen iti isuamin a Kakristianuan. Dadduma ti nagragsak ta kamaudiananna maysa a lalaki ti timmakder a maibusor iti panangilupitlupit ti Romano; kadagiti dadduma, ni Luther nagbalin a puntiria iti pananggura.” Ti epekto dagiti thesesna ti nangpasiddaaw met a mismo ken ni Luther. Ania ti ipalgakda?

Ti Ipalgak dagiti 95 a Theses ni Luther

Sigun iti umuna a thesis, “ti isuamin a panagbiag ti manamati ket panagpenitensia.” Ti managbasol magun-odanna ti pannakikappia iti Dios saan a babaen kadagiti sursurat iti indulhensia no di ket babaen iti pudpudno a panagbabawi ken ti Nakristianuan a kababalin. Maysa kadagiti naudi a theses ti mabasa: “Maipusay, ngarud, dagidiay amin a mammadto a mangikasaba kadagiti Kristiano: ‘Kappia, kappia,’ ngem awan met ti kappia.”​—Maika-92.

Saan a ti tradision no di ket ti ebanghelio ti masapul a “kangatuan” ken ti “pudpudno a gameng,” insurat ni Luther. (Maika-55, maika-62, maika-65) Pudno. Nangipasdek ni Jesus iti ulidan babaen iti panangisuro babaen iti napaltiingan a Kasuratan, a kunkunana maipapan iti Sao ti Dios: “Ti saom isu ti pudno.” (Juan 17:17; Lucas 24:44) Babaen iti isisiasi manipud iti daytoy a padron, ti klero linaksidda ti Biblia kas ti kangatuan nga autoridad ket nasiluanda babaen kadagiti sursuro ti tao. Linais ida ni Luther, a kunkunana: “Dagiti sursuro dagiti tattao ti ikaskasaba dagidiay nga agkuna a ti kararua tumayab (a rummuar iti purgatorio) apaman nga agkalangiking ti kuarta iti kahon.”​—Maika-27.

Namakdaar ni Luther a ti “ganansia ken kinabuklis umadu” babaen iti kasta a panangasaba. (Maika-28) Ti narelihiusuan a historia paneknekanna a ti klero binaybay-anda ti Nainkasuratan a pammakdaar ket nagbalinda a biktima iti ayat iti kuarta. (Hebreo 13:5) Maysa a libro ti Katoliko iti historia aminenna: “Ti ramut ti amin a dadael iti iglesia iti dayta a panawen isu ti pinansial nga annuroten iti Curia, isu a minulitan iti simony wenno pananggatang kadagiti sagrado a bambanag.”

Idi indir-i ni Luther ti timekna a maibusor “ti ‘napagsanto’ a tradision ti iglesia” ket “sipaprangka a binabalawna ti panagpababa ti iglesia gapu iti panangituray ti kuarta ken ti pannakabalin,” kas panangiyebkas iti maysa a historiador a Protestante, sinagidna ti kangrunaan a parikut: ti pangkaaduan a panangpanaw iti immuna a Nakristianuan a sursuro.

Kasano a Nangrugi ti Panangpanaw iti Pudno a Pammati

Dineskribir ti maika-11 a thesis ti maysa a saan a nainkasuratan a doktrina kas “maysa a zizaña a nalawag a naimula idi a matmaturog dagiti obispo.” Daytoy ti mangipalagip kadatayo iti pangngarig ni Jesus maipapan iti trigo ken dagiti zizaña, a sadiay impadtona ti pannakaimula dagiti imitasion a Kristiano. (Mateo 13:36-43) Kalpasan ti ipapatay dagiti apostoles, dagitoy ulbod a Kristiano, agraman dagiti apostata a mannursuro, inlaokda ti puro a sursuro iti Biblia iti Griego a pilosopia ken insuroda dagiti di nainkasuratan a doktrina a kas ti saan nga ipapatay ti kararua, impierno nga apuy, ken ti sursuro ti Trinidad.b​—Aramid 20:29, 30.

Kas pangarigan, dagiti immuna a Kristiano awananda ti ladawan iti arte, ket ti makunkuna nga Iglesia dagiti Amma minatmatanda ti panagdayaw iti ladawan kas “panagsalungasing ken basol.” Idi pagnguduan iti maikapat a siglo, nupay kasta, dagiti simsimbaan ti napnon kadagiti ladladawan ni Jesus, ni Maria, dagiti apostoles, dagiti anghel, ken dagiti mammadto. Sigun ken ni Epiphanius iti Salamis, dagidiay a nailadawan immawatda iti di umiso a pannakadayaw no agruknoy dagiti tattao iti sanguananda. Nagin-inot, ti pakdaar nga “umadayukayo kadagiti idolo” ti nangrugin a di maikankano.​—1 Juan 5:21; idiligyo iti Aramid 10:25, 26.

Dagiti agkunkuna a Kristiano linaksidda ti bilin ni Jesus idi rinugianda ti “nangituray” kadagiti kakabsatda babaen ti panangorganisar iti maysa a herarkia dagiti klerigo. (Mateo 20:25-27; 23:8-11) Kamaudiananna, dagiti obispo idiay Roma akuenda a natantan-okda ngem ti dadduma. Nupay ti “pannakadadael iti eklesiastikal a panagbiag iti sidong iti panagturay ti papa ket saan a nalapdan,” inkagumaan ti iglesia “ti mangaramid iti panagbalbaliw a mismo, ngem dina kabaelan ti mangaramid iti kasta,” kuna ti historiador a ni Oehninger.

Ti maika-16 a siglo nakitana ti ad-adu pay a panagbalbaliw. “Ti kasasaad iti tiempo ket adda iti pabor ni [Luther],” kuna ni Oehninger, a kinunana pay a “dagiti kabusorna ti nangatake kenkuana a binutbutengda iti ipapatay kas maysa nga erehes, ngem isut’ induronda laeng a mangaramid ti ad-adu pay ken kabbaro a panangsukimat a naibatay iti Nasantuan a Kasuratan, agingga a ti intero a Romano a sistema, kas maysa laeng a parsua ti tao, nangrugin a masinasina iti imatangna.” Ngem dagiti kadi kabbaro a naipasngay nga ig-iglesia pudno a siwayawayada, kas kunaenda, manipud iti “nakaam-amak a panangabuso ken dagiti ulbod a doktrina”?

Ti Repormasion​—Awan ti Pannakaisubli

Ti panangawag iti reporma wenno panagbalbaliw idi maika-16 a siglo ti nangiturong iti saan a pannakapasubli iti “sapasap” nga iglesia wenno ti immuna a Nakristianuan a sursuro no di ket namataud laeng iti pannakabingaybingay iti apostata a Kakristianuan kadagiti apostata a paspaset a simmina manen. Dagtii obispo itatta, agraman dagiti nagtawid ken ni Luther, ti kasla “matmaturog” pay laeng, kas ti dinakamat ti maika-11 a thesis.

Dagiti Protestante linaksidda ti doktrina iti indulhensia ngem inawatda dagiti adu a dadduma nga ulbod a sursuro. “Manipud iti Griego a pilosopia, ti Kristiano a teolohia inawatna met ti doktrina iti saan nga ipapatay iti kararua,” kuna ti Evangelischer Erwachsenenkatechismus (Protestant Cathechism for Adults). Dayta ti “nailaok . . . iti pammaneknek ti Biblia maipapan iti panagungar iti bagi.”

Babaen iti panangusar iti doktrina iti tao ken ti panangilaok iti ministerio iti nainlubongan a bambanag, agraman iti politika, dagiti papangulo iti Kakristianuan, kas met idi kaaldawan ni Luther, pinakapuyda ti autoridad iti Biblia. Ngarud, ti basta “porma iti panagdayawda” ket napaneknekan nga awan ti pannakabalinna ken awan kabaelanna a mangbaliktad iti bumasbassit a bilang dagiti tumabtabuno kadagiti serbisio iti simbaan, ti di panangikankano dagiti miembro iti iglesia, ti panagsasarita maipapan iti politika, ken ti umad-adu nga ipapanaw dagiti miembro.​—2 Timoteo 3:5.

No kasano a ti impormasion maipapan iti napalabas a kasasaad ti pasiente ket makatulong iti maysa a doktor a mangresita iti sakit ti tao, kasta met ti relihiuso a historia mabalin a matulongannatayo a mangawat no apay a ti Kakristianuan ket agtultuloy a masakit a din maagasan iti kaaldawantayo. Ngarud, awan kadin ti namnama a maipaay iti nadalus a Kinakristiano? Maisupadi ketdi! Impamatmat ni Jesus a dagiti kasla trigo a paspasurotna, dagiti pudno nga “annak iti pagarian,” ket mailasin iti panawen ti panagani “iti tiempo ti panungpalan.” (Mateo 13:38, 39; Daniel 12:4) Kasano a mapasamak daytoy?

Leksion Manipud Moderno a Relihiuso a Historia

Idi 1891 maysa a grupo dagiti Estudiante iti Biblia ti nangbisita iti dati a pagtaengan ni Wittenberg. “Anian a nakalawlawag nga ipalagipna dagidiay a nabagyo a tiempo,” kuna ti maysa a managbiahe. Mairaman kadagidiay a simrek iti “pagadalan ni [Luther] ken nagtugaw iti daan a tugawna” isu ni Charles Taze Russell. Intuloy a kinuna ti report: “Addaan[kami] ti gapu iti pagragsakan itatta ta, nupay no dagiti nangrugi iti dakkel a repormasion nasapa a simmardengda iti trabaho ket nangorganisarda kadagiti dadduma a biddut a sistema, nupay kasta, iti sidong ti nadiosan a panangaywan, nagtultuloy ti pannakadalus iti santuario agingga a naturpos, ket dagiti nabalitokan a basehas iti nadiosan a kinapudno nasukatandan a siuumiso.” Ti saan a naibanag ni Luther, naibanag babaen ti tulong daytoy a bisita.

Dayta ket maysa a pasamak a napateg iti historia idi a ni Russell​—kadua dagiti dadduma a managayat iti kinapudno a lallaki ken babbai​—rinugianna ti agwaywayas a panagadal iti Biblia idi 1870’s. Iti nagbaetan iti 1870 ken 1875, nupay kasta, dagitoy ti “basta makagunggun-od laeng kadagiti balabala iti Plano ti Dios ken iwalwalinda dagiti adu nga impatpategda a biddut, ti tiempo iti nalawag a pannakaawat iti saan unay a napateg a banag saan pay a naan-anay a dimteng,” kas insurat kamaudiananna ni Russell. Ngem dagiti sumaganad a tawtawen nagbalinda a napateg a pasamak iti pannakaisubli dagiti orihinal a Nakristianuan a pagalagadan.

Babaen iti magasin a Zion’s Watch Tower, dagiti estudiante ti Biblia inyanunsioda a ti nagan iti Kangatuan ket Jehova, a ti kararua matay (1881), a ti Trinidad saan a nainkasuratan (1882), a ti impierno iti Biblia isu ti tanem (1883). Kas iti nagin-inot nga iseserrek ti ulbod a doktrina, kasta met ti lawag iti kinapudno ket nagin-inot a limmawag. (Proverbio 4:18, 19) Manipud iti pangrugian, dagitoy a Kristiano naawatanda ti kangrunaan a kinapudno maipapan ken Jesus, isu a nangited iti biagna kas subbot, ket pinagbalinda ti di makita a panagsublina ken ti Pagarian ti Dios kas ti sentro iti trabahoda.​—1 Timoteo 2:6.

Maipaay iti nasaysayaat ti pannakaorganisarna a “pannakaiwaras iti kinapudno iti Biblia kadagiti nadumaduma a pagsasao” babaen kadagiti publikasion, dagiti Estudiante ti Biblia idi 1884 legal nga inorganisarda a korporasion idiay Estados Unidos ti naipasdeken a Zion’s Watch Tower Tract Society. Ti napalabas a tawen nakitanan dagiti publikasion a Sueko, ket kalpasanna idi 1885, ti damo a literatura nga Aleman. Idi 1892 ti misionero a trabaho kadagiti ganggannaet a pagpagilian ket nausig . Itatta, dagiti Estudiante ti Biblia​—a nalatak a maawagan a Saksi ni Jehova​—ikasabada “daytoy naimbag a damag ti pagarian” kadagiti 208 a pagpagilian ken teritoria ken iti 200 a pagsasao.​—Mateo 24:14.

Kaaduan kadagiti Saksi ti miembro idi iti ig-iglesia iti Kaktistianuan wenno dagiti dadduma a relihion ket mamatida kadagiti di mangidayaw iti Dios a doktrina. Kalpasan ti pananggun-odda iti umiso a pannakaammo maipapan iti Dios ken ti panangalagadda iti pammati, nagbabawida iti dakes a dalanda, timmalikudda, ket nagbalinda a dedikado, nabautisaran nga ad-adipen ni Jehova. Ti “panangaramidda kadagiti ar-aramid a maitutop iti panagbabawi” nagbanag iti nadalus a konsiensia ken iti pannakikappia iti Dios.​—Aramid 26:20; Juan 17:3.

Adda Kadi Pagimbagan ti Relihiuso a Historia?

Pudno nga adda. Dagiti dadakkel a paspaset iti Biblia naglaonda kadagiti relihiuso a historia. (Roma 15:4) Dagiti Ebanghelio ipakitada no kasano ti panangisuro ni Jesus iti kinapudno maipapan iti Dios ken kadagiti pangpanggepna ditoy daga. Dagiti paspasurot ni Jesus masapul nga agurayda a maipaay iti nainlangitan a Pagarian a makarisotto kadagiti parparikut iti daga. “Agsalukagkayo ngarud, ta dikay ammo ti aldaw ken oras,” kinuna ni Jesus.​—Mateo 6:9, 10; 25:1-13.

Patalgedan ti relihiuso a historia ti iyaay iti naipadto nga imitasion a Kristiano, a nangipasdek iti bukodda a naindagaan a panagturay. Ti Repormasion binalbaliwanna ti kasasaad ti lubong ngem dina insubli ti puro a sursuro iti Biblia. Itudo met ti historia iti kaadda dagiti moderno a Kristiano nga ‘agsalsalukag,’ ken “saan a paset iti lubong,” ken mangiyun-una iti Pagarian ti Dios. (Juan 17:16) Daytoy nga impormasion ti nangtulong kadagiti adu a tattao a mangilasin kadagiti pudno a paspasurot ni Jesus itatta.

Ni Barbara, a nadakamat iti pangrugian daytoy nga artikulo, ket maysa kadagiti nasurok a 3,000,000 nga aktibo a Saksi iti sangalubongan a mangpadpadas a mangdanon kadagiti nasingpet ti panagpuspusona a tattao babaen “ti nadalus a sursuro iti Ebanghelio.” Ti kaadda iti pannakaammo maipapay iti relihiuso a historia ket nakagunggona met kadagitoy a manangiwaragawag iti Pagarian.

[Dagiti Footnote]

[Kahon iti panid 28]

Ti indulhensia isu ti pannakapakawan iti (temporario) a pannakadusa gapu kadagiti basbasol . . . Ti pannakapakawan ket epektibo ditoy wenno idiay purgatorio.​—Katoliko nga eskolar a ni Josef Lortz.

Uray pay ita, saan nga agtutunos dagiti eskolar no ania ti indulhensia ken no ania ti kaipapanan dayta maipaay iti biag iti Katoliko.​—Protestante a historiador a ni Heinrich Bornkamm.

Ti Indulhensia​—Naisangsangayan a Doktrina ti Katoliko

Ti pagkumpesaran mangipaay iti nagbabawi a Katoliko iti penitensia wenno bukod a panangdusa iti bagina (kas iti kararag, panagayunar, limos, wenno panagbiahe iti nasantuan a disso). Ti papa ti makaipaay kadagitoy a dusa agsipud ta, sigun iti teoria ti Romano Katoliko, isu ti apo iti isuamin a temporario a pannakadusa (agraman ti purgatorio) ken mangipaay iti indulhensia manipud iti maawagan pakaidulinan kadagiti merito ni Kristo ken dagiti sasanto. Idi Edad Media, daytoy a pribilehio addaan kadagiti panangabuso ket nadeskribir dayta a kas “maysa a komersial a negosio a dakkel unay, a maibanag uray malabsing dagiti moral a pagalagadan ken maikontra iti sursuro iti Nasantuan a Kasuratan.”

Ti iglesia dina ipada ti panangdusa iti bagi met laeng iti pannakapakawan ti basbasol. Nupay kasta, uray idi edad media, dagiti tattao pinagtalinaedda “ti simple a pammati a babaen iti panagbayad ti [basol] utang ket makanselar,” ket dagiti manangasaba iti indulhensia sinuportaranda daytoy a kapanunotan. Dagiti theses ni Luther naiturongda a maibusor kadagidiay nga “ulbod a sarsarita” ket iti kasta masumario: “Dagiti indulhensia ket aramid dagiti tattao ket awan ti pakaipadaanda iti puro wenno nadalus nga ebanghelio.”

Ni Papa Clemente VI impasdekna ti doktrina idi 1343 ngem saan a nalawag ti panangisalaysayna. Gapuna, mabalin ni Luther ti mangbabalaw iti kasasaadna nga awan patpategna. Dagus a nagtignay ti iglesia iti daytoy babaen ti panangipaulogna iti opisial a depinasion iti indulhensia idi 1518. Ngem ti bilin ti papa a ni Leo X saan a nangipaay iti “pammaneknek ti Biblia a mamagbalin iti merito ni Kristo ken dagiti sasanto a kapada iti nakaidulinan dagiti indulhensia.” Daytoy ti nangiturong iti Katoliko a ni Luther iti nakapatpateg a pangngeddeng. Ti dina panangawat iti saan a nainkasuratan a sistema ti indulhensia ti nangpataud iti Repormasion, ken ti pannakaikkat ti kritikona ti nangiturong iti dakkel a pannakabingay iti iglesia.

Iti moderno a tiempo, ti nakaro a pammabalaw iti ummong ti Iglesia Katolika Romana “saan a nangiturong iti panagbalbaliw iti sistema no di ket nangiturong laeng iti pannakabalbaliw iti aramid.” Idi 1967 ni Papa Paulo IV inkeddengna a paboran iti daan a teoria iti indulhensia. Para kadagiti Katoliko, ti makaikeddeng a saludsod ket isu pay laeng ti: Sursurotek aya ti Sao ti Dios, wenno mamatiak aya kadagiti doktrina dagiti tattao?